II CSK 781/14

Sygn. akt II CSK 781/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa M. F.

przeciwko "A." Spółce Akcyjnej w upadłości likwidacyjnej w K.

poprzednio "A." Spółka Akcyjna w upadłości układowej w K.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 8 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód M. F. w pozwie z dnia 30 września 2011 r. skierowanym przeciwko A.

S.A. zażądał pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego stanowiącego nakaz

zapłaty wydany postępowaniu upominawczym przez Sąd Okręgowy w P. w dniu 10

marca 2011 r. IX GNc …8/11, którym została zasądzona od M. F. na rzecz tej

spółki kwota 115 263 zł z ustawowymi odsetkami oraz kwota 5058 zł tytułem

kosztów procesu.

Zarządzeniem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd ten na podstawie art. 4799

§ 1

k.p.c. zwrócił pozwanemu odpowiedź na pozew i wyrokiem zaocznym z dnia

30 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w L. uwzględnił powództwo.

W sprzeciwie od wyroku zaocznego pozwana zaskarżyła wyrok

zaoczny i wniosła o jego uchylenie oraz o oddalenie powództwa w całości.

Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2012 r. w sprawie o sygn. akt: X GU …3/11/1

Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość spółki A. S.A. z możliwością zawarcia układu.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy w L. utrzymał w mocy

wyrok zaoczny z dnia 20 grudnia 2011 r. w części pozbawiającej wykonalności

nakaz zapłaty, zasądzający od powoda na rzecz pozwanej kwotę 115 262,07 zł

wraz z ustawowymi odsetkami, co do kwoty 87 856,77 zł wraz z ustawowymi

odsetkami i kosztami w kwocie 7 557.16 zł oraz w pozostałym zakresie powództwo

oddalił.

Sąd Rejonowy ustalił, że strony prowadzą pozarolniczą działalność

gospodarczą, której przedmiotem jest handel między innymi alkoholami.

Powód nawiązał współpracę z pozwaną, w ramach której nabywał napoje

alkoholowe i bezalkoholowe do sklepów w L. oraz okolicy. Powód dokonywał

zamówień towaru bezpośrednio przez pracownika pozwanego - przedstawiciela

handlowego R. K., a sporadycznie telefonicznie. Gdy R. K. przyjeżdżał do sklepów

powoda sprzedawczynie (w tym M. K. oraz A. M.), dokonywały u niego zamówienia

i płaciły gotówką za poprzednio dostarczony przez pozwanego towar. W tym celu

pobierały gotówkę z kasy i wręczały ją R. K. Z tytułu pobranych z kasy środków

pieniężnych w celu zapłaty za fakturę sprzedawczynie wystawiały dowody kasa

3

wydała (KW), które podpisywał R. K., natomiast wystawiał on dokumenty kasa

przyjęła (KP). Dokumenty KP i KW nie zawsze były opatrzone pieczątką pozwanej

oraz numerem. R. K. nie przestrzegał tego. Sprzedawczynie wystawiały dokumenty

KW na zlecenie księgowej i numerowały je na początku miesiąca. Powód i R. K.

traktowali dowody KP i KW jako potwierdzenia zapłat dokonywanych za napoje

alkoholowe.

Powód tytułem objętych nakazem zapłaty z dnia 11 marca 2011 r. należności

uiścił na rzecz pozwanego łącznie kwotę 87 856,77 zł. W sprawie pozwana

powołała się przy tym na ugodę z dnia 15 października 2010 r. zawartą między

stronami, w której powód uznał w całości dług wobec pozwanej w kwocie

208 060,98 zł, zobowiązując się do spłaty zadłużenia do dnia 1 marca 2011 r.

w kwocie minimum 40 000 zł miesięcznie z nadpłatą 50%.

Zapadły przeciwko powodowi nakaz zapłaty został doręczony powodowi

w trybie podwójnego awizo. Uprawomocnił się z dniem 14 kwietnia 2011 r. Został

zaopatrzony w klauzulę wykonalności na rzecz pozwanego w dniu 13 maja 2011 r.

Na jego podstawie pozwany jako wierzyciel wszczął postępowanie egzekucyjne

prowadzone przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w L. Powód

dowiedział się o postępowaniu przed Sądem Okręgowym w P. sygn. akt: IX

GNc …8/11 dopiero w dniu doręczenia zawiadomienia o wszczęciu egzekucji tj. 29

czerwca 2011 r. Wszczęto egzekucję z nieruchomości powoda w L., z rachunku

bankowego powoda oraz rzeczy ruchomych wykorzystywanych do prowadzenia

działalności gospodarczej i przysługujących mu wierzytelności względem urzędu

skarbowego.

Powód w toku postępowania egzekucyjnego informował pozwanego

o częściowej zapłacie egzekwowanej należności, wnosząc o umorzenie

postępowania egzekucyjnego oraz składając skargi na czynności komornika.

Po otrzymaniu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji prowadził nadto z pozwanym

rozmowy proponując zawarcie ugody, co do spłaty należności wynikającej

ze spornego nakazu zapłaty. Intencją powoda przy zawarciu ugody było jednak

wyłącznie zawieszenie postępowania egzekucyjnego i zminimalizowanie kosztów

egzekucyjnych, aby nie spłacać po raz drugi spornych należności, które uiścił

4

już częściowo na rzecz R. K. Porozumienie pomiędzy stronami nie doszło jednak

do skutku. Na dzień 12 września 2011 r. wyegzekwowano od powoda kwotę

29 121,95 zł.

Postanowieniem z dnia 8 listopada 2011 roku Komornik umorzył na wniosek

wierzyciela postępowanie egzekucyjne, a następnie ponownie wszczął je na

podstawie nakazu zapłaty z dnia 11 marca 2011 r.

W dniu 4 lipca 2011 r. powód złożył zawiadomienie o popełnieniu przez R. K.

przestępstwa z art. 270 k.k. - podrobienia podpisu na ugodzie z dnia 15

października 2010 r. pomiędzy stronami. Postępowanie było prowadzone przez

Komendę Miejską Policji w L. pod sygn. akt 1 Ds. 1…3/11. Również pozwana

zawiadomiła o popełnieniu przez R. K. przestępstwa polegającego na

przywłaszczeniu środków pieniężnych spółki, które zainicjowało postępowanie

także prowadzone przez Komendę Miejską Policji w L. o sygn. akt: 1 Ds. ..4/10 .

Dochodzenie w sprawie 1 Ds. …3/11 zostało umorzone wobec braku danych

dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu zabronionego.

Sąd Rejonowy podniósł, że zgodnie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w brzmieniu

wprowadzonym ustawą z dnia 2 lipca 2004 roku o zmianie Kodeksu cywilnego

i niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r., Nr 172, poz. 1804) dłużnik może wnieść

powództwo przeciwegzekucyjne jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło

zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być

egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może go oprzeć na

zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, a także zarzucie spełnienia

świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie.

W doktrynie i judykaturze do zdarzeń powodujących wygaśnięcie

zobowiązania zalicza się: wykonanie zobowiązania, zrzeczenie się roszczenia

przez wierzyciela, potrącenie, świadczenie w miejsce wypełnienia, odnowienie,

wydanie wyroku, który zapadł na korzyść jednego z dłużników solidarnych,

jeżeli uwzględnia zarzuty, które są wszystkim dłużnikom solidarnym wspólne,

zmianę wierzyciela, zmianę stosunków, z powodu których zobowiązanie

albo obowiązek gaśnie lub ulega ograniczeniu, zmianę wierzyciela,

dokonanie świadczenia przez dłużnika po wszczęciu egzekucji, ziszczenie się

5

warunku rozwiązującego, odnowienie zobowiązania, dobrowolne zwolnienie

dłużnika od długu lub rozwiązanie ugody. Przedawnienie - w większości

wypowiedzi jest uważane za zdarzenie powodujące wygaśnięcie zobowiązania,

w niektórych traktowane jako niemożność egzekwowania. Do zdarzeń

powodujących niemożliwość egzekwowania należą między innymi: odroczenie

uiszczenia świadczenia, rozłożenie na raty dochodzonej należności, niemożliwość

świadczenia o charakterze przemijającym i wykonanie prawa zatrzymania

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1996 r., II CKN 7/96, OSNC

1997, nr 4, poz. 39, a także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1977 r.,

III CZP 71/76, OSNCP 1977, nr 9, poz. 157).

Spełnienie świadczenia zgodnie z treścią zobowiązania skutkuje zawsze

wygaśnięciem zobowiązania i stanowi - w myśl powołanego art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

podstawę roszczenia. Nie podlega natomiast w tym postępowaniu badaniu

i ustalaniu, czy przez zastosowanie niewłaściwego sposobu zapłaty wierzyciel

poniósł szkodę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1974 r., III CRN

377/73, OSNCP 1975, nr 4, poz. 60 i z dnia 10 listopada 1999 r., I CKN 205/99,

OSNC 2000, nr 5, poz. 95).

Jego zdaniem, ustawodawca dopuścił możliwość oparcia powództwa

przeciwegzekucyjnego także na zarzucie spełnienia świadczenia, jeśli nie był on

przedmiotem rozpoznania w postępowaniu rozpoznawczym. Jego zdaniem, analiza

art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. wskazuje, że rozróżniono w nim sytuacje, gdy dłużnik może

oprzeć powództwo na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy,

i odrębnie przypadek zarzutu spełnienia świadczenia, który "nie był przedmiotem

rozpoznania w sprawie". W rezultacie przyjął, że przez zwrot „zarzut spełnienia

świadczenia, który nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie" należy rozumieć

zarzut, który nie był zgłoszony także przed powstaniem tytułu egzekucyjnego.

Poza tym, w jego ocenie należy przyjąć, że nierozpoznanie zarzutu spełnienia

świadczenia może mieć źródło zarówno z przesłankach zawinionych jak

i niezawinionych przez dłużnika.

Mając na uwadze te zapatrywania przyjął, że powód był uprawniony

w sprawie do zgłoszenia zarzutu spełnienia świadczenia w wysokości 96 060,92 zł,

6

zasądzonego na rzecz pozwanego tytułem wykonawczym w postaci nakazu zapłaty

w postępowaniu upominawczym z dnia 11 marca 2011 r. i powołanie się

na spełnienie świadczenia przed powstaniem tytułu egzekucyjnego. Podkreślił,

że postępowanie w sprawie IX GNc …8/11 zakończyło się bowiem

uprawomocnieniem się nakazu zapłaty z dnia 11 marca 2011 r., doręczonego

powodowi w trybie podwójnego awizo i powód nie zgłosił w powyższym

postępowaniu żadnych zarzutów, zarówno formalnych jak i merytorycznych, w tym

zarzutu spełnienia świadczenia.

Wyraził pogląd, że art. 840 § 1 kpt 2 k.p.c. daje podstawę do podniesienia

w postępowaniu przeciwegzekucyjnym zarzutu spełnienia świadczenia, nawet

wtedy gdy zarzut ten nie został rozpoznany, choć należało go uznać

za sprekludowany. Wskazał także, że w okolicznościach sprawy zarzut spełnienia

świadczenia nie mógł być również objęty powagą rzeczy osądzonej. Zwrócił także

uwagę, że przeciwko przedstawicielowi pozwanego – R. K. toczy się postępowanie

karne przygotowawcze na skutek zawiadomienia pozwanej o popełnieniu przez

niego przestępstwa sprzeniewierzenia majątku spółki. Pomimo to, pozwana nie

zweryfikowała, czy kwoty objęte nakazem zapłaty w sprawie IX GNC …8/11 zostały

uregulowane przez powoda do rąk R. K. - jej przedstawiciela handlowego. Jego

zdaniem, ewentualne rozstrzygnięcie w tym postępowaniu może rodzić jedynie

roszczenie odszkodowawcze pozwanej wobec R. K., a nie ma wpływu na

zasadność roszczenia powoda. Wyraził także pogląd, że nie podważa zasadności

roszczenia powoda to, iż po wszczęciu postępowania egzekucyjnego powód

prowadził z pozwaną rozmowy w przedmiocie ugody w spłacie należności

zasądzonej nakazem zapłaty, skoro intencją powoda było wyłącznie zawieszenie

postępowania egzekucyjnego i minimalizacja jego kosztów.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżyła pozwana i Sąd Okręgowy w P.

wyrokiem z dnia 8 maja 2014 r. jej apelację oddalił. Podzielił dokonane przez Sąd

pierwszej instancji ustalenia faktyczne i dokonane przez niego rozważania prawne.

Podkreślił, że art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., w obecnym brzmieniu wyraźnie stanowi, iż w

przypadku gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może oprzeć powództwo

opozycyjne także na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był

przedmiotem rozpoznania w sprawie.

7

Pozwana w skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy

przez uwzględnienie jej apelacji w całości i oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli do spełnienia świadczenia doszło po zamknięciu rozprawy,

a w praktyce po zapadnięciu wyroku, to w takim wypadku mamy do czynienia

z klasyczną podstawą powództwa opozycyjnego, opartego na zdarzeniu

powodującym wygaśnięcie zobowiązania w postaci świadczenia. Podstawą

takiego powództwa nie może być natomiast twierdzenie dłużnika o spełnieniu

świadczenia, jeżeli nie podnosił tego w postępowaniu rozpoznawczym.

Sytuacja taka występuje rzadko, gdyż spełnienie świadczenia daje podstawę do

sformułowania tak oczywistego zarzutu, że trudno przyjąć, aby działający

racjonalnie dłużnik pominął go w swojej obronie.

Przeciwko zasadności konstruowania powództwa w takiej sytuacji

przemawiają dwa względy. Po pierwsze, ze sformułowania ustawy "jeżeli zarzut ten

nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie" wynika, że chodzi o zarzut zgłoszony

przez pozwanego, do którego jednak sąd się nie ustosunkował, nie może być

bowiem przedmiotem rozpoznania sądu okoliczność niepodniesiona przez stronę.

Po drugie, uznanie, że dłużnik może zgłosić zarzut spełnienia świadczenia

dopiero po zamknięciu rozprawy i powoływać go jako podstawę powództwa

opozycyjnego z art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. godzi w fundamentalne instytucje

procesu cywilnego, tj. prawomocność orzeczenia sądowego, związanie sądu

i stron takim orzeczeniem (art. 365 k.p.c.) oraz powagę rzeczy osądzonej (art. 366

k.p.c.). Jak się powszechnie przyjmuje, stan powagi rzeczy osądzonej pociąga za

sobą między innymi skutek w postaci prekluzji materiału procesowego

(faktycznego) sprawy.

Z tych względów w uchwale z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 47/10, (OSNC

2010, nr 12, poz. 165) Sąd Najwyższy przyjął, że podstawą powództwa

opozycyjnego przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. może być zarzut

spełnienia świadczenia, jeżeli został zgłoszony w czasie postępowania

8

rozpoznawczego przez pozwanego (dłużnika), lecz nie został rozpoznany. Odnosi

się to do sytuacji, w której sąd nie rozpoznał tego zarzutu na skutek przeoczenia

albo gdy ocenił, że jego rozpoznanie jest niedopuszczalne z przyczyny późnego

zgłoszenia, czyli z powodu tzw. prekluzji procesowej.

Niemniej, wskazując na zasadnicze argumenty uzasadniające na odstępstwo

od wykładni językowej art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w uchwale z dnia 23 maja 2012 r.,

III CZP 16/12, (OSNC 2012, nr 11, poz. 129) Sąd Najwyższy trafnie wyjaśnił,

że oparcie powództwa przeciwegzekucyjnego na zarzucie spełnienia świadczenia

(art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.) jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zarzut ten - ze względu

na ustanowiony ustawą zakaz - nie mógł być rozpoznany w sprawie, w której

wydano tytuł egzekucyjny.

Także w literaturze podniesiono, że spełnienie świadczenia, do którego

doszło przed zamknięciem rozprawy, może być badane przez sąd w procesie

opozycyjnym jedynie wtedy, gdy fakt ten z mocy ustawy nie mógł być przedmiotem

rozpoznania w sprawie. Jeżeli merytoryczne orzeczenie, a takim jest nakaz zapłaty

zapadły także w postępowaniu upominawczym stanowiący tytuł egzekucyjny

(art. 777 § 1 k.p.c.), zapadło już po spełnieniu świadczenia przez dłużnika,

to może on i powinien podnieść ten zarzut w sprzeciwie od tego orzeczenia.

Należy bowiem pamiętać, że do nakazów zapłaty stosuje się odpowiednio przepisy

o wyrokach, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej (art. 3532

k.p.c.).

Powodowi, jak wynika z powyższych uwag, przedmiotowy nakaz zapłaty

został doręczony w sposób zastępczy, który jest z jednym z rodzajów

doręczeń przewidzianych przez kodeks postępowania cywilnego. Wobec braku

w tym kierunku zarzutów należało uznać, że doręczenie to było prawidłowe.

Jest to bowiem postać fikcji prawnej doręczenia, ale pociągającej za sobą

wszelkie jego skutki (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2015 r.,

I CZ 6/15, LEX nr 1660675 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

2014 r., II UZ 51/14, LEX nr 1573973). Przy doręczeniu zastępczym nawet

zachowanie wszystkich wymagań tego doręczenia daje możliwość wykazania

stronie, że doręczenie nie mogło nastąpić (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 listopada 2014 r., I CZ 90/14, LEX nr 1598677).

9

Skoro więc powód tego nie wykazywał, należało w świetle powyższych uwag

przyjąć, że powodowi przysługiwał środek prawny, którym mógł się bronić przed

uprawomocnieniem się nakazu zapłaty, gdyby istniały obiektywne przeszkody do

jego odebrania (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada

2014 r., II CSK 297/14, LEX nr 1616899). Wbrew więc stanowisku Sądów meriti

fakt spełnienia przez powoda świadczenia mógł zostać w drugiej fazie

postępowania upominawczego zbadany, bo powinien on był odebrać przedmiotowy

nakaz zapłaty i wnieść od niego sprzeciw, podnosząc w nim zarzut spełnienia

świadczenia. Inna wykładnia prowadziłaby do absurdalnego wyniku z tego względu,

że dłużnik, który w całości, bądź w części spełnił świadczenie, mógłby nie

podejmować obrony w sprawie wszczętej pomimo tego przez wierzyciela i dopiero

z takim zarzutem wystąpić wytaczając powództwo opozycyjne (por. także wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2011 r., IV CSK 488/11, niepubl.).

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

kc