III UK 21/15

Sygn. akt III UK 21/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. P. i P. P.

od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt II i III i sprawę w tym zakresie

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 26 października 2014 r. oddalił

odwołania M. P. i P. P. od dwóch decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego z dnia 26 września 2012 r.: 1) stwierdzającej ustanie ubezpieczenia

2

społecznego rolników w zakresie wszystkich rodzajów ubezpieczeń w stosunku do

P. P. od dnia 1 stycznia 2000 r. do dnia 4 lipca 2010 r. oraz od dnia 6 września

2010 r. do dnia 30 stycznia 2011 r. oraz ustanie obowiązku opłacania składek za te

okresy oraz 2) stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w

zakresie wszystkich rodzajów ubezpieczeń w stosunku do M. P. od dnia 1 stycznia

2009 r. do dnia 4 lipca 2010 r. oraz od dnia 6 września 2010 r. do dnia 30 stycznia

2011 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w okresie od 1990 r. do chwili obecnej

odwołujący się prowadzili gospodarstwo rolne (grunty orne i łąki) o powierzchni

8,80 ha, położone w R. Gospodarstwo rolne było zmechanizowane, odwołujący się

posiadali własny ciągnik i inny sprzęt, a w okresie żniw wynajmowali kombajn. W

gospodarstwie rolnym pracowali także córka z zięciem. W 2010 r. gospodarstwo

rolne zostało przekazane córce B. K., która prowadziła je wspólnie z rodzicami. Od

2000 roku małżonkowie P. przebywali w USA, gdzie podejmowali zatrudnienie i z

tego tytułu podlegali w USA ubezpieczeniu społecznemu w następujących

okresach: 1) P. P. od 1 stycznia 2000 r. do 4 lipca 2010 r. oraz od 6 września 2010

r. do 30 stycznia 2011 r., a M. P. od 1 stycznia 2009 r. do 4 lipca 2010 r. oraz od 6

września 2010 r. do 30 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy stwierdził, że również w tym

czasie, kiedy odwołujący się przebywali w USA, prowadzili gospodarstwo rolne w

Polsce. Uprawiali zboża, które nie wymagały dużej ilości pracy, przyjeżdżali do

Polski w okresie wiosny, w lipcu – sierpniu i na święta. Prace, których nie zdążyli

wykonać podczas pobytu w Polsce, zlecali innym rolnikom.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, do sytuacji odwołujących się znajduje

zastosowanie umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą

Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisana w Warszawie dnia 2 kwietnia

2008 r. (Dz.U. Nr 46, poz. 374), która weszła w życie od dnia 1 marca 2009 r., ale

zgodnie z jej art. 22 ust. 2, odnosi się również do stanów sprzed 1 marca 2009 r.

Stosownie do art. 91 Konstytucji RP, ratyfikowane umowy międzynarodowe

stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane.

Umowa międzynarodowa, ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie,

ma przy tym pierwszeństwo przed prawem krajowym, jeżeli nie da się ono pogodzić

z umową. Celem umów o zabezpieczeniu społecznym jest przy tym w

3

szczególności unikanie sytuacji, w której dana osoba miałaby podlegać podwójnie

ubezpieczeniom – w kraju zatrudnienia i w kraju zamieszkania. Skoro zaś

postępowanie dowodowe potwierdziło, że odwołujący się w spornych okresach

prowadzili gospodarstwo rolne w Polsce, to nie mogli równocześnie podlegać

ubezpieczeniom społecznym (z tytułu zatrudnienia) na obszarze USA oraz

ubezpieczeniu społecznemu rolników w związku z prowadzeniem działalności

rolniczej w Polsce. Zaskarżone decyzje organu rentowego były więc zgodne z

prawem.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji odwołujących się,

wyrokiem z dnia 16 października 2014 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego i

poprzedzające go decyzje organu rentowego o tyle, że ustalił, iż apelujący podlegali

ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: P. P. od 1 stycznia 2000 r. do 1

marca 2009 r. oraz M. P. od 1 stycznia 2009 r. do 1 marca 2009 r., oddalając

apelacje w pozostałym zakresie.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

pierwszej instancji odnośnie do prowadzenia przez odwołujących się gospodarstwa

rolnego położonego w R. (do 2010 r. samodzielnie, a później wspólnie z dziećmi) i

wykonywania działalności rolniczej, podkreślając że nakład ich pracy oraz

konieczność osobistego wykonywania prac w gospodarstwie rolnym należy

rozpatrywać w powiązaniu z rodzajem i zakresem upraw (zboża, łąki),

przekładającym się na potrzeby prowadzonej działalności rolniczej. Gospodarstwo

małżonków P. było zmechanizowane, posiadali oni pełny sprzęt rolniczy, uprawa

zbóż wymagała ich obecności w okresach nasilenia prac polowych i taką obecność

zapewniali, wykonując osobiście prace kombajnem, ciągnikiem, pracując przy orce

czy żniwach. Ponadto pomimo długotrwałego pobytu w USA, to w Polsce było ich

centrum życiowe, tu mają bowiem dom, rodzinę, dzieci, wnuki, a za granicą jedynie

zarabiają.

W takim stanie faktycznym, zdaniem Sądu odwoławczego, należało przyjąć,

jak to trafnie uczynił Sąd Okręgowy, że w spornych okresach odwołujący się

posiadali równolegle dwa tytuły podlegania ubezpieczeniom społecznym, tj. w

Polsce i USA oraz rozważyć ich sytuację prawną w świetle umowy

międzynarodowej z 2 kwietnia 2008 r. Zgodnie z art. 22 tej umowy, zasady

4

ustalania i wypłaty świadczeń na podstawie umowy miały obowiązywać od dnia jej

wejścia w życie, dotycząc jednakże okresów ubezpieczenia przebytych przed tą

datą. To postanowienie należy odczytywać z uwzględnieniem celu umowy, a więc

możliwości uzyskania świadczeń częściowych z jednego lub obu państw przez

znaczną grupę osób, które pracowały w obu państwach i mimo to obecnie nie mają

wystarczających okresów ubezpieczenia do przyznania świadczeń w jednym z tych

państw albo w obu. Przepis art. 22 umowy pozwala uwzględniać istniejące już

okresy składkowe, „natomiast nie tworzy ich ani nie niweluje, dotyczy okresów

ubezpieczenia już nabytych, nie tworzy natomiast nowych stanów prawnych z datą

wsteczną, jak przyjął błędnie Sąd I instancji”. W konsekwencji, „stan prawny

wprowadzony umową zapewni opłacanie składek tylko do jednego polskiego lub

amerykańskiego systemu przez osoby przemieszczające się w celu wykonywania

pracy. Jednakże, zdaniem Sądu Apelacyjnego, o skutku takim możemy mówić

dopiero od daty wejścia w życie umowy, tj. 9.03.2009 r.”.

Z tych przyczyn Sąd drugiej instancji uznał za uzasadnione apelacje

odwołujących się w części, w której kwestionowali oni wyłączenie ich z

ubezpieczenia społecznego rolników w okresie do 1 marca 2009 r. i w tym zakresie

dokonał zmiany zaskarżonego przez nich wyroku. W pozostałej części Sąd

odwoławczy oddalił apelacje odwołujących się, „uznając trafność argumentacji

Sądu I instancji i akceptując ją bez potrzeby powtarzania”.

Odwołujący się wywiedli skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego i

skarżąc go w części oddalającej ich apelacje od wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucili naruszenie:

1) art. 6 pkt 12 i 13 w związku z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z

2015 r., poz. 704 ze zm.), przez błędną jego wykładnię, skutkująca przyjęciem, że

względem ubezpieczonych należało orzec o ustaniu ubezpieczenia społecznego

rolników w związku z podleganiem „innemu ubezpieczeniu społecznemu”, jakie

posiadali na terenie USA;

2) art. 2 ust. 1 pkt 1 umowy o zabezpieczeniu społecznym zawartej

pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki podpisanej w

Warszawie w dniu 2 kwietnia 2008 r., polegające na jego niewłaściwym

5

zastosowaniu, w sytuacji, gdy z treści zapisów umowy określających zakres

przedmiotowy wcale nie wynika, aby miała zastosowanie na gruncie stanu

faktycznego zaistniałego w niniejszej sprawie, skutkiem czego nastąpiła błędna

subsumcja prawna tej normy.

Opierając skargi kasacyjne na takich podstawach, skarżący wnieśli o

uchylenie i zmianę wyroku w zaskarżonej części przez ustalenie, że P. P. podlega

ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 marca 2009 r. do 4 lipca 2010 r. i od 6

września 2010 r. do 30 stycznia 2011 r. i że M. P. podlega ubezpieczeniu

społecznemu rolników od 1 marca 2009 r. do 4 lipca 2010 r. i od 6 września 2010 r.

do 30 stycznia 2011 r., ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a także o

zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne mają uzasadnione podstawy.

Podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników zależy od spełnienia

przesłanek określonych w przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, rolnik, którego gospodarstwo

obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział

specjalny, podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Przepisu

tego nie stosuje się do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu

lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty lub ma ustalone prawo do świadczeń

z ubezpieczeń społecznych (ust. 3). Podobnie, stosownie do art. 7 ust. 1 pkt 1 tej

ustawy, ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z

mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych

powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, jeżeli rolnik ten nie podlega

innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub

renty albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Regulacje te wyznaczają standard podlegania rolniczemu ubezpieczeniu

społecznemu przez rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne, ograniczony

ustawowym warunkiem niepodlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, przez

6

które rozumie się obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe określone w

przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych lub zaopatrzenie emerytalne

określone w odrębnych przepisach (art. 6 pkt 12 ustawy). Oznacza to ustawowy

prymat podlegania innemu niż rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego lub

zaopatrzenia emerytalnego przez rolnika równocześnie prowadzącego

gospodarstwo rolne lub ustawowo określony dział specjalny. Zwrócić jednakże

uwagę należy, że ten inny niż rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego został

ustawowo zdefiniowany. Chodzi wyłącznie o osobę podlegającą obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie przepisów o systemie

ubezpieczeń społecznych lub objętą przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym (art. 6

pkt 13 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Przepisy o zaopatrzeniu

emerytalnym dotyczą osób pozostających w stosunkach służbowych (ustawa z dnia

18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu

Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,

Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby

Więziennej oraz ich rodzin; jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 900 i ustawa z dnia

10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich

rodzin; jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 330), co nie odnosi się do skarżących.

Natomiast sformułowanie o podleganiu obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń

społecznych odwołuje się wprost do przymusowych ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych określonych ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.).

Ustawa ta wymieniając w art. 6 ust. 1 wszystkie osoby fizyczne podlegające

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jednocześnie zastrzega,

że przymus ubezpieczeń emerytalnego i rentowych związany jest wyłącznie z

określoną ich aktywnością (zatrudnieniem, prowadzeniem pozarolniczej

działalności gospodarczej itp.) na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to,

że pojęcie podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na

podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, które powoduje

wyłączenie rolnika z rolniczego ubezpieczenia społecznego, nie obejmuje

7

podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia w innym kraju niż

Polska, co oczywiście dotyczy zatrudnienia w USA, które wykonywali skarżący.

Innymi słowy, przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie zawierają

żadnej regulacji, która dawałaby podstawy do wyłączenia podlegania przez rolnika

ubezpieczeniu społecznemu rolników z tej przyczyny, że podlega ubezpieczeniom

społecznym z tytułu zatrudnienia poza granicami Polski, jeżeli, jak to zostało

ustalone w niniejszej sprawie (tym ustaleniem Sąd Najwyższy jest związany – art.

39813

§ 2 k.p.c.), równocześnie z tym zatrudnieniem prowadzi działalność rolniczą

powodującą objęcie z mocy ustawy rolniczym ubezpieczeniem społecznym.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, również umowa o zabezpieczeniu

społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki

podpisana w Warszawie dnia 2 kwietnia 2008 r. nie zawiera żadnego przepisu

wspierającego pogląd tego Sądu, że w przypadku posiadania przez określoną

osobę w tym samym czasie dwóch tytułów do podlegania ubezpieczeniom

społecznym w związku z różnymi rodzajami aktywności podejmowanej na obszarze

Polski (prowadzenie działalności rolniczej) i na obszarze USA (zatrudnienie)

podlega ona ubezpieczeniom społecznym tylko na podstawie jednego z tych

tytułów. Umowa ta znajduje zastosowanie, w odniesieniu do Polski, do przepisów

prawa dotyczących wymienionych w jej art. 2 ust. 1 pkt 1 świadczeń z tytułu

ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia społecznego rolników (emerytur, rent

z tytułu niezdolności do pracy oraz rent rodzinnych; jednorazowych odszkodowań

oraz rent z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych i zasiłków

pogrzebowych). Kwestie ustawodawstwa właściwego dla podlegania

ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania aktywności zawodowej reguluje

art. 6 zawarty w Części II umowy (Postanowienia dotyczące stosowanych

przepisów prawa). Z art. 6 ust. 1 umowy wynika, że z zastrzeżeniem postanowień

zawartych w tym artykule, osoba zatrudniona na terytorium jednej ze Stron, w

odniesieniu do tego zatrudnienia, podlega przepisom prawa wyłącznie tej Strony. Z

kolei art. 6 ust. 4 stanowi, że osoba pracująca na własny rachunek, która ma

miejsce zamieszkania na terytorium Strony, podlega przepisom prawa tylko tej

Strony, przy czym, jeżeli ta sama działalność jest uznawana za pracę na własny

rachunek zgodnie z przepisami prawa jednej Strony, a za zatrudnienie zgodnie z

8

przepisami prawa drugiej Strony, do działalności tej mają zastosowanie przepisy

prawa tylko pierwszej Strony, jeśli osoba ją wykonująca ma miejsce zamieszkania

na terytorium tej Strony, a w pozostałych przypadkach stosuje się przepisy prawa

drugiej Strony (art. 6 ust. 5). Pozostałe przepisy art. 6 umowy dotyczą czasowego

wysłania przez pracodawcę osoby zatrudnionej na terytorium drugiej Strony (ust.

2), na terytorium państwa trzeciego (ust. 3), podróżujących pracowników lotniczej

firmy transportowej (ust. 6), osób zatrudnionych w służbie państwowej (ust. 7, 8, 9).

Z powyższego wynika, że umową między Polską a USA uregulowano jedynie

kwestie ustawodawstwa właściwego do podlegania ubezpieczeniom społecznym z

tytułu jednego rodzaju aktywności zawodowej wykonywanej na obszarze jednego

lub obu państw. Osoba zatrudniona na terytorium jednej ze Stron podlega bowiem

przepisom prawa wyłącznie tej Strony, ale jedynie w odniesieniu do tego

zatrudnienia, a nie do innego rodzaju aktywności zawodowej wykonywanej

równocześnie. Analogicznie, osoba pracująca na własny rachunek, która ma

miejsce zamieszkania na terytorium Strony, podlega przepisom prawa tylko tej

Strony w odniesieniu do tego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Umowa nie zawiera natomiast żadnych uregulowań dotyczących zbiegu

ubezpieczeń społecznych w związku z wykonywaniem zatrudnienia na terytorium

jednej ze Stron i równoczesnej pracy na własny rachunek na obszarze drugiej z

nich, w szczególności nie stanowiąc, że w takiej sytuacji dana osoba podlega tylko

jednemu, wymienionemu w umowie tytułowi ubezpieczenia społecznego. Nie ma

zatem przesłanek do stwierdzenia, że podleganie ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu wykonywania zatrudnienia na obszarze USA stanowi w myśl umowy

przesłankę negatywną do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w

związku z równoczesnym prowadzeniem działalności rolniczej w Polsce, jeżeli taka

działalność jest faktycznie prowadzona (co jak już powiedziano, zostało

przesądzone ustaleniami Sądu Apelacyjnego). To, że w myśl umowy możliwe jest

równoczesne podleganie ubezpieczeniom społecznym w związku z różną

działalnością podejmowaną przez ubezpieczonych w obu krajach wyraźnie wynika

także z jej art. 7 ust. 1, zgodnie z którym, jeżeli według przepisów prawa jednej

Strony warunkiem nabycia prawa do świadczeń jest zgromadzenie okresów

ubezpieczenia, instytucja właściwa tej Strony uwzględnia okresy ubezpieczenia

9

przebyte zgodnie z przepisami prawa drugiej Strony, chyba że takie okresy

nakładają się na siebie. Przepis ten przewiduje zatem wprost możliwość nakładania

się na siebie okresów ubezpieczenia przebytych w każdym z państw, będących

Stronami umowy, co przy braku przepisów wyłączających podleganie w tym samym

czasie ubezpieczeniom społecznym obu Stron w związku z różnymi rodzajami

działalności, prowadzi do wniosku, że podleganie ubezpieczeniu społecznemu w

związku z zatrudnieniem w USA nie stanowi przeszkody do podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w Polsce,

jeżeli można stwierdzić, że działalność rolnicza jest faktycznie równocześnie przez

ubezpieczonych prowadzona.

Przeciwne stanowisko Sądu Apelacyjnego, który zresztą nie wsparł go

żadnymi konkretnymi przepisami, jest zatem nieuprawnione, a tym samym skarga

kasacyjna podlega uwzględnieniu.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.), rozpoznając sprawę na posiedzeniu

niejawnym a nie na rozprawie (o co wnioskowali skarżący) z uwagi na to, że biorąc

pod uwagę treść przepisów mających zastosowanie do jej rozstrzygnięcia, nie

można było stwierdzić, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne;

chodziło wyłącznie o dokonanie prawidłowej ich wykładni (art. 39811

§ 1 k.p.c.).

kc