II CSK 690/14

Sygn. akt II CSK 690/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. C.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 kwietnia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną i przyznaje adwokatowi A. S. od

Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 2.700

(dwa tysiące siedemset) zł, powiększoną o należny podatek od

towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym;

2. zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 1.800 (tysiąc osiemset) zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód P. C. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa

reprezentowanego Przez Dyrektora Zakładu Karnego w K. kwoty 80.000 zł z

odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu, w tym 20.000 zł na swoją rzecz

oraz 60.000 zł na rzecz Domu Dziecka w S.

Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 r. oddalił

powództwo a Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego.

Podstawę tych rozstrzygnięć stanowiło ustalenie, że powód przebywa w

Zakładzie Karnym w K. jako osadzony od dnia 19 września 2012 r. W samym tylko

2013 r. złożył 83 skargi na funkcjonowanie tego Zakładu Karnego oraz

74 prośby, większości - o udzielenie informacji. Skargi i prośby dotyczyły różnych

kwestii związanych z przebywaniem powoda w Zakładzie Karnym, m.in.:

posiadania w celi sprzętu elektronicznego w postaci tunera TV DVB-T,

monitora przekątnej 19 cali i głośników, talonu na otrzymanie kółka do ćwiczeń

gimnastycznych i modeliny, decyzji o wymierzeniu kary dyscyplinarnej, podstawy

prawnej i przyczyn zamontowania blend, gramatury posiłków wydawanych

osadzonym, podstawy prawnej konieczności uzyskania talonu na otrzymanie płyt,

książek i materiałów piśmiennych, braku odpowiedzi na prośby w przedmiocie

wydania talonów i udostępnienia zarządzeń Dyrektora Generalnego Służby

Więziennej.

Sąd Apelacyjny uznał, że działania administracji Zakładu Karnego w K.

związane z rozpoznaniem skarg i wniosków powoda - wbrew twierdzeniom

zawartym w uzasadnieniu żądania pozwu - nie naruszyły jego godności. W

szczególności przedłużenie terminów rozpatrywania niektórych spośród tych skarg i

wniosków - biorąc pod uwagę ich znaczną ilość - nie może być kwalifikowane jako

działanie lekceważące powoda. Odmienna, subiektywna ocena powoda, nie

usprawiedliwia żądania udzielenia ochrony na podstawie art. 23 i art.24 k.c. w

związku z art. 448 k.c.

3

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., powód zarzucił naruszenie:

- art. 386 § 2 w związku z art. 9 k.p.c. i art. 5 k.p.c. oraz art. 32, art. 45 ust. 1 i art.78

Konstytucji przez nieudostępnienie powodowi akt sprawy do zapoznania się z nimi

przed wniesieniem apelacji, pomimo zgłoszenia w tym przedmiocie wniosku

i w konsekwencji nieuwzględnienie apelacji w sytuacji, w której zachodziła

nieważność postępowania, co w rezultacie pozbawiło skarżącego prawa do sądu

oraz prawa do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji;

- art. 231 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie zasady swobodnej

oceny dowodów oraz dokonanie tej oceny w sposób dowolny i uznanie,

że w powód został poinformowany o sposobie ponownie rozpatrzonych wniosków,

a także

- art. 23 k.c. w związku z § 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

13 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobów załatwiania wniosków skarg i próśb osób

osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (jedn. tekst: Dz. U. z 2013

r., poz. 647; dalej: „rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 sierpnia

2003 r.) przez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie

art. 24 k.c. wskutek uznania, że nie doszło do naruszenia godności powoda.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, powód wniósł o uchylenie

zaskarżanego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego,

zniesienie postępowania w części dotkniętej nieważnością i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

bądź też orzeczenie co do istoty sprawy i uwzględnienie powództwa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokuratoria Generalna Skarbu

Państwa wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów wypełniających podstawę

kasacyjną naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że nie znajdują

one usprawiedliwienia.

4

Według skarżącego, Sąd Apelacyjny bezzasadnie oddalił wniesioną przez

niego apelację, w sytuacji, w której zachodziła nieważność postępowania

skutkująca - stosownie do art. 386 § 2 k.p.c. - koniecznością wydania orzeczenia

kasatoryjnego.

Powołany przepis istotnie nakazuje sądowi drugiej instancji - w razie

stwierdzenia nieważności postępowania - uchylenie zaskarżonego wyroku,

zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy

sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Rzecz jednak w tym,

że Sąd Apelacyjny nie stwierdził, iż postępowanie przed Sądem Okręgowym było

dotknięte nieważnością z uwagi na pozbawienie powoda możności obrony swych

praw. Oceniając podniesiony w apelacji zarzut nieudostępnienia powodowi

osadzonemu w zakładzie karnym akt sprawy do zapoznania się z nimi przed

wniesieniem apelacji, uznał, że okoliczność ta nie miała wpływu ani na treść wyroku

Sądu pierwszej instancji, ani na możliwość pełnego wykorzystania prawa do jego

zaskarżenia. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii Sad Apelacyjny podkreślił,

że wyrok Sądu pierwszej instancji wraz z uzasadnieniem został doręczony

powodowi w dniu 11 grudnia 2013 r. a wcześniej doręczono mu odpisy pism

procesowych strony przeciwnej. Okoliczności te legły u podstaw uznania, że powód

miał możliwość przygotowania się do wniesienia apelacji, a po zapoznaniu się

z aktami sprawy - ewentualnego jej uzupełnienia. Podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut zmierzający do podważenia powyższej oceny ma charakter

wyłącznie polemiczny.

W orzecznictwie utrwalił się pogląd, zgodnie z którym nieważność

postępowania określona w art. 379 pkt 5 k.p.c. ma miejsce wtedy, gdy strona

postępowania wbrew swej woli została faktycznie pozbawiona możności działania

w postępowaniu lub jego istotnej części. Stwierdzenie, czy taki stan nastąpił,

wymaga rozważenia, czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów

procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania strony oraz, czy

- pomimo zaistnienia tych dwóch przesłanek - strona mogła bronić swoich praw.

Jedynie przy kumulatywnym spełnieniu wymienionych przesłanek można mówić

o skutkującym nieważnością postępowania pozbawieniu strony możliwości obrony

swoich praw. W celu stwierdzenia nieważności postępowania z powodu

5

pozbawienia strony możności obrony swych praw konieczne jest zatem zawsze

uprzednie wykazanie naruszenia określonych przepisów dotyczących udziału

strony w postępowaniu.

Skarżący wskazał na naruszenie art. 9 i art. 5 k.p.c., jednak zarzut ten nie

może zostać uznany za trafny. Skuteczne podniesienie naruszenia pierwszego

z wymienionych przepisów wymagało doprecyzowanie jego właściwej jednostki

redakcyjnej. Artykuł 9 k.p.c. zawiera trzy paragrafy a nie jest rzeczą Sądu

Najwyższego domyślanie się, który z nich został - w ocenie strony skarżącej -

naruszony.

Jeśli zaś chodzi o naruszenie art. 5 k.p.c., to nie jest nim brak pouczenia

strony działającej bez adwokata (radcy prawnego) o czynnościach procesowych,

jeżeli nie jest ona osobą nieporadną i nieświadomą swojej sytuacji procesowej.

Przymiotów takich z pewnością nie można przypisać powodowi, który w celu

obrony swoich praw korzysta szeroko z przysługujących mu środków prawnych.

Na marginesie wypada zauważyć, że przesłanką nieważności

postępowania, wynikającej z pozbawienie strony możności obrony swych praw, jest

wykazanie związku przyczynowego między naruszeniem przepisu prawa, a tym

pozbawieniem (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2015 r.,

V CSK 528/14, nie publ.). Skarżący nie podjął nawet próby wykazania,

że uchybienie wskazanym przez niego przepisom pozbawiło go możliwości

uzupełnienia apelacji w określony konkretnie sposób oraz że zaniechanie przez

niego tych konkretnych uzupełnień mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Zarzut

naruszenia art. 386 § 2 w związku z art. 9 i art. 5 k.p.c. oraz art. 32, art. 45 ust. 1

i art. 78 Konstytucji nie mógł zatem zostać uwzględniony.

Zamierzonego skutku nie mógł wywrzeć zarzut naruszenia art. 231 w związku

z art. 233 § 1 k.p.c. Domniemanie z art. 231 k.p.c. jest konstrukcją, która

pozwala ustalić element stanu faktycznego a podnoszenie związanych z tym

zarzutów jest -stosownie do art. 3983

§ 3 k.p.c. - niedopuszczalne (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2007 r. II CSK 400/06, z dnia 21 lutego

2007 r. I CSK 428/06 i z dnia 27 listopada 2013 r. V CSK 544/12 - nie publ.).

Wyłączone - z tej samej przyczyny - jest również podnoszenie zarzutu

6

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., podniesionego w celu podważenia oceny dowodów

(por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 2005 r., III CSK 13/05,

OSNC 2006/4/76 i z dnia 7 września 2012 r., V CSK 529/11; wyroki Sądu

Najwyższego z 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, z dnia 19 października 2010 r., II

PK 96/10 - nie publ).

Za chybiony wreszcie należy uznać zarzut naruszenia art. 23 i art. 24 k.c.

w związku z § 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 sierpnia 2003 r.

Wbrew sugestiom skarżącego, Sąd Apelacyjny nie wyraził zapatrywania,

że ignorowanie przez administrację zakładu karnego skarg i próśb osoby osadzonej

lub lekceważący sposób ich załatwiania nie może stanowić przejawu naruszenia

dobra osobistego ich autora w postaci godności. U podstaw zaskarżonego wyroku

legło natomiast wyraźne stwierdzenie, że działaniu strony pozwanej cech takich

przypisać nie można. Skarżący, formułując zarzut naruszenia wymienionych

przepisów, nie wskazał żadnych konkretnych przesłanek usprawiedliwiających jego

odmienną ocenę. Wyraził jedynie subiektywne - błędne - przekonanie, że złożenie

przez niego w ciągu jednego tylko roku 157 skarg i próśb nie mogło mieć wpływu

na szybkość ich załatwienia.

Z tych względów Sad Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

eb