I UK 461/14

Sygn. akt I UK 461/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 19 lutego

2009 r.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wnioskodawczyni K. Ł. wniosła skargę o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 19 lutego 2009

r., domagając się jego uchylenia, zmiany wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 29

stycznia 2008 r. oraz poprzedzającej go decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 23 sierpnia 2007 r. i przyznanie jej prawa do emerytury wcześniejszej dla

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, ewentualnie o

uchylenie obu wyroków oraz decyzji organu rentowego i przekazanie sprawy temu

organowi do rozpoznania.

Jako podstawę wznowienia skarżąca wskazała art. 4011

k.p.c., powołując się

na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11 (OTK-A 2012

nr 2, poz. 16), którym - stanowiący podstawę prawną decyzji organu rentowego i

wyroków Sądów obu instancji - art. 114 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2015 r., poz. 748; dalej jako ustawa emerytalna) został uznany za niezgodny z

zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą

z art. 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, w związku z czym zakwestionowany

przepis stracił moc z dniem 8 marca 2012 r.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił skargę.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Decyzją z dnia

29 stycznia 2002 r. organ rentowy przyznał wnioskodawczyni prawo do

wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

stałej opieki. Kolejną decyzją z dnia 23 sierpnia 2007 r. organ ten, z powołaniem się

na art. 114 ustawy emerytalnej, odmówił wnioskodawczyni wskazanego

świadczenia, gdyż w wyniku dokonanego z urzędu ponownego ustalenia prawa do

emerytury stwierdzono, że ubezpieczona nie spełnia wymaganych warunków, gdyż

pozostawała w zatrudnieniu, co oznacza, że jej dziecko nie wymagało stałej opieki

oraz pielęgnacji. Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił

odwołanie wnioskodawczyni, wskazując, że art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej daje

możliwość ponownego ustalenia, także z urzędu, prawa do świadczenia, jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub zostaną ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem pierwotnej

3

decyzji, a mające wpływ na prawo do świadczenia. Apelacja wnioskodawczyni

została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 19 lutego 2009 r. Sąd

Najwyższy oddalił wniesioną przez wnioskodawczynię skargę kasacyjna,

potwierdzając w uzasadnieniu prawidłowość zastosowania art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej, dającego możliwość weryfikacji prawomocnej decyzji w sytuacji, gdy

organ rentowy dopuścił się uchybienia na korzyść ubezpieczonego.

Motywując oddalenie skargi o wznowienie postępowania Sąd Apelacyjny

podniósł, że zgodnie z art. 4011

k.p.c. można żądać wznowienia postępowania w

wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z

Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie

którego zostało wydane orzeczenie. W ocenie tego Sądu, art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej nie miał w sprawie zastosowania, gdyż poczynając od decyzji organu

rentowego wskazywano, że prawo Zakładu do weryfikacji decyzji z 2002 r.

wypływało z art. 114 ust. 1 ustawy, a przepis ten nigdy nie został zakwestionowany

przez Trybunał Konstytucyjny. Sąd stwierdził, że co prawda „w uzasadnieniu Sądu

Apelacyjnego pojawił się passus, że decyzja może być zmieniona, także z urzędu,

na podstawie art. 114 ust. 1a. Nie zmienia to jednak faktu, że prawidłową i

zastosowaną w sprawie podstawą prawną wydania decyzji weryfikującej był art.

114 ust. 1”, zaś prawidłowość oparcia rozstrzygnięcia sprawy o tę właśnie normę

podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną.

Błędne jest tym samym twierdzenie skarżącej, jakoby podstawę rozstrzygnięcia

stanowił art. 114 ust. 1a ustawy emerytalnej. Podstawą tą był bowiem art. 114 ust.

1 tej ustawy.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie prawa

materialnego, a to: 1) niezastosowanie art. 2 Konstytucji RP, z którego wynika

ochrona praw nabytych; 2) błędną wykładnię art. 114 § 1 i 1a ustawy emerytalnej

przez przyjęcie, że zaskarżona decyzja organu rentowego oparta była na art. 114

ust. 1, podczas gdy w okolicznościach faktycznych sprawy tym przepisem mógł być

tylko uchylony przez Trybunał Konstytucyjny art. 114 ust. 1a; II. naruszenie prawa

procesowego, tj. art. 412 k.p.c., przez nierozpoznanie sprawy ponownie w zakresie

jaki wynika z tego przepisu.

4

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.

Stosownie do art. 4011

k.p.c. można żądać wznowienia postępowania

również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu

normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą,

na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Istotą regulacji zawartej w tym

przepisie jest realizacja reguły określonej w art. 190 ust. 4 ustawy zasadniczej,

zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z

Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na

podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna

decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę

do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na

zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego

postępowania. Chodzi o to, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta

w oparciu o akt normatywny niezgodny z Konstytucją była ponownie rozpoznana i

rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Aby taki cel

instytucji wznowienia postępowania na podstawie art. 4011

k.p.c. mógł być

osiągnięty, wskazany przez stronę wyrok Trybunału Konstytucyjnego powinien

dotyczyć aktu normatywnego lub zawartego w nim przepisu (przepisów)

stanowiącego rzeczywistą podstawę prawną rozstrzygnięcia objętego zaskarżonym

w tym trybie wyrokiem sądu. Inaczej mówiąc, na mocy art. 4011

k.p.c. można żądać

wznowienia postępowania jedynie wówczas, gdy Trybunał Konstytucyjny

zakwestionował ten przepis, który był decydującą podstawą prawną rozstrzygnięcia

zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r., III UO 2/08, OSNP 2010 nr 21-22, poz. 273

oraz z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 152/11, LEX nr 1215254 i powołane w nim

orzeczenia).

W myśl art. 412 § 1 k.p.c., w razie uznania dopuszczalności wznowienia

5

postępowania sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla

podstawa wznowienia. Wynika z tego, że rozpoznanie sprawy w granicach

zakreślonych przez podstawę wznowienia oznacza, że sąd może oceniać, czy

wskazana w skardze podstawa wznowienia jest uzasadniona i jaki wpływ na treść

zaskarżonego wyroku ma jej ewentualna zasadność. W tak określonym zakresie

rozpoznania mieści się również możliwość uznania, że pomimo zasadności

podstawy wznowienia, orzeczenie odpowiada prawu. Znajduje to potwierdzenie w

treści art. 412 § 2 k.p.c., według którego, po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd

stosownie do okoliczności bądź oddala skargę o wznowienie, bądź uwzględniając

ją zmienia zaskarżone orzeczenie albo je uchyla i w razie potrzeby pozew odrzuca

lub postępowanie umarza. Oznacza to, że sąd oddala skargę o wznowienie

postępowania w razie bezzasadności podstaw wznowienia. Ma to miejsce zarówno

wtedy, gdy nie istnieją okoliczności stanowiące podstawę wznowienia, jak i wtedy,

gdy okoliczności uzasadniające podstawę (inną niż nieważność postępowania)

istnieją, ale nie mają wpływu na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia. W rezultacie

oddalenie skargi o wznowienie postępowania jest wyrazem negatywnej oceny

zasadności zgłoszonej podstawy wznowienia postępowania lub braku jej wpływu na

treść wydanego uprzednio wyroku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

26 marca 2013 r., III UZ 3/13, OSNP 2014 nr 2, poz. 32 i powołane w nim

orzeczenia).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, wskazana w skardze podstawa wznowienia

jest niezasadna (nie została wykazana), gdyż po pierwsze - podstawy decyzji

organu rentowego i rozstrzygnięć Sądów obu instancji nie stanowił art. 114 ust. 1a,

lecz art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, po drugie - co prawda Sąd drugiej instancji

w motywach wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania powołał art.

114 ust. 1a tej ustawy, jednak „prawidłową i zastosowaną w sprawie podstawą

prawną decyzji weryfikującej był art. 114 ust. 1”, po trzecie - prawidłowość oparcia

rozstrzygnięcia o ten właśnie przepis stwierdził Sąd Najwyższy oddalając skargę

kasacyjną ubezpieczonej. Ograniczenie się do takiej argumentacji oznacza trafność

zarzutu naruszenia art. 412 k.p.c. przez nierozpoznanie sprawy na nowo w zakresie

wynikającym z tego przepisu.

6

Powołanie się przez organ rentowy w zaskarżonej przez ubezpieczoną

decyzji ogólnie na art. 114 ustawy emerytalnej nie jest wystarczające do uznania,

że jej podstawę stanowił ust. 1 wymienionego artykułu, tym bardziej, że w

uzasadnieniu decyzji wskazano na pozostawanie ubezpieczonej w zatrudnieniu

jako przesłankę oceny, iż jej dziecko nie wymagało stałej opieki oraz pielęgnacji.

Jednak nawet przy przyjęciu takiej podstawy działania przez organ rentowy, uszło

uwadze Sądu Apelacyjnego, że sąd ubezpieczeń społecznych nie jest związany

wadliwą lub nieadekwatną do istoty roszczeń ubezpieczonego podstawą prawną

zaskarżonej decyzji (por. np. wyrok z dnia 2 października 2008 r., I UK 88/08,

OSNP 2010 nr 7-8, poz. 100). Co prawda Sąd pierwszej instancji oparł swoje

rozstrzygnięcie na art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, jednak Sąd odwoławczy

powołał się w motywach wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie wprost na art.

114 ust. 1a tej ustawy w kontekście jego zastosowania, stwierdzając, że „decyzja

przyznająca prawo do świadczenia, mimo braku przesłanek ustawowych do jego

przyznania, może być w każdym czasie zmieniona, także z urzędu, na podstawie

art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS”. Nie jest trafne oparcie

przez Sąd Apelacyjny oceny co do niezasadności podstawy wznowienia na

poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy we wcześniejszym wyroku

oddalającym skargę kasacyjną ubezpieczonej. Przy wydaniu tego wyroku Sąd

Najwyższy, orzekający poza tokiem instancji, oparł swoje rozstrzygnięcie na

uznaniu, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99

dotyczy wyłącznie sytuacji ubezpieczonych spełniających warunki nabycia prawa

do emerytury w dniu 1 stycznia 1999 r., co w przypadku skarżącej nie miało miejsca

i której to okoliczności organ rentowy nie uwzględnił przy wydawaniu decyzji z dnia

29 stycznia 2001 r. Sąd Najwyższy nie stosował zatem art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej, a więc podstawa wznowienia przewidziana w art. 4011

k.p.c. wyroku

tego nie dotyczy.

Ubezpieczona zaskarżyła skargą o wznowienie postępowania wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 19 lutego 2010 r., a zatem do tego Sądu należała samodzielna

ocena, czy zaskarżony wyrok został wydany na podstawie przepisu uznanego

przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z ustawą zasadniczą (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2012 r., III UO 4/12, OSNP

7

2013 nr 17-18, poz. 215), a jeśli tak, czy okoliczności uzasadniające podstawę

wznowienia miały wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia w zmienionym

stanie prawnym, a więc przy uwzględnieniu art. 114 ust. 1 k.p.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2012 r., III UK 146/11, OSNP 2013 nr 15-16,

poz. 191).

Przy dokonywaniu tej oceny Sąd Apelacyjny powinien mieć na względzie

wyrażane w judykaturze Sądu Najwyższego poglądy, że na podstawie art. 114 ust.

1 ustawy emerytalnej postępowanie o ponowne ustalenie prawa do świadczeń

(określane jako wznowienie postępowania przed organem rentowym) może zostać

wszczęte tylko w dwóch przypadkach, po pierwsze - przedłożenia nowych

dowodów, czyli dowodów, którymi organ rentowy nie dysponował w poprzednim

postępowaniu zakończonym prawomocną decyzją oraz po drugie - ujawnienia

okoliczności istniejących przed wydaniem takiej decyzji, a nieuwzględnionych przez

organ rentowy, przy czym nie jest istotne, czy organ rentowy nie uwzględnił tych

okoliczności z własnego zaniedbania, czy też z winy strony. Jeżeli nie pojawią się

takie nowe dowody lub nie ujawnią się takie nowe okoliczności, nie jest

dopuszczalne wszczęcie postępowania na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej. Okolicznością uzasadniającą wszczęcie z urzędu postępowania o

ponowne ustalenie prawa do świadczeń w trybie przewidzianym w tym przepisie nie

jest natomiast odmienna ocena dowodów dołączonych do wniosku o emeryturę lub

rentę, przeprowadzona przez organ rentowy po uprawomocnieniu się decyzji

przyznającej świadczenie (por. uchwałę z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03,

OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 442 oraz wyroki z dnia 30 stycznia 2008 r., I UK

195/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 105; z dnia 9 stycznia 2012 r., III UK 223/10,

OSNP 2012 nr 21-22, poz. 272 oraz z dnia 4 lipca 2012 r., III UK 132/11, LEX nr

1288700). Taką możliwość przewidywał właśnie art. 114 ust. 1a ustawy

emerytalnej, ustanawiający dodatkową przesłankę weryfikacji prawomocnych

decyzji emerytalnych i rentowych, niezależną od przesłanek określonych w art. 114

ust. 1. Niewątpliwie - wskutek zakwestionowania przez Trybunał Konstytucyjny art.

114 ust. 1a ustawy emerytalnej - usunięta została podstawa prawna ponownego

rozpoznania z urzędu uprawnień i wstrzymania wypłaty świadczeń nienależnych,

lecz przyznanych wskutek niewywołanego przez świadczeniobiorcę błędu organu

8

rentowego co do oceny dowodów stanowiących podstawę ustalenia prawa (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2013 r., III UZP 5/12, OSNP

2013 nr 23-24, poz. 288).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

kc