I CSK 856/14

Sygn. akt I CSK 856/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "O." w W.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 marca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej

Spółdzielni Mieszkaniowej „O.” w W. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 17

kwietnia 2013 r. zobowiązującego pozwaną do złożenia oświadczenia woli

następującej treści: „Spółdzielnia Mieszkaniowa „O.” z siedzibą w W. oświadcza, że

jest użytkownikiem wieczystym działki gruntu nr 85/2 z obrębu 5-04-07 położonej

w W. przy ul. T. […], zapisanej w księdze wieczystej nr […], prowadzonej przez

Sąd Rejonowy w W. Działka ta zabudowana jest budynkiem mieszkalnym, w

którym znajduje się m.in. lokal mieszkalny położony na XIII piętrze (XIV

kondygnacja) oznaczony numerem 33 o pow. 49,62 m2

, z którym to lokalem

związany jest udział we współwłasności części wspólnych i prawie użytkowania

wieczystego nieruchomości gruntowej w wysokości 4962/551551. Spółdzielnia

Mieszkaniowa „O.” w W. ustanawia odrębną własność lokalu mieszkalnego nr 33 o

pow. 49,62 m2

położonego na XIII piętrze (XIV kondygnacja) budynku

posadowionego na działce nr 85/2 z obrębu 5-04-07 w W. przy ul. T. […], zapisanej

w księdze wieczystej nr […], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w W., z którym to

lokalem związany jest udział we współwłasności części wspólnych i prawie

użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej w wysokości 4962/551551 i

prawa te przenosi na rzecz powódki K. M.”.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację podzielił ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji i dokonaną przez ten Sąd ich ocenę prawną. Z ustaleń

faktycznych wynikało, że powódce przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu mieszkalnego nr 33 położonego w budynku usytuowanym w W. przy ul. T.

[…] pozostającego w zasobach pozwanej Spółdzielni. Pozwana powstała z

podziału Spółdzielni „D.”, na rzecz której umową zawartą w dniu 14 grudnia 1962 r.

w formie aktu notarialnego zostało, w odniesieniu do gruntu, na którym wzniesiono

wspomniany budynek, ustanowione użytkowanie wieczyste. Lokal powódki jest

lokalem samodzielnym w rozumieniu art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o

własności lokali. Powódka w dniach 30 kwietnia 2001 r. i 10 kwietnia 2007 r. składała u

pozwanej wnioski o przekształcenie przysługującego jej prawa w prawo odrębnej

własności lokalu. Nie dokonując przekształcenia pozwana ostatecznie argumentowała

3

to nieuregulowanym stanem prawnym gruntu i prowadzeniem sprawy dotyczącej

uzyskania własności części działek usytuowanych przy ul. T. […] . Postępowanie

wskazywane przez Spółdzielnię, zmierzające do zrealizowania roszczenia z art. 208

ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, zakończyło się w roku 2006

prawomocnym oddaleniem powództwa. W toku wskazanego procesu zostało ustalone,

że stan prawny w odniesieniu do gruntu oznaczonego jako działka nr 85/2,

zabudowanego budynkiem mieszkalnym, jest uregulowany, Spółdzielni przysługuje

bowiem użytkowanie wieczyste w odniesieniu do 1605 m2

, nabyte poprzez jej

poprzednika prawnego. W odniesieniu zaś do działki sąsiedniej, oznaczonej nr 85/1,

również objętej żądaniem pozwu, przepis wskazywany jako podstawa prawna żądania,

nie miał zastosowania, ponieważ na działce tej nie został wybudowany żaden budynek;

na działce tej znajduje się li tylko, przynależny do budynku mieszkalnego, taras

o powierzchni 15 m2

. Nadto, w roku 2009 Spółdzielnia złożyła wniosek o stwierdzenie

zasiedzenia działki nr 85/1 o powierzchni 200 m2

, jednakże wniosek został

prawomocnie oddalony.

Uwzględniając żądanie powódki złożenia oświadczenia woli o ustanowieniu

odrębnej własności lokalu i przeniesieniu na nią ustanowionego prawa, Sąd pierwszej

instancji wskazał, że miała miejsce bezczynność pozwanej w rozpoznaniu wniosku

powódki (art. 491

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych -

Dz.U. z 2013 r., poz. 1222) ponieważ brak było podstaw do twierdzenia, iż stan prawny

nieruchomości gruntowej jest nieuregulowany. Okoliczność, że taras budynku

mieszkalnego wkracza powierzchnią 15 m2

na sąsiednią działkę, co do której

pozwanej nie przysługuje żaden tytuł prawny, nie wpływa na stan prawny

nieruchomości, na której zlokalizowany jest wielorodzinny budynek mieszkalny, do tej

bowiem nieruchomości pozwanej przysługuje użytkowanie wieczyste. Powódce jako

uprawnionej ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu przysługiwało na

podstawie przepisów powołanej ustawy roszczenie o przekształcenie tego prawa

w prawo własności (art. 8 ust.1 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.U.

z 2007 r., Nr 125, poz. 873 i art. 1714

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych). Sąd

Apelacyjny aprobując ocenę prawną Sądu Okręgowego podkreślił, że pozwana nie

kwestionowała spełnienia przez powódkę przesłanek ustanowienia na jej rzecz

4

odrębnej własności lokalu; zarzuty pozwanej koncentrowały się na stanie prawnym

nieruchomości gruntowej, który, jej zdaniem, wykluczał uwzględnienie tak wniosku

powódki jak i powództwa. Sąd Apelacyjny wskazał na nietrafność tego stanowiska.

Budynek został wzniesiony na gruncie stanowiącym obecnie własność gminy - miasta

W., oddanym w użytkowanie wieczyste poprzednikowi prawnemu pozwanej.

Okoliczność, że element tego budynku znajduje się na nieruchomości sąsiedniej,

stanowiącej własność gminy, nakazuje powstałą sytuację rozstrzygnąć w płaszczyźnie

art. 151 k.c. Przekroczenie granicy nieruchomości oznacza, że części budynku

znajdujące się na gruncie sąsiednim wraz z całym budynkiem stanowią własność

właściciela nieruchomości, na której wzniesiono budynek. Tak więc stan prawny

nieruchomości pozwanej nie uniemożliwiał przeprowadzenia procesu ustalania

przedmiotu odrębnej własności lokali i uwzględnienia wniosku powódki

o przekształcenie prawa do lokalu.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwana w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzuciła naruszenie art. 1714

ust. 11

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst Dz.U. z 2013 r., poz.1222 - dalej: u.s.m.) przez błędną

wykładnię wyrażającą się w uznaniu, że położenie budynku na dwóch

nieruchomościach, z których jedna nie jest własnością Spółdzielni ani nie jest jej

oddana w użytkowanie wieczyste nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu odrębnej

własności lokalu usytuowanego w takim budynku. W ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, skarżąca

zarzuciła naruszenie art. 381 w związku z art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

oraz naruszenie art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty procesowe skargi kasacyjnej koncentrują się na naruszeniu przez Sąd

Apelacyjny, zdaniem skarżącej, art. 381 k.p.c. (w związku z art. 316 § 1 k.p.c.) przez

pominięcie dowodów złożonych w apelacji, to jest w szczególności, jak wywodzi

5

w skardze, wyrysu z mapy ewidencyjnej obrazującej usytuowanie części budynku

nazwanej tarasem, umowy dzierżawy i fotografii tarasu. W związku z tym zwrócić

należy uwagę, że zgodnie z treścią tego przepisu strona, która powołuje

w postępowaniu apelacyjnym nowe fakty lub dowody powinna wykazać, że nie mogła

ich powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji lub że potrzeba

powołania się na nie wynikła później. Strona powinna zatem przynajmniej

uprawdopodobnić wystąpienie okoliczności, o których mowa w art. 381 k.p.c. Skarżąca

tego nie uczyniła. Powołanie dowodów dopiero w drugiej instancji dlatego, że strona

spodziewała się korzystnej dla siebie oceny dowodów zgłoszonych w pierwszej

instancji, bądź przypuszczała, że do wykazania spornej okoliczności wystarczą

dowody przedstawione przed sądem pierwszej instancji, nie uzasadnia zarzutu obrazy

art. 381 k.p.c. Chybiony jest też zarzut naruszenia art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c.,

ponieważ, jak twierdzi skarżąca, zamiast oddalenia apelacji, zaskarżony wyrok

powinien być zmieniony i powództwo oddalone. Skorzystanie przez sąd z art. 385 k.p.c.

albo z art. 386 § 1-4 k.p.c. przy wydawaniu orzeczenia jest konsekwencją czynności

podjętych na wcześniejszych etapach postępowania, nie zaś przyczyną zarzucanej

wadliwości rozstrzygnięcia, nie może być zatem postrzegane jako uchybienie

przepisom prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Taka

konstrukcja zarzutu kasacyjnego, jak uczyniła to skarżąca, nie wypełnia podstawy

kasacyjnej ujętej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Jeżeli przy tym inne zarzuty skargi

kasacyjnej są nietrafne, a tak jest w okolicznościach sprawy stwierdzić należy, że

okoliczność ta czyni zarzuty naruszenia wskazanych przepisów nadto

bezprzedmiotowymi.

Odnosząc się do zarzutu art. 1714

ust. 11

u.s.m. – brak tytułu prawnego

Spółdzielni do gruntu, na którym wzniesiono budynek, w postaci prawa własności lub

użytkowania wieczystego jest niewątpliwie negatywną przesłanką uwzględnienia

wniosku o przekształcenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

w prawo własności lokalu. Stan taki prowadzi też do oddalenia powództwa.

Jednak zarzut naruszenia li tylko tego przepisu nie jest wystarczający dla

wyczerpania podstawy naruszenia prawa materialnego, skoro istnienie tytułu

prawnego do gruntu lub brak takiego tytułu to fakt, a skarżąca nie wskazuje,

jakie przepisy prawa materialnego Sąd Apelacyjny naruszył, przez błędną

6

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, kwalifikując istniejącą na gruncie

sytuację jako rodzącą skutki prawnorzeczowe. Wadliwość konstrukcji zarzutu

z podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., biorąc pod uwagę, że Sąd Najwyższy jest

związany jest podstawami skargi kasacyjnej (art. 39813

§ 1 k.p.c.), była

wystarczająca do oddalenia skargi kasacyjnej.

Można jednak zauważyć, że stanowisko skarżącej, iż sytuacja prawna

gruntu, na którym wzniesiono budynek, wyłącza ustanowienie odrębnej własności

lokalu, nie jest trafne. Pojęcie budynku nie jest zdefiniowane w przepisach kodeksu

cywilnego. Zawiera ją art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - prawo budowlane

(jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1409 ze zm.), jednakże, jak podkreśla się

w orzecznictwie, czyni to tylko na potrzeby tej ustawy, w związku z czym należy

przyjąć, że w stosunkach cywilnoprawnych definicja ta ma znaczenie pomocnicze.

W związku z powyższym w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

że budynkiem jest obiekt budowlany trwale związany z gruntem, stanowiący część

składową nieruchomości gruntowej (art. 48 k.c.) albo odrębny od gruntu przedmiot

własności (art. 235 § 1 k.c.), wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród

budowlanych i mający fundamenty oraz dach, a więc obiekt o wyraźnie zamkniętej

bryle, z tym że spełnienie cechy odrębności może zostać zrealizowane także przez

ustanowienie potrzebnych służebności (zob. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, OSNCP 1970, nr 3,

poz. 39, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 136/06,

OSNC 2007, nr 11, poz. 163, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 2004 r.,

II CK 262/04, niepubl. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

1966 r., III CR 103/66, OSPiKA 1967, nr 5, poz. 110, i z dnia 26 stycznia 2006 r.,

II CK 365/05, niepubl.). Dopuszczalność istnienia nieruchomości budynkowej

zakłada zatem nie tylko prawną odrębność budynku, ale i wskazuje na jego

odrębność fizyczną. Część budynku, która nie ma cech fizycznych tak rozumianej

odrębności, nie jest budynkiem, lecz jest jedynie strukturą budowlaną. Grunt pod

taką strukturą budowlaną nie może być oddany w użytkowanie wieczyste,

ponieważ nie powstanie nieruchomość budynkowa, a struktura taka pozostaje

częścią składową gruntu, dzieląc jego los prawny (por. uchwała Sądu

7

Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CZP 9/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 44,

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2013 r., I CSK 282/12, niepubl.).

Odnosząc powyższe do okoliczności faktycznych sprawy, wynikających ze

skutecznie przez skarżącą niepodważonych ustaleń Sądów, stwierdzić należy,

że na działce nr 85/2 istnieje budynek w rozumieniu wyżej wskazanym. Ta część

stanowi bowiem zamkniętą w sobie, funkcjonalną całość, a ewentualna potrzeba

korzystania przez mieszkańców budynku z dojścia do klatki schodowej może

zostać zaspokojona przez ustanowienie odpowiedniej służebności.

W przestrzeń działki nr 85/1 (obecnie nr 85/4) wchodzi taras o powierzchni

15 m2

wraz z garażami pod nim. Nie było rzeczą Sądu w sprawie niniejszej

przesądzanie charakteru tej części, to jest, czy taka część może być poczytana za

budynek, czy też będzie poczytana za wspomnianą strukturę budowlaną.

Kwalifikacja ta byłaby istotna z punktu widzenia dopuszczalności ustanowienia

użytkowania wieczystego na tej części działki (a więc i powstania nieruchomości

budynkowej), irrelewantna natomiast pozostaje dla rozstrzygnięcia sprawy.

Aktualny stan prawny wskazuje, że część ta jest częścią składową gruntu

stanowiącego własność miasta W. Działka zaś nr 85/2 została oddana

poprzednikowi prawnemu pozwanej w użytkowanie wieczyste, stąd też na rzecz

użytkownika wieczystego powstało prawo własności budynku, bo taki na tej działce

znajduje się.

W świetle powyższego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.

eb