II CSK 716/14

Sygn. akt II CSK 716/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa K. O.

przeciwko Bankowi […] Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 maja 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3600 (trzy

tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód domagał się zasądzenia od pozwanego Banku odszkodowania

w wysokości 205.164,77 z odsetkami w związku z prowadzeniem przez Bank

równolegle postępowań egzekucyjnych przeciwko niemu na podstawie dwóch

bankowych tytułów wykonawczych (b.t. w.) wystawionych na podstawie art. 53 ust.

2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – prawo bankowe (Dz.U. z 1992 r., nr 72, poz.

359 ze zm.; cyt. dalej jako „prawo bankowe z 1989 r.”). Powód twierdził, że

wystawienie drugiego dokumentu z dnia 10 kwietnia 1997 r. nastąpiło bezprawnie).

Jako podstawę roszczenia wskazywał art. 415 k.c. w zw. z art. 416 k.c.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

W dniu 1 lutego 1991 r. powód zawarł z Bankiem umowę kredytową,

prowadząc działalność gospodarczą pod nazwą „Przedsiębiorstwo Transportowe

P.”. W związku z niewywiązaniem się z umowy kredytowej przez kredytobiorcę

Bank wystawił bankowy tytuł wykonawczy na podstawie art. 53 ust. 3 prawa

bankowego z 1989 r. na kwotę 1.333.544.430 zł (przed denominacją). Egzekucja

przeciwko powodowi została zawieszona w 2003 r. na wniosek wierzyciela,

a następnie umorzona w 2005 r. z powodu jej bezskuteczności. Powód

przewłaszczył na rzecz Banku pojazdy o wartości 940.640.000 zł (przed

denominacją) w celu zabezpieczenia wierzytelności kredytowej w wysokości

1.000.000 zł, przy czym samochody te Bank oddał powodowi do bezpłatnego

użyczenia do czasu całkowitej spłaty kredytu. W wyniku postępowania

egzekucyjnego sprzedano trzy nieruchomości powoda (naczepę i dwa ciągniki

siodłowe), natomiast pozostałe pojazdy Bank sprzedał w drodze przetargu. Powód

domagał się umorzenia egzekucji na podstawie art. 53 ust. 4 prawa bankowego

z 1989 r. Twierdził, że w wyniku działań Banku poniósł szkodę stanowiącą co

najmniej równowartość zadłużenia z dnia 9 kwietnia 1997 r., tj. w kwocie

418.458,80 zł. Wytoczone Bankowi przez powoda powództwo przeciwegzekucyjne

zostało oddalone w 1999 r.

3

W dniu 17 kwietnia 1997 r. pozwany złożył wniosek egzekucyjny i domagał

się egzekucji z wynagrodzenia za pracę powoda (dotyczyła ona

przeterminowanego zadłużenia w wysokości 100.000 zł kredytu i 318.458,80 zł

odsetek). Kwoty te zostały stwierdzone tytułem wykonawczym z dnia 10 kwietnia

1997 r. Skarga powoda na czynności komornika, zarzucająca brak umorzenia

egzekucji mimo istnienia ku temu podstaw, została oddalona. W dniu 27 czerwca

2005 r. kolejny wniosek powoda o umorzenie egzekucji w 2004 r. nie odniósł skutku

(chodziło o umorzenie egzekucji w sprawie …/97 i …/96). W wyniku zajęć

komorniczych uzyskano należność w wysokości 205.164,97 zł. W dniu 2 września

2009 r. pozwany sprzedał przysługujące mu wierzytelności wobec powoda

funduszowi inwestycyjnemu.

W ocenie Sądu Okręgowego, stwierdził, że nastąpiło przedawnienie

roszczenia odszkodowawczego powoda (art. 4421

§ 1 k.c.). Powód miał wiedzę

o prowadzonej z wynagrodzenia za pracę egzekucji na postawie b.t.w.,

wystawionego w dniu 10 kwietnia 1997 r., co najmniej od listopada 2006 r.

i wiedział o osobie wierzyciela. Nieistotne było to, kiedy dowiedział się o rozmiarze

szkody. Skoro zatem pozew o odszkodowanie wniesiono w dniu 8 maja 2013 r., to

upłynął już 3-letni okres przedawnienia roszczenia przewidziany w art. 4421

§ 1 k.c.

na początku grudnia 2009 r. Zdaniem Sądu, wskazany termin 3-letni jest aktualny

także na podstawie art. 118 k.c., bowiem kredyt zaciągnięty został przez powoda

w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Powód nie udowodnił, że

pozwany Bank – wystawiając b.t.w. w 1997 r. - popełnił występek (z art. 271 k.k. lub

art. 273 k.k.). Zarzut w tym zakresie okazał się spóźniony, ponieważ został

sformułowany dopiero w replice odpowiedzi powoda na pozew (art. 207 k.p.c.),

a w tym okresie nie nastąpiły okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak późne

podniesienie zarzutu. Ponadto powód nie wykazał tego, że nie istniała

wierzytelność objęta wystawionym b.t.w.

Apelacja powoda została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji. Powód wskazał trafnie na uchybienie art. 207

k.p.c., ale uchybienie to nie miało wpływu na ocenę zaskarżonego orzeczenia.

4

Wystawienie przez Bank wyciągu z dokumentów bankowych z dnia

10 kwietnia 1997 r. i posłużenie się tym dokumentem w toku postępowania

egzekucyjnego nie stanowiło występku z art. 271 k.k. lub 276 k.k. (i z art. 266 § 1

i 2 k.k. z 1968 r.). Strona powodowa nie podniosła tego, że w dokumentach tych

określono niezgodnie z prawdą aktualny stan zadłużenia kredytowego powoda

i wymagalność roszczenia Banku. Dokument ten nosił wszystkie cechy dokumentu

w rozumieniu art. 53 ust. 2 prawa bankowego z 1989 r. i stwierdzał istnienie

w księgach bankowych zobowiązań powoda (kredytobiorcy) wobec Banku oraz

zawierał oświadczenie, że roszczenie Banku jest wymagalne, a strona powodowa

nie zaprzeczała prawdziwości tych oświadczeń oraz treści zapisów w księgach

pozwanego. Omawiany dokument uzyskał moc tytułu wykonawczego.

Nawet gdyby jednak przyjąć, że zarzut przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego nie był uzasadniony, nie oznaczałoby to także możliwości

uwzględnienia powództwa w jakiejkolwiek części. Samo wystawienie przez bank

kolejnego tytułu wykonawczego w odniesieniu do tego samego zobowiązania

powoda nie miało też cech czynu niedozwolonego. W okresie obowiązywania

prawa bankowego z 1989 r. banki były uprawnione do wystawiania wobec tego

samego dłużnika kilka kolejnych b.t.w. obejmujących to samo zobowiązanie.

Istniała tu możliwość analogicznego zastosowania art. 793 k.p.c. Bezprawne byłoby

dopiero działanie banku polegające na wykorzystaniu kilku równoległych b.t.w. do

uzyskania z majątku dłużnika należności przekraczających wysokość jego

zobowiązań, jednakże taka sytuacja nie wystąpiła w rozpoznawanej sprawie.

Oba b.t.w. zostały wykorzystane faktycznie do prowadzenia egzekucji z różnych

składników majątku dłużnika (powoda). Pierwszy b.t.w. (z 16 sierpnia 1991 r.) służył

w istocie do egzekucji z nieruchomości i ruchomości (chociaż również wnioskowano

w części także o egzekucję z wynagrodzenia za pracę), natomiast drugim b.t.w.

(z 10 kwietnia 1997 r.) posłużono się wyłącznie do prowadzenia egzekucji

z wynagrodzenia powoda za pracę. Także gdyby przyjąć, że egzekucja taka

przeprowadzona została jednak na podstawie niewłaściwego b.t.w., brak było

podstaw do przyjęcia, że w majątku powoda w ogóle powstała szkoda

i pozostawała ona w normalnym związku przyczynowym z niewłaściwie

wystawionym tytułem wykonawczym.

5

W skardze kasacyjnej powoda podnoszono zarzuty naruszenia art. 53 ust. 2

ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – prawo bankowe z 1989 r., art. 361 § 2 k.c., art.

233 § 1 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Należy wyjaśnić, że zarzut naruszenia przepisu art. 233 k.p.c. nie

może stanowić w ogóle podstawy skargi kasacyjnej, ponieważ Sąd Najwyższy nie

dokonuje ustaleń faktycznych ani ocen materiału dowodowego w postępowaniu

kasacyjnym (art. 3933

§ 3 k.p.c.). Sąd Najwyższy ocenia zaskarżony wyrok Sądu

drugiej instancji na podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. z obecną motywacją, nawiązującą do

przepisów prawa procesowego i materialnego (karnego), nie może być zatem brany

pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym (zarzut nr II).

2. Zgodnie z art. 53 ust. 2 prawa bankowego z 1989 r., wyciągi z ksiąg

banków oraz inne dokumenty związane z dokonywaniem czynności bankowych,

stwierdzające zobowiązanie na rzecz tych banków i zaopatrzone w oświadczenie,

że oparte na nich roszczenia są wymagalne, mają moc tytułów wykonawczych bez

potrzeby uzyskiwania dla nich sądowych klauzul wykonalności. Egzekucja

należności stwierdzonych takimi dokumentami odbywa się według wyboru banku

w trybie określonym w kodeksie postępowania cywilnego bądź w przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (przepis w brzmieniu od dnia

30 stycznia 1996 r.). To szczególne uprawnienie banku określono w literaturze jako

uprawnienie do wystawiania bankowych tytułów wykonawczych, które po złożeniu

odpowiedniego wniosku egzekucyjnego przez bank umożliwiały wszczęcie m.in.

egzekucji sądowej wobec dłużnika banku. Obrona dłużnika w takim przypadku

przewidziana była w art. 53 ust. 3 prawa bankowego (powództwo o umorzenie

wadliwej egzekucji) i w art. 53 ust. 4 (możliwość zabezpieczenia tego powództwa

w postaci zawieszenia postępowania egzekucyjnego).

Z ustaleń faktycznych wynika, że pozwany Bank wystawił i posłużył się

dwoma bankowymi tytułami wykonawczymi (b.t.w.; art. 53 ust. 2 prawa bankowego

6

z 1989 r.; z dnia 16 sierpnia 1991 r. i z dnia 10 kwietnia 1997 r.). Temu drugiemu

tytułowi towarzyszył wniosek o wszczęcie egzekucji z wynagrodzenia za pracę

dłużnika (wniosek egzekucyjny z dnia 11 kwietnia 1997 r.). Oba b.t.w. spełniały

formalne wymagania przewidziane w art. 53 ust. 2 prawa bankowego z 1989 r.

i w treści obu z nich powołano się wyraźnie na ten przepis. Objęte tymi tytułami

należności wynikają bezpośrednio z czynności bankowych (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 1995 r., II CRN 165/94, OSNC 1995, nr 6, poz. 101).

W drugim b.t.w. nie nawiązano w żaden sposób do poprzednio wydanego tytułu,

nie wspomniano też o tym, że chodzi o kolejny tytuł wykonawczy podjęty

w określonym celu egzekucyjnym.

Tymczasem zgodnie z art. 793 k.p.c., w razie potrzeby prowadzenia

egzekucji na rzecz kilku osób lub przeciwko kilku osobom albo z kilku składowych

części majątku tego samego dłużnika, sąd oprócz pierwszego tytułu wykonawczego

może wydać dalsze tytuły, oznaczając cel, do którego mają służyć i ich liczbę

porządkową. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraźnie ograniczono

przewidziany w art. 53 ust. 2 prawa bankowego z 1989 r. przywilej do

jednorazowego aktu banku, tzn. bank mógł wydać pojedynczy b.t.w. w związku

z istnieniem określonej należności bankowej. W przeciwnym razie dochodziłoby do

niekontrolowanego obiegu rożnych tytułów wykonawczych dotyczących tych

samych należności i tym samym - do rozszerzenia wspomnianego przywileju banku

poza jego cel określony w ustawie (wystawienie b.t.w. w celu egzekucji

wymagalnego, zindywidualizowanego roszczenia banku; por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 listopada 2003 r., I CK 97/03, Prawo Bankowe 2004, nr 1,

poz. 31). Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że przepis art. 53 ust. 2 - prawa-

bankowego z 1989 r. nie stanowi podstawy do wydania przez bank wyciągu z ksiąg

bankowych mającego moc tytułu wykonawczego w razie zagubienia poprzednio

wydanego bez zezwolenia przewidzianego w art. 794 k.p.c. Brak takiego

orzeczenia sądowego nie pozwala zatem uznać tzw. duplikatu pierwotnego

wyciągu za dokument mający moc b.t.w. w rozumieniu art. 53 ust. 2 prawa

bankowego z 1989 r.

Podobne stanowisko należy zatem sformułować w razie pojawienia się

potrzeby wydania kolejnego b.t.w. na podstawie art. 53 ust. 2 prawa bankowego

7

z 1989 r., a więc wówczas, gdy bank zamierza skierować egzekucje tylko do części

majątku dłużnika, a wcześniej już wydany został pierwotny tytuł wykonawczy.

Niezbędne byłoby tu zatem odpowiednie zezwolenie Sądu przewidziane w art. 793

k.p.c., w którym oceniono by istnienie wspomnianej potrzeby i w razie pozytywnego

rozstrzygnięcia, nadano by kolejnemu tytułowi odpowiednią numerację. Takie

czynności podyktowane są względami zapewnienia egzekwowanemu dłużnikowi

odpowiedniej ochrony prawnej, przewidzianej - jak wspomniano - w art. 53 ust. 3

i ust. 4 prawa bankowego z 1989 r. Nie ma przy tym znaczenia to, że kolejny tytuł

wykonawczy, wydany na podstawie art. 53 ust. 2 tego prawa, de facto wystawiony

został w celu prowadzenia egzekucji z odpowiedniej części majątku dłużnika

(np. z wynagrodzenia za pracę) i egzekucja została ograniczona rzeczywiście do

tego elementu majątkowego. Brak zezwolenia przewidzianego w art. 793 k.p.c.

świadczy o tym, że b.t.w. wystawiony w dniu 10 kwietnia 1997 r. był tytułem

wadliwym prawnie i posłużenie się nim nawet jedynie w celu wszczęcia egzekucji

z wynagrodzenia za prace dłużnika (powoda), mogło być kwalifikowane jako delikt

w rozumieniu art. 415 k.c.

W konsekwencji należy podzielić zarzut naruszenia art. 53 ust. 2 prawa

bankowego z 1989 r. i art. 793 k.p.c.

3. Powód wywodził swoje roszczenia odszkodowawcze z faktu wystąpienia

i posłużenia się przez pozwany Bank wadliwym b.t.w. z dnia 10 kwietnia 1997 r.

(art. 415 k.c. w zw. z art. 416 k.c.).

W ocenie Sądu Najwyższego, ustalenia faktyczne dokonane przez Sądy

meriti dawały wystarczającą podstawę do przyjęcia, że nastąpiło przedawnienie

roszczenia powoda. Sądy meriti trafnie stwierdziły, że w zakresie przedawnienia

roszczenia powoda ma zastosowanie art. 4421

§ 1 k.c. (por. art. 2 ustawy z dnia

16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny; Dz.U. nr 80, poz. 538).

Powód miał wiedzę o prowadzonej egzekucji (na podstawie wadliwego tytułu

z 1997 r.) z wynagrodzenia za pracę oraz o osobie wierzyciela (Banku)

„co najmniej od listopada 2006 r.”, powództwo zostało natomiast wniesione w dniu

8 maja 2013 r., a więc po upływie okresu przedawnienia przewidzianego w art. 4421

§ 1 k.c. (s. 4 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Jednocześnie Sądy trafnie

8

przyjęły, że działania Banku polegające na wystawieniu i posłużeniu się

dokumentem wystawionym na podstawie art. 53 ust. 2 prawa bankowego z 1989 r.

nie może być kwalifikowane jako występek w rozumieniu art. 271 k.k. i art. 273 k.k.

z 1997 r. Bank zmierzał bowiem jedynie do urzeczywistnienia swojego

ustawowego uprawnienia przewidzianego w art. 53 ust. 2 prawa bankowego, przy

czym uczynił to z naruszeniem przepisów art. 793 k.p.c., przewidującego

odpowiednie zezwolenie sądu na wystawienie dalszego tytułu wykonawczego.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że w skardze kasacyjnej w jej części

wstępnej w ogóle nie podniesiono zarzutu naruszenia art. 4421

§ 1 i § 2 k.p.c.,

a o przepisie tym wspomniano na końcu skargi w związku z prezentacją innego

wątku motywacyjnego dotyczącego terminu przedawnienia.

Przedawnienie roszczenia powoda czyni bezprzedmiotowym zarzut

naruszenia art. 361 § 1 i § 2 k.c.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powoda jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.) orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).

(eb)