III CZP 57/15

Sygn. akt III CZP 57/15

UCHWAŁA

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa A. sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko Wspólnocie Mieszkaniowej Nieruchomości przy ul. W.

w W.

o ustalenie nieistnienia uchwały,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w W.

postanowieniem z dnia 17 października 2014 r.,

"Czy w sprawie o ustalenie nieistnienia uchwały wspólnoty

mieszkaniowej, Wspólnota Mieszkaniowa może być reprezentowana

przez zarząd, w którego skład wchodzi osoba będąca jednocześnie

członkiem organu zarządzającego podmiotu skarżącego tę uchwałę,

a jeżeli nie, to czy skutkuje to koniecznością powołania przez

Wspólnotę Mieszkaniową pełnomocnika do reprezentowania jej w tym

sporze?"

podjął uchwałę:

W sprawie o ustalenie nieistnienia uchwały wspólnoty

mieszkaniowej pozwana wspólnota mieszkaniowa nie może być

reprezentowana przez członka jej jednoosobowego zarządu

będącego jednocześnie członkiem zarządu osoby prawnej, która

zaskarżyła uchwałę. W takiej sytuacji wspólnotę mieszkaniową

reprezentuje pełnomocnik powołany uchwałą właścicieli lokali.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2014 roku Sąd Okręgowy oddalił powództwo „A.”

spółki z o.o. w W. przeciwko Wspólnocie Mieszkaniowej nieruchomości przy ul. W.

o ustalenie nieistnienia uchwały nr […] z dnia 5 sierpnia 2013 roku w przedmiocie

uzupełnienia składu zarządu strony pozwanej.

Sąd ustalił, że powodowa spółka jest członkiem pozwanej Wspólnoty;

przysługuje jej udział 70,9% w prawie własności nieruchomości wspólnej. W dniu

5 sierpnia 2013 roku odbyło się zebranie właścicieli lokali, o którym zostali

poinformowani we właściwy sposób wszyscy członkowie Wspólnoty. Po odczytaniu

przez pełnomocnika spółki „A.” porządku obrad zebrania, jeden z członków

Wspólnoty – M. K. zgłosił wniosek o uzupełnienie jednoosobowego dotychczas

składu zarządu wspólnoty o osobę reprezentującą pozostałych pięciu właścicieli

lokali oraz wniosek o zmianę sposobu głosowania nad uchwałami będącymi

przedmiotem zebrania Wspólnoty- z zasady głosowania udziałami na zasadę

„jeden właściciel - jeden głos”. Za wnioskiem co do zmiany sposobu głosowania

nad uchwałami zebrania opowiedzieli się właściciele lokali reprezentujący 21,3%

udziałów w nieruchomości wspólnej, przeciwko był powód repezentujący 70,9%

udziałów. M. K. zgłosił następnie wniosek o uzupełnienie porządku obrad zebrania

o podjęcie uchwały w sprawie poszerzenia składu zarządu przez wybór jej

dodatkowego członka, który to wniosek został przegłosowany 4 głosami właścicieli

lokali „za”. Uchwałą nr […] podjętą przy 4 głosach „za” i 1 głosie „przeciw” (powoda),

drugim członkiem zarządu pozwanej Wspólnoty został wybrany M. K.

W świetle tych okoliczności faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że powództwo

spółki oparte na art.189 k.p.c. nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem uchwała w

przedmiocie poszerzenia składu zarządu pozwanej Wspólnoty istnieje, została

podjęta większością głosów właścicieli lokali w sposób zgodny z przepisami

ustawy o własności lokali i nie narusza prawa. Sąd pierwszej instancji wskazał przy

tym, że wprawdzie zarząd pozwanej Wspólnoty uznał powództwo spółki, ale w

świetle art. 213 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy nie był związany tym uznaniem z uwagi na

jego sprzeczność z prawem.

3

Przy rozpoznaniu apelacji powoda wniesionej od tego wyroku, Sąd

Apelacyjny powziął wątpliwość prawną, sformułowaną w zagadnieniu prawnym

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390

k.p.c. Wskazał, że pozwana Wspólnota Mieszkaniowa była w toku postępowania

przed Sądem Okręgowym reprezentowana przez jej jednoosobowy zarząd

w osobie R. M. (z uwagi na wstrzymanie przez Sąd wykonania zaskarżonej

uchwały o wyborze drugiego członka zarządu Wspólnoty – M. K.). R. M. jest

jednocześnie wiceprezesem dwuosobowego zarządu powodowej spółki „A.” sp. z

o.o.. W rozpatrywanej sprawie R. M. reprezentował więc obie strony sporu, co w

ocenie Sądu Apelacyjnego oznacza niedopuszczalną kolizję interesów stron i rodzi

zagadnienie sposobu jej rozwiązania na gruncie obowiązujących przepisów. Sąd

Apelacyjny zwrócił uwagę, że ustawa o własności lokali nie zawiera unormowań

regulujących taką sytuację, stąd zachodzi potrzeba rozważenia zastosowania w

drodze analogii unormowań kodeksu spółek handlowych lub prawa spółdzielczego

dotyczących reprezentacji spółki lub spółdzielni w sporze sądowym z członkiem jej

zarządu. Podniesiona kwestia ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy z uwagi na to, że Sąd drugiej instancji ma obowiązek wziąć pod uwagę z

urzędu ewentualną nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji

spowodowaną przyczynami, o których mowa w art. 379 pkt 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości prawne Sądu drugiej instancji wiążą się z zagadnieniem

prawidłowej reprezentacji wspólnoty mieszkaniowej w procesie o ustalenie

nieistnienia uchwały wytoczonym przeciwko wspólnocie przez właściciela lokalu,

będącego osobą prawną (spółką z o.o.) w sytuacji, w której jedynym członkiem

zarządu pozwanej wspólnoty jest osoba fizyczna, wchodząca jednocześnie w skład

zarządu powodowej spółki. Zagadnienie to ma jednakże walor szerszy, ponieważ

podobny problem procesowy może powstać, gdyby powodem w podobnej sprawie

dotyczącej uchwał wspólnoty, była osoba fizyczna – właściciel lokalu, będący

jednocześnie jedynym członkiem zarządu pozwanej wspólnoty.

W ustawowym modelu zarządzania w tzw. dużej wspólnocie mieszkaniowej,

w której liczba lokali - wyodrębnionych i niewyodrębnionych - jest większa niż

4

siedem, powołanie zarządu (jednoosobowego lub wieloosobowego) na podstawie

uchwały o jego wyborze, podjętej przez właścicieli lokali, jest obowiązkowe, jeżeli

właściciele lokali na podstawie art. 18 ust. 1 i ust. 2a ustawy z dnia 24 czerwca

1994 roku o własności lokali (t.jedn.: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz.903 ze zm.- dalej

u.w.l.) nie określili odmiennie sposobu zarządu nieruchomością wspólną w umowie

o ustanowieniu odrębnej własności lokali albo w później zawartej umowie w formie

aktu notarialnego lub w uchwale zaprotokołowanej przez notariusza. Stosownie do

art.20 ust.1 u.w.l., członkiem zarządu może być tylko osoba fizyczna, wybrana

spośród właścicieli lokali należących do wspólnoty lub spoza ich grona.

W orzecznictwie i piśmiennictwie przeważa pogląd, że wspólnota

mieszkaniowa jest ustawową („ułomną”) osobą prawną w rozumieniu art. 331

§ 1

k.c. Zgodnie z tym przepisem, do jednostek organizacyjnych niebędących osobami

prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio

przepisy o osobach prawnych. Zarząd powołany uchwałą właścicieli lokali na

podstawie art. 20 u.w.l. jest uważany za organ wspólnoty mieszkaniowej,

wchodzący w skład jej struktury organizacyjnej, a działanie tego zarządu, oparte na

uprawnieniu wynikającym wprost z przepisów art. 21 i 22 u.w.l., jest w istocie

działaniem samej wspólnoty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia

2004 r., I CK 108/03, nie publ., uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

16 lutego 2012 roku, III CZP 96/11, OSNC 2012, Nr 7-8, poz.88).

Stosownie do art. 21 ust. 1 u.w.l., zarząd kieruje sprawami wspólnoty

mieszkaniowej i reprezentuje ją na zewnątrz oraz w stosunkach między wspólnotą

a poszczególnymi właścicielami lokali, w tym także w sporach sądowych

i postępowaniu administracyjnym.

W rozpoznawanej sprawie, R. M. stanowiący jednoosobowy zarząd

pozwanej Wspólnoty Mieszkaniowej jest jednocześnie członkiem dwuosobowego

zarządu „A.” sp. z o.o. - osoby prawnej będącej członkiem tej wspólnoty i powodem.

W świetle przepisów kodeksu spółek handlowych, zarząd spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością jest jej organem wykonawczo-zarządzającym, w skład którego

wchodzą członkowie (piastuni) powołani uchwałą zgromadzenia wspólników lub w

inny sposób przewidziany przez umowę spółki (art. 201 § 4 k.s.h.). Z chwilą

5

powołania zarządu pomiędzy nim a spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, jako

osobą prawną typu korporacyjnego, dochodzi do powstania stosunków (więzi)

organizacyjnych niemających jednak charakteru stosunków cywilnoprawnych.

Treść tych stosunków stanowią kompetencje do działania organu na rzecz osoby

prawnej, który został wyodrębniony w ramach jej struktury organizacyjnej.

Podejmowane przez zarząd działania w zakresie przyznanej mu kompetencji do

prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji (art. 201 § 1 k.s.h.) są, z jurydycznego

punktu widzenia, traktowane jako działania samej spółki, a nie osób wchodzących

w jego skład, co stanowi wyraz funkcjonującej na gruncie prawa polskiego tzw.

teorii organów (art. 38 k.c.). W myśl tej teorii, wola organu, stanowiąca z

psychologicznego punktu widzenia wolę jednostki lub zespołu ludzi wchodzących w

skład organu, powinna być utożsamiana z wolą osoby prawnej, gdyż przez organ

osoba ta uzewnętrznia swoją wolę.

W procesie wytoczonym przez spółkę „A.” o ustalenie nieistnienia uchwały

pozwanej Wspólnoty, spółkę reprezentowali, stosownie do art.201 § 1 k.s.h., dwaj

członkowie jej zarządu – A. K. i R. M., którzy udzielili pełnomocnictwa procesowego

radcy prawnemu. Jednocześnie R. M. jako jedyny członek zarządu pozwanej

Wspólnoty, z uwagi na wstrzymanie przez Sąd wykonania zaskarżonej uchwały o

wyborze drugiego członka zarządu wspólnoty, reprezentował osobiście pozwaną

Wspólnotę na podstawie art. 21 ust. 1 u.w.l., składając odpowiedź na pozew, w

której uznał w całości powództwo spółki.

Nie ulega wątpliwości, że w sytuacji, w której pozew przeciwko wspólnocie

mieszkaniowej składa osoba prawna będąca właścicielem lokalu (lokali), której

członkiem zarządu jest osoba fizyczna wchodząca jednocześnie w skład

jednoosobowego zarządu pozwanej wspólnoty, dochodzi do niedopuszczalnego

konfliktu interesów stron zagrażającego interesom wspólnoty, czego przykładem

jest właśnie rozpoznawana sprawa. Uznanie powództwa przez zarząd wspólnoty

leżało w interesie powoda, zmierzało bowiem do uniemożliwienia poszerzenia

składu zarządu wspólnoty o osobę wybraną przez właścicieli lokali.

6

Przepisy ustawy o własności lokali nie zawierają unormowań

rozstrzygających tego rodzaju kolizję poprzez wskazanie sposobu reprezentacji

wspólnoty mieszkaniowej w podobnych przypadkach.

Z uwagi na odesłanie zawarte w art. 331

k.c. celowe i dopuszczalne jest,

zdaniem Sądu Najwyższego, odwołanie się, w drodze analogii, do przepisów

regulujących podobne sytuacje procesowe w aktach prawnych dotyczących osób

prawnych. Stosownie do art. 210 § 1 kodeksu spółek handlowych, w umowie

między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim, spółkę reprezentuje rada

nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Przez

„spór", o którym mowa w art. 210 § 1 k.s.h., należy rozumieć wszelkie

postępowania sądowe, zarówno procesowe, jak i nieprocesowe, w przypadku zaś

postępowania procesowego –sytuację, gdy spółka i członek jej zarządu występują

po przeciwnych stronach (powoda i pozwanego). Stosownie zaś do art. 253 § 1

k.s.h., w sporze dotyczącym uchylenia lub stwierdzenia nieważności uchwały

wspólników, pozwaną spółkę reprezentuje zarząd, jeżeli na mocy uchwały

wspólników nie został ustanowiony w tym celu pełnomocnik.

W orzecznictwie i doktrynie zwraca się uwagę, że na gruncie przepisów

kodeksu spółek handlowych ustawodawca dostrzegł możliwość wystąpienia kolizji

pomiędzy interesem indywidualnym członka zarządu a interesem spółki, preferując

ochronę interesu spółki (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 1 kwietnia 2004 r.,

II CK 129/03, nie publ., z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 104/05, nie publ., z dnia

21 czerwca 2007 r., IV CSK 88/07, nie publ.). Cel tych przepisów sprowadza się do

ochrony spółki przed nadużyciami związanymi z kierowaniem się przez członków

zarządu własnym interesem, mogącym pozostawać nawet w ewidentnej

sprzeczności z interesem spółki. Należy zwrócić uwagę, że przepisy te nie

wymagają, aby sprzeczność taka rzeczywiście występowała, chodzi bowiem

o potencjalną kolizję indywidualnych interesów piastunów zarządu z interesem

samej spółki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., IV CKN

1903/00, OSNC 2002, nr 11, poz. 137). Uwagi te można odnieść odpowiednio do

wspólnoty mieszkaniowej oraz członka jej jednoosobowego zarządu.

7

Gdyby na miejsce „spółki”, o której mowa w art.210 § 1 k.s.h., podstawić

wspólnotę mieszkaniową, zaś w miejsce „członka zarządu spółki” – członka jej

jednoosobowego zarządu, to uprawniony jest, zdaniem Sądu Najwyższego, pogląd,

że w sporze sądowym między wspólnotą mieszkaniową, a członkiem zarządu

wspólnoty, wspólnota powinna być reprezentowana przez pełnomocnika

powołanego uchwałą właścicieli lokali tworzących wspólnotę. To rozwiązanie

wzorowane na art. 210 § 1 k.s.h. w należyty sposób gwarantuje interesy wspólnoty

mieszkaniowej w postępowaniu sądowym; jest ponadto rozwiązaniem racjonalnym

i nie powodującym nadmiernych trudności w funkcjonowaniu wspólnoty. Pogląd ten

odnosi się przy tym zarówno do sytuacji, w której po jednej stronie występuje

wspólnota mieszkaniowa, a po drugiej osoba fizyczna będąca członkiem jej

jednoosobowego zarządu, jak i do sytuacji, w której osoba fizyczna będąca

członkiem jednoosobowego zarządu wspólnoty, jest jednocześnie piastunem

organu osoby prawnej- przeciwnika procesowego wspólnoty. W każdej bowiem

z tych sytuacji zachodzi sprzeczność interesów stron, co wyłącza dopuszczalność

reprezentowania jednocześnie powoda i pozwanego przez tę samą osobę fizyczną.

Ze wskazanych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale ( art. 390 k.p.c.).

kc