WK 7/15

Sygn. akt: WK 7/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Janusz Godyń (przewodniczący)

SSN Wiesław Błuś

SSN Marian Buliński (sprawozdawca)

SSN Józef Dołhy

SSN Przemysław Kalinowski

SSN Jan Bogdan Rychlicki

SSN Włodzimierz Wróbel

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk Anny Czapigo

w sprawie R. R. w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwe

niesłuszne tymczasowe aresztowanie, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na

rozprawie w dniu 15 października 2015 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika

wnioskodawcy od wyroku Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej z dnia 9 czerwca

2015 r., sygn. akt WA 5/15, zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego

w W.z dnia 9 marca 2015 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej

rozstrzygnięcia o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie

2

przekazuje Sądowi Najwyższemu Izbie Wojskowej do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym;

2. oddala kasację w pozostałym zakresie jako oczywiście

bezzasadną;

3. zarządza zwrot na rzecz R. R. uiszczonej opłaty od kasacji

w kwocie 750 (siedemset pięćdziesiąt) złotych.

UZASADNIENIE

Postanowieniem Wojskowego Sądu Garnizonowego w W. z dnia 8 listopada

2003 r. R. R. został tymczasowo aresztowany (zatrzymany został w dniu 6

listopada 2003 r.).

Tymczasowe aresztowanie trwało do 10 marca 2004 r. Postępowanie karne,

w którym stosowano ten środek zapobiegawczy, zostało zakończone wyrokami

Wojskowego Sądu Okręgowego w W.:

- z dnia 5 maja 2010 r., uniewinniający R. R. od popełnienia czynu określonego w

art. 229 § 3 k.k.,

- z dnia 29 czerwca 2012 r., o umorzeniu postępowania karnego o zarzucone R. R.

czyny określone w art. 305 § 1 k.k. z uwagi na znikomą szkodliwość społeczną

zarzucanych czynów.

W dniu 13 maja 2013 r. R. R. złożył wniosek o zasądzenie od Skarbu

Państwa na jego rzecz kwoty 3.702.587,80 zł tytułem odszkodowania oraz 300.000

zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w związku z niesłusznym

tymczasowym aresztowaniem.

Wyrokiem z dnia 9 marca 2015 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w W., na

podstawie art. 552 § 4 k.p.k., zasądził od Skarbu Państwa na rzecz R. R. kwotę

100.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w związku z niewątpliwie

niesłusznym aresztowaniem w toku śledztwa o sygnaturze Po.Śl. …/03,

prowadzonego przez Wojskową Prokuraturę Okręgową w W., zaś w pozostałym

zakresie wniosek oddalił. Orzekł również, że na podstawie art. 554 § 2 k.p.k.

postępowanie wolne jest od kosztów.

Apelację od tego wyroku złożyli prokurator Wojskowej Prokuratury

Okręgowej na niekorzyść wnioskodawcy oraz pełnomocnik wnioskodawcy.

3

Prokurator zarzucił temuż orzeczeniu:

„ błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający wpływ

na treść zaskarżonego wyroku, polegający na dokonaniu przez Sąd dowolnej oceny

ustalonych w sprawie istotnych faktów, tj. oparciu ustaleń faktycznych na

subiektywnym odczuciu wnioskodawcy co do przebiegu tymczasowego

aresztowania oraz skutków jakie ono wywołało, tj. przyjęcie, że krzywda jakiej

doznał na skutek oczywiście niesłusznego tymczasowego aresztowania w okresie 4

miesięcy i 4 dni, tj. od dnia 6 listopada 2003 r. do dnia 10 marca 2004 r., uzasadnia

zasądzenie zadośćuczynienia w wysokości 100 000 (sto tysięcy) zł, przy

jednoczesnym pominięciu pozostałych okoliczności związanych z przebiegiem

izolacji - takich jak: rzeczywisty rozmiar doznanych cierpień, rozmiar szkody

moralnej - przebieg tymczasowego aresztowania, oraz jego skutków, których

uwzględnienie prowadzi do wniosku, że powyższa kwota jest rażąco

niewspółmiernie wysoka do realnie doznanej krzywdy i sprzeczna z funkcją

kompensacyjną zadośćuczynienia, co w konsekwencji doprowadziło do uzyskania

nadmiernych korzyści finansowych przez wnioskodawcę”.

W oparciu o to wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej

zasądzonego zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie i zasądzenie kwoty w wysokości 5 000 zł za każdy miesiąc

tymczasowego aresztowania, tj. kwoty 20 000 zł zadośćuczynienia, a w pozostałej

części o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.

Pełnomocnik wnioskodawcy w apelacji zarzucił temuż orzeczeniu:

„1. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał

wpływ na treść tego orzeczenia, a wyrażający się w niepełnej i nieprawidłowej

ocenie ujawnionych okoliczności faktycznych prowadzących do zasądzenia

zadośćuczynienia w kwocie jedynie 100 000,00 zł oraz w części oddalającej

wniosek o zasądzenie odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie R. R. w toku śledztwa o sygnaturze Po. Śl. …/03 prowadzonego

przez Wojskową Prokuraturę Okręgową w W.

2. Obrazę przepisów postępowania, a to art. 5 § 2 kpk, art. 6, art. 7, art. 167 i art.

424 § 1 i pkt 1 i 2 kpk, poprzez dowolną i jednostronną ocenę zgromadzonych

4

dowodów, pominięcie niektórych dowodów i ich błędną ocenę, jak też ocenę

dowodów sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

3.Obrazę przepisu art. 322 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy z

przyczyn obiektywnych udowodnienie wysokości żądania odszkodowania jest

niemożliwe lub nader utrudnione.

4. Naruszenie art. 554 § 2 k.p.k. w zw. z § 14 ust. 6 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa koszów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 2013 r., poz. 461) poprzez niezasądzenie

kosztów ustanowienia pełnomocnika”.

W oparciu o to skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

zasądzenie dodatkowo kwoty 100.000 zł stanowiącej zadośćuczynienie za doznaną

krzywdę związaną z niewątpliwie niesłusznym tymczasowym aresztowaniem oraz

kwoty 453.581 zł odszkodowania za utratę zarobków wynikłą z tego niesłusznego

tymczasowego aresztowania.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 9 czerwca 2015 r. (WA 5/15) zmienił

zaskarżony wyrok poprzez obniżenie zasądzonego zadośćuczynienia do kwoty

40.000 zł.

Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając

rażące naruszenie prawa, mające wpływ na treść wyroku, a polegające na:

„1. błędzie prawa materialnego a to art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 552 § 1 k.p.k.

poprzez uznanie, że wnioskodawca w związku z oczywiście niesłusznym

tymczasowym aresztowaniem nie poniósł „z prawnego punktu widzenia szkody",

bowiem nie był zatrudniony w firmie I. należącej do jego żony i nie otrzymywał

wynagrodzenia,

2. rażącej obrazie art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. i

w zw. z art. 433 § 2 k.p.k., poprzez nierozważenie wszystkich argumentów apelacji

w ramach kontroli odwoławczej, a nadto poprzez dowolną analizę zgromadzonego

w sprawie materiału dowodowego i oparciu wyroku na własnych ustaleniach

sprzecznych ze zgromadzonym materiałem dowodowym a to, iż zawarta ugoda z

pracodawcą obejmowała również wynagrodzenie za okres czteromiesięcznego

pozbawienia wolności, podczas gdy ugoda dotyczyła jedynie wynagrodzenia

5

dodatkowego, wynikającego z czynności faktycznie wykonywanych przez

wnioskodawcę w ramach procentowego wynagrodzenia od wartości

wynegocjowanych kontraktów, a nie z tytułu wynagrodzenia stałego oraz

stwierdzenia, że kontrakt z firmą T. GmbH, miała podpisać firma M. S. A., a nie jak

w rzeczywistości miało być R. R., jako osoba prywatna,

3. rażącej obrazie przepisów postępowania, a to art. 457 § 3 kpk poprzez brak

uzasadnienia istotnego obniżenia zasądzonej kwoty zadośćuczynienia w wymiarze

100 000 (sto tysięcy złotych) do kwoty 40 000 (czterdziestu tysięcy złotych) poprzez

odwołanie się do „dominującej praktyki orzeczniczej w tym względzie, która jest

znana Sądowi Najwyższemu z urzędu",

4. rażącej obrazie przepisów prawa procesowego, a to art. 632 § 2 k.p.k. poprzez

uznanie za nieuzasadnione żądania zasądzenia na rzecz wnioskodawcy należności

za udział ustanowionego pełnomocnika w postępowaniu przed sądem I i II instancji

przez sprzeczne z prawem prawa stwierdzeniem, że zwrot tych należności nie

przysługuje”.

W odpowiedzi na kasację prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej

wniósł o oddalenie kasacji.

Na rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik wnioskodawcy poparł

złożoną kasację, a prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej wniósł o oddalenie

kasacji.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zasadny jest zarzut 4 kasacji w tej części, w której skarżący zarzucił Sądowi

odwoławczemu błędne oddalenie zarzutu opisanego w pkt. 4 apelacji, tj.

niezasądzenie przez Sąd pierwszej instancji kosztów ustanowienia pełnomocnika.

Sąd pierwszej instancji stwierdził w wyroku z dnia 29.03.2013 r., że na podstawie

art. 554 § 2 k.p.k. postępowanie wolne jest od kosztów. Nie zasądził jednak

kosztów ustanowienia przez wnioskodawcę pełnomocnika.

Do czasu nowelizacji przez ustawę z dnia 27 września 2013 r. (Dz.U. z 2013

r., poz. 1247), która weszła w życie z dniem 1 lipca 2015 r., w zakresie stwierdzenia,

że postępowanie jest wolne od kosztów, zauważalne były dwie odmienne linie

orzecznicze dotyczące zwrotu kosztów związanych z wyborem pełnomocnika. W

ramach pierwszej można było spotkać się ze stwierdzeniem, że określenie

6

„postępowanie wolne jest od kosztów” oznacza, że postępowanie wolne jest od

kosztów procesu (art. 616 § 1 k.p.k.), a więc i kosztów związanych z ustanowieniem

w sprawie pełnomocnika (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia

3.09.2009 r., II AKa 125/09, OSAB, Nr 2-3, poz. 43), bądź poglądem, że w sytuacji

wniesienia zasadnego i uwzględnionego chociażby częściowo w końcowym

orzeczeniu wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie w oparciu o art. 552

k.p.k., stronie przysługuje zwrot od Skarbu Państwa wyłożonych i uzasadnionych

wydatków związanych z ustanowieniem w sprawie jednego pełnomocnika (wyrok

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24.04.2007 r., II AKa 61/07, KZS 2007, Nr

7-8,poz. 129 oraz z dnia 7.10.2010 r., II AKa 237/10, KSZ 2011, Nr 1, poz.108).

Nadto w ramach tej linii orzeczniczej występował także pogląd, że w sytuacji

uznania zasadności roszczenia dochodzonego na podstawie przepisów rozdziału

58 KPK kwestię zwrotu wydatków z tytułu ustanowienia pełnomocnika z wyboru

przez wnioskodawcę, który w postępowaniu zasadniczym został uniewinniony lub,

wobec którego umorzono postępowanie, winien regulować przepis art. 632 pkt 2

k.p.k. (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 7.12.2010 r., II AKa 221/10,

KSZ 2011, Nr 4, poz. 63).

Druga natomiast twierdziła, że w postępowaniu przewidzianym w rozdziale

58 KPK dochodzącemu odszkodowania lub zadośćuczynienia nie przysługuje zwrot

wydatków poniesionych w związku z ustanowieniem pełnomocnika, nawet jeżeli

roszczenie uwzględniono (postanowienie SN z 11.06.2002 r., WZ 13/02, OSNKW

2002, z. 11-12, poz. 103, wyroki Sądów Apelacyjnych: w Krakowie z dnia

13.03.2008, II AKa 25/08, KSZ 2008, Nr 4, poz.55, we Wrocławiu z dnia 30.01.2008,

II AKa 375/07, OSAW 2009, Nr 1, poz. 231, w Krakowie z dnia 6.10.2010, II AKa

157/10, OS Prok. i Pr. 2011, Nr 6, poz.39.

Ta pierwsza linia orzecznicza została wsparta orzecznictwem Trybunału

Konstytucyjnego, znajdując swój wyraz w uzasadnieniach jego wyroków (z dnia

26.07.2006 r., SK 21/04, OTK-A 2006, Nr 7, poz. 88; z dnia 23.05.2005 r., SK

44/04, OTK – A 2005, Nr 5, poz. 52; z dnia 18.10.2011 r., SK 39/09, OTK – A 2011,

Nr 8, poz. 84.

Nowa treść § 4 zdanie drugie art. 554 k.p.k. „w razie uwzględnienia roszczeń,

choćby w części, wnioskodawcy przysługuje od Skarbu Państwa zwrot

7

uzasadnionych wydatków, w tym z tytułu ustanowienia jednego pełnomocnika”, jest

zaaprobowaniem tej pierwszej linii orzecznictwa sądowego wspartej orzecznictwem

Trybunału Konstytucyjnego. Nowa treść tegoż przepisu co prawda weszła w życie z

dniem 1 lipca 2015 r., jednakże uchwalona została cyt. ustawą z dnia 27 września

2013 r.

Zatem nieuwzględnienie przez Sąd odwoławczy postulatu wynikającego z

zarzutu określonego w pkt. 4 apelacji, tj. niezasądzenia kosztów ustanowienia

pełnomocnika (w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji) w oparciu o art.

554 § 2 k.p.k. (wówczas obowiązującego) nie było trafne. W postępowaniu

odwoławczym o kosztach tego postępowania należy rozstrzygać w oparciu o art.

635 i 636 k.p.k.

Wobec powyższego należało zaskarżone orzeczenie uchylić w części

dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazać

Sądowi Najwyższemu Izbie Wojskowej do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

Pozostałe zarzuty kasacji (trzy) okazały się oczywiście bezzasadne, co

zgodnie z art. 535 § 3 k.p.k. zwalnia Sąd Najwyższy ze sporządzenia pisemnego

uzasadnienia swej decyzji.

Na marginesie zauważyć należy, że skarżący zarzucając w pkt 3 kasacji

brak uzasadnienia istotnego obniżenia zasądzonej kwoty zadośćuczynienia ze

100 000 zł do 40 000 zł (art. 457 § 3 k.p.k.), sprowadzając uzasadnienie sądu

odwoławczego do cytowanego jednego zdania z k. 9 uzasadnienia tego Sądu,

pominął milczeniem to, że Sąd odwoławczy w kwestii zadośćuczynienia

wypowiedział się na k.6-9 swego uzasadnienia.

Natomiast zarzuty z pkt 1 i 2 kasacji sprowadzają się do zarzutu błędnego

ustalenia stanu faktycznego przez Sąd pierwszej instancji, że wnioskodawca z

powodu tymczasowego aresztowania nie poniósł szkody i błędnego akceptowania

tych ustaleń przez Sąd odwoławczy w wyniku nierozważenia wszystkich

argumentów apelacji. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd odwoławczy odniósł

się do wszystkich zarzutów apelacji dotyczących kwestii odszkodowania na k. 4-6

swego uzasadnienia szeroko odwołując się do obszernej argumentacji Sądu

pierwszej instancji. Podkreślić przy tym należy, że ugoda między wnioskodawcą, a

8

jego pracodawcą mogła dotyczyć jedynie niewypłaconego w okresie tymczasowego

aresztowania wynagrodzenia dodatkowego, gdyż wynagrodzenie stałe w okresie

tymczasowego aresztowania było wypłacone żonie wnioskodawcy, co wynika z

zeznań samego wnioskodawcy, jego żony a także z treści uzasadnienia apelacji

wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy. Dodać należy i to, że trafnie sąd

pierwszej instancji nie rozpatrywał kwestii odszkodowania w oparciu o wysokość

osiągniętego przez wnioskodawcę dochodu wynikającego z deklaracji PIT, o co

wnosił skarżący (a sąd odwoławczy słusznie decyzję sądu orzekającego

aprobował), podkreślając, że to są tylko deklaracje wnioskodawcy i jego żony.

Zauważyć przy tym należy, że z deklaracji R. R. za rok 2004 wynika, że wykazał on

urzędowi skarbowemu dochód w wysokości 234 871,35 zł, a z materiału

dowodowego sprawy wynika, że w dniu 31 maja 2004 r. wnioskodawca zawarł ze

swym pracodawcą ugodę, która regulowała kwestię dodatkowego wynagrodzenia

za pracę za okres od lipca 2002 r. do 31 maja 2004 r. i w ramach tej ugody

wypłacono wnioskodawcy kwotę 486 000 zł.

kc