WA 14/15

Sygn. akt: WA 14/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Dołhy (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Przemysław Kalinowski

SSN Włodzimierz Wróbel

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Anny Czapigo

w sprawie G. C. oskarżonego z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 1 k.k.(trzykrotnie),

art. 199 § 1 k.k.,po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie

w dniu 15 października 2015 r., apelacji, wniesionych w stosunku do oskarżonego

płk rez. G. C. przez obrońcę oraz przez prokuratora od wyroku Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. z dnia 22 stycznia 2014 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części uniewinniającej

oskarżonego od zarzutu popełnienia czynu opisanego w pkt. 1

oskarżenia (pkt I wyroku) i na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w

zw. z art. 101 § 1 pkt 3 k.k. i art. 102 k.k., postępowanie karne w

tym zakresie umarza, a kosztami procesu w tej części obciąża

Skarb Państwa;

2. w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w

mocy;

2

3. zasądza od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa koszty

sądowe za postępowanie odwoławcze, w tym 620 (sześćset

dwadzieścia) zł tytułem opłaty.

UZASADNIENIE

Pułkownik rez. G. C. oskarżony został o to, że:

1. W okresie sierpień – wrzesień 2000 r. daty dokładnie nieustalonej, około

godz. 15.00 pełniąc funkcję Komendanta […] Wojskowego Szpitala w P., wezwał

do swojego gabinetu pielęgniarkę B. S., a następnie przemocą, polegającą na

zdzieraniu odzieży oraz przytrzymywaniu rąk i rozchylaniu jej nóg, usiłował ją

doprowadzić do obcowania płciowego, lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi

na opór pokrzywdzonej, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 13 § 1 k.k.

w zw. z art. 197 § 1 k.k.

2. W marcu 2001 r. daty dokładnie nieustalonej, pełniąc funkcję Komendanta

[…] Wojskowego Szpitala w P., w swoim mieszkaniu przy ul. […] przemocą,

polegającą na zdzieraniu odzieży oraz przytrzymywaniu za ręce i biodra, usiłował

doprowadzić pielęgniarką J. K. do obcowania płciowego, lecz zamierzonego celu

nie osiągnął z uwagi na opór pokrzywdzonej, tj. popełnienie przestępstwa

określonego w art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 1 k.k.

3. W lipcu 2001 r. daty dokładnie nieustalonej, pełniąc funkcję Komendanta […]

Wojskowego Szpitala w P., wezwał do swojego gabinetu pielęgniarkę J. K., a

następnie przemocą, polegającą na przytrzymywaniu rąk usiłował doprowadzić ją

do obcowania płciowego, lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na opór

pokrzywdzonej, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 13 § 1 k.k. w zw. z

art. 197 § 1 k.k.

4. W listopadzie 2001 r., daty dokładnie nieustalonej, pełniąc funkcję

[…]Wojskowego Szpitala w P., podczas wizyty w godzinach wieczornych w miejscu

czasowego zamieszkania A. J. przy ul. […], wykorzystując stosunek zależności

doprowadził ją do poddania się innej czynności seksualnej w ten sposób, iż dotykał

jej piersi, tj. popełnienie przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k.

Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 stycznia 2014 r.,

oskarżony:

3

I. został uniewinniony od czynu opisanego w pkt. 1,

II. został uznany za winnego popełnienia przestępstwa polegającego na tym, że

„nieustalonego dnia w marcu 2001 roku, pełniąc funkcję Komendanta […] Szpitala

Wojskowego, po wezwaniu do swojego prywatnego gabinetu pielęgniarki J. K.,

przemocą polegającą na rozpinaniu odzieży, wbrew woli pokrzywdzonej oraz

przytrzymywaniu jej za ręce i biodra, doprowadził pokrzywdzoną do innej czynności

seksualnej, dotykając przez odzież jej piersi i pośladków”, tj. występku określonego

w art. 197 § 2 k.k.,

III. został uznany za winnego popełnienia przestępstwa polegającego na tym, że

„nieustalonego dnia w lipcu 2001 roku w P. pełniąc funkcję Komendanta […]

Szpitala Wojskowego, po wezwaniu do swojego gabinetu służbowego pielęgniarki

J. K., przemocą polegającą na przytrzymywaniu jej rak, doprowadził pokrzywdzoną

do poddania się innej czynności seksualnej, dotykając przez odzież jej piersi i

pośladków”, tj. występku określonego w art. 197 § 2 k. k.,

IV. za czyny opisane w pkt. II i III na podstawie art. 197 § 2 k.k. przy zastosowaniu

art. 91 k.k. Sąd wymierzył karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie

warunkowo zawiesił na okres próby 2 lat,

V. na podstawie art. 71 § 1 k.k. w zw. z art. 33 § 1 i 3 k.k. orzekł grzywnę w

wysokości 50 stawek dziennych, każda po 100 zł.,

VI. umorzono postępowanie o czyn opisany w pkt. 4, z uwagi na przedawnienie

karalności (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.).

Apelacje od tego orzeczenia wnieśli: prokurator w części uniewinniającej

oskarżonego i obrońca odnośnie czynów, za które płk rez. G. C. został skazany.

Prokurator zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, a to art. 442

§ 1 k.p.k., poprzez rozpoznanie sprawy poza granicami, w jakich nastąpiło

przekazanie, a wyrażające się brakiem oceny ze strony Sądu I instancji, czy

zachowanie oskarżonego, od którego został uniewinniony, wyczerpało dyspozycję

art. 197 § 2 k.k.,

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający

wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, z pominięciem zasad prawidłowego

rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, iż w zeznaniach

4

pokrzywdzonej – B. S. – znalazły się elementy poddające w wątpliwość zaistnienie

opisanego przez nią zdarzenia, co skutkowało niezasadnym uniewinnieniem

oskarżonego od wskazanego wyżej czynu, podczas gdy prawidłowa analiza

zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności zeznań

pokrzywdzonej, prowadzi do wniosku, iż oskarżony dopuścił się zarzucanego mu

przestępstwa. Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie orzeczenia w

części uniewinniającej i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego

rozpoznania przez Wojskowy Sąd Okręgowy.

Obrońca oskarżonego zarzucił wyrokowi:

I. brak skargi uprawnionego oskarżyciela (art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1 pkt 9

i art. 16 k.p.k.)wobec niedopuszczalnego interpretowania oświadczenia złożonego

przez pokrzywdzoną J. K. podczas przesłuchania w charakterze świadka w dniu 13

września 2004 roku i dokonania z naruszeniem zasady skargowości interpretacji

oświadczenia cofającego wniosek złożony do protokołu;

II. obrazę przepisów art. 398 k.p.k. przez nieuprzedzenie oskarżonego o możliwości

zasadniczej zmiany opisu czynu zarzucanego i przypisanie czynu nie tylko

zakwalifikowanego z innego przepisu Kodeksu karnego ale przy zasadniczej

zmianie opisu zachowania oskarżonego w odniesieniu do obydwu czynów;

III. obrazę przepisów prawa materialnego przez błędną i niedopuszczalną jego

wykładnię zarówno w odniesieniu do przesłanki „przemocy” określonej w art. 197 §

1 k.k. jak i w odniesieniu do przesłanki „poddania się” i uznanie, że w przypisanym

czynie można mówić o spełnieniu przesłanek z art. 197 § 2 k.k.;

IV. obrazę przepisów prawa procesowego art. 424 i 410 k.p.k. przez całkowite

pominięcie treści zeznań śwd. J. K. na kolejnych rozprawach, w których

jednoznacznie zakwestionowała możliwość stosowania w stosunku do niej

przemocy i wyjaśniła, w jaki sposób odbierała zachowanie oskarżonego;

V. obrazę przepisów prawa procesowego art. 12 k.p.k. (w związku z zarzutami

opisanymi w pkt. I i II apelacji) przez uznanie, że oświadczenia J. K. składane w

niniejszym postępowaniu bez stosownego pouczenia zgodnego z art. 16 k.p.k.

mają charakter skutecznie złożonego wniosku zwłaszcza, że uzyskane były z

naruszeniem art. 171 k.p.k.;

5

VI. błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na ustalenia Sądu, a dotyczące

przede wszystkim pominięcia materiału dowodowego przeczącego ustalonej tezie o

nagannym zachowaniu oskarżonego oraz pominięciu dowodów potwierdzających

rzeczywiste przyczyny wszczęcia postępowań karnych (art. 410 k.p.k.).

W konkluzji skarżący wniósł:

- o uchylenie orzeczenia w trybie art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. i

umorzenie postępowania, ewentualnie o:

- zmianę zaskarżonego orzeczenia i uniewinnienie oskarżonego, bądź o:

- uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy – Izba Wojskowa wyrokiem z dnia 2 września 2014 r., sygn.

akt WA 24/14, uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej skazania za

przestępstwa określone w art. 197 § 2 k.k. (czyn II i III wyroku) i na podstawie art.

439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., umorzył postępowanie, a w

pozostałym zakresie utrzymał go w mocy.

Wyrok ten zaskarżył kasacją na niekorzyść oskarżonego Naczelny

Prokurator Wojskowy.

Wyrokiem Sądu Najwyższego – Izba Wojskowa z dnia 26 czerwca 2015 r.,

sygn. akt WK 2/15, uchylono zaskarżony wyrok i sprawę przekazano Sądowi

Najwyższemu Izbie Wojskowej do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

1. Co do apelacji prokuratora.

Przypomnieć należy, że pierwszy zapadły w sprawie wyrok Wojskowego

Sądu Okręgowego w W. z dnia 21 czerwca 2006 r., zaskarżony został na

niekorzyść oskarżonego apelacjami prokuratora i pełnomocnika oskarżycielki

posiłkowej B. S. Zakres tego zaskarżenia wskazywał, w odniesieniu do czynów

opisanych w pkt. 2, 5 i 6 oskarżenia, dotyczących pokrzywdzonych B. S. i J. K., na

obrazę prawa materialnego – art. 197 § 2 k.k. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 18

lipca 2007 r., sygn. akt WA 28/07, uchylił wyrok w zaskarżonej części i sprawę

przekazał Wojskowemu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. W

motywach wyroku Sąd odwoławczy określił granice w jakich następuje przekazanie,

6

a mianowicie w zakresie możliwości zakwalifikowania z art. 197 § 2 k.k., czynów z

pkt. 2, 5 i 6.

Oczywiste jest zatem, że tak wskazane granice ponownego rozpoznania

sprawy determinowały dalsze procedowanie.

Trzeci zapadły w sprawie wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego z dnia 3

grudnia 2010 r., zaskarżony zarówno przez obrońcę, jak i na niekorzyść przez

prokuratora, wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2011 r., sygn. akt WA

16/11, uchylony został, m.in. w części dotyczącej czynów z pkt. 2, 5 i 6 i sprawę w

tym zakresie przekazano do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy kolejny raz wskazał na konieczność rozważenia, czy

powyższe czyny wyczerpują, czy też nie dyspozycję art. 197 § 2 k.k., odwołując się

w tym zakresie do stanowiska wyrażonego w wyroku z dnia 18 lipca 2007 r. Mając

na uwadze powyższe uwarunkowania, stwierdzić należy, że podniesiony w apelacji

prokuratora zarzut obrazy art. 442 § 1 k.p.k. jest zasadny.

Uniewinniając oskarżonego od zarzutu popełnienia czynu z art. 13 § 1 k.k. w

zw. z art. 197 § 1 k.k., Sąd pierwszej instancji przyjął w ramach ustaleń faktycznych,

że oskarżony wypowiadał pogardliwe oceny swojej pracownicy, rozpinał jej fartuch i

jednocześnie przytrzymywał pokrzywdzoną za rękę (s. 22 uzasadnienia), zaś w

konkluzji stwierdził, iż „ustalając stan faktyczny sprawy, Sąd przyjął, że

inkryminowana sytuacja…kończy się tym, kiedy, powołując się na swą trudną

sytuację materialną i rodzinną, pokrzywdzona zaczęła prosić G. C., aby ten jej nie

zwalniał oraz wstała z krzesła. Wtedy oskarżony do niej podszedł i zapytał „co

możesz zrobić, żebym zmienił swoją decyzję?”. Mówiąc to, rozpinał guziki fartucha

stojącej naprzeciwko pokrzywdzonej. B. S. z kolei zapinała je oraz zaczęła krzyczeć,

płakać i wybiegła z gabinetu” (s. 23 uzasadnienia). W uzasadnieniu zawarte jest też

kuriozalne stwierdzenie, że „Sąd orzekając w zakresie niniejszego zarzutu nie uznał,

że zarzucanego czynu nie popełniono, jak również nie ustalił, że czyn ten nie

zawiera znamion przestępstwa (s. 22).

W świetle powyższych ustaleń i rozważań Sądu pierwszej instancji, za trafny

uznać należy zarzut apelacji, iż Sąd ten, wbrew obowiązkowi wynikającemu ze

wskazań Sądu odwoławczego co do dalszego postępowania, nie rozważył

możliwości zakwalifikowania czynu oskarżonego z art. 197 § 2 k.k., co najmniej w

7

jego formie stadialnej usiłowania. Stwierdzona obraza art. 442 § 1 k.p.k. miała

oczywisty wpływ na treść orzeczenia, co pozwala na uwzględnienie apelacji w tym

zakresie, bez konieczności rozważenia zasadności zarzutu z pkt. 2 Jednakże

wydaniu orzeczenia następczego zgodnie z wnioskiem apelacji sprzeciwia się

zaistnienie negatywnej przesłanki procesowej w postaci przedawnienia karalności.

Możliwy do przypisania oskarżonemu czyn z art. 197 § 2 k.k. miał być popełniony w

okresie sierpień – wrzesień 2000 r. W brzmieniu obowiązującym w dacie czynu

przestępstwo z art. 197 § 2 k.k. było zagrożone karą pozbawienia wolności od 3

miesięcy do lat 5. Zgodnie z art. 101 § 1 pkt 3 k.k. karalność występku zagrożonego

karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata ustaje, jeżeli od czasu jego

popełnienia upłynęło 10 lat. W myśl art. 102 k.k., w brzmieniu ustalonym przez

ustawę z 20 lutego 2015 r. (Dz. U. z 2015 r.,poz. 396) obowiązującym od 1 lipca

2015 r., termin ten ulega przedłużeniu o kolejne 5 lat, jeżeli w okresie o którym

mowa w art. 101, wszczęto postępowanie przeciwko osobie.

W realiach sprawy karalność przestępstwa z art. 197 § 2 k.k. ustała z dniem

30 września 2015 r.

Mając powyższe na uwadze, należało uchylić zaskarżony wyrok w części

uniewinniającej oskarżonego od zarzutu popełnienia czynu opisanego w punkcie 1

oskarżenia (pkt I wyroku) i na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 101 § 1

pkt 3 k.k. i art. 102 k.k., postępowanie karne w tym zakresie umorzyć.

II. Co do apelacji obrońcy.

1. Zarzut obrazy art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. oraz ściśle z

nim związany zarzut obrazy art. 398 k.p.k. (pkt I i II apelacji) w aktualnym stanie

sprawy są bezprzedmiotowe.

Sąd Najwyższy, wyrokiem z dnia 26 czerwca 2015 r., sygn. WK 2/15,

wydanym w następstwie rozpoznania kasacji na niekorzyść, wniesionej przez

Naczelnego Prokuratora Wojskowego od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2

września 2014 r., sygn. WA 24/14, zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu

Okręgowego z dnia 22 stycznia 2014 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę

przekazał Sądowi Najwyższemu Izbie Wojskowej do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym. W motywach rozstrzygnięcia jednoznacznie

wskazano, że w realiach sprawy przypisane oskarżonemu czyny mieściły się w

8

ramach aktu oskarżenia opisującego konkretne zdarzenie faktyczne, brak zatem

podstaw do przyjęcia, że sąd w zaskarżonym wyroku wyszedł poza granice

oskarżenia.

Wyrażone zapatrywanie prawne jest wiążące dla sądu orzekającego

ponownie w postępowaniu odwoławczym.

2. Zarzut obrazy prawa materialnego jest niezasadny.

Poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne jednoznacznie

wskazują, że oskarżony w czasie obu zdarzeń z udziałem J. K. stosował wobec niej

takie same oddziaływania środkami fizycznymi wbrew jej woli (przytrzymywanie rąk,

biodra, rozpinanie odzieży), które wyczerpują znamiona przemocy w rozumieniu art.

197 k.k. Nie budzi również żadnych zastrzeżeń ustalenie, że pokrzywdzona została

doprowadzona do poddania się innej czynności seksualnej. W świetle utrwalonej

judykatury inna czynność seksualna, o której mowa w art. 197 § 2 k.k., to wszelkie

zachowanie o seksualnym wyrazie i intencji, nie będące obcowaniem płciowym,

polegające na kontakcie cielesnym sprawcy z pokrzywdzonym lub przynajmniej na

cielesnym i mającym charakter seksualny zaangażowaniu ofiary (zob. uchwała SN

z dnia 19 maja 1999 r., I KZP 17/99, OSNKW 1999, z. 7-8, poz. 37). Wbrew

odmiennemu poglądowi obrońcy „seksualne zaangażowanie ofiary” to nic innego

aniżeli uczynienie ciała ofiary przedmiotem zabiegów seksualnych ze strony

sprawcy. W żadnym wypadku wykładnia ta nie wskazuje na jakikolwiek element

podmiotowego zaangażowania ofiary.

3. Zarzuty obrazy przepisów art. 424, 410 k.p.k. oraz art. 12 k.p.k. są

bezpodstawne. W sytuacji, gdy sąd meriti dał wiarę zeznaniom pokrzywdzonej w

określonej wersji, natomiast odmówił wiarygodności zeznaniom odmiennym, nie

sposób stwierdzić, że doszło do pominięcia treści zeznań, jak to zarzuca apelacja.

Wbrew odmiennym wywodom apelacji nie doszło do obrazy art. 12 k.p.k.

Pokrzywdzona J. K. w toku postępowania przygotowawczego została

pouczona o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego (k. 210), złożyła

wniosek o ściganie (k. 209 – „żądam ścigania karnego za opisane wyżej zdarzenia

wobec mojej osoby”). Oczywiste jest, że wniosek pokrzywdzonego dotyczy czynu,

nie zaś kwalifikacji prawnej. W toku postępowania w sprawie obowiązywał przepis

art. 12 k.p.k. w brzmieniu wyłączającym dopuszczalność cofnięcia wniosku o

9

ściganie przestępstwa z art. 197 k.k. Nieuprawnione są zatem wywody apelacji

dotyczące skuteczności cofnięcia przez J. K. wniosku o ściganie pismem z dnia 10

stycznia 2005 r. oraz trafności decyzji Prokuratora w tym przedmiocie.

4. Zarzut błędu w ustaleniach faktycznych w istocie odnosi się do etapu

postępowania przygotowawczego, przyjętej taktyki śledczej. Argumentacja apelacji

nie dotyczy kwestii merytorycznych, konkretnych ustaleń, ocen poszczególnych

dowodów, ma natomiast charakter wyłącznie polemiczny, eksponuje okoliczności

wynikające z linii obrony przyjętej przez oskarżonego.

Z tych wszystkich względów w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok

utrzymano w mocy.

kc