V CSK 713/14

Sygn. akt V CSK 713/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa A. F. S.A. w C.

przeciwko M. K. i Ma. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w C.

z dnia 5 sierpnia 2014 r.

uchyla zaskarżony wyrok w zakresie rozstrzygnięć

zawartych w punktach pierwszym, drugim i czwartym

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu

w C. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód domagał się wydania na podstawie weksla nakazu zapłaty

zasądzającego od pozwanych solidarnie na jego rzecz kwotę 62.500 zł. W dniu

13 listopada 2012 r. został wydany nakaz zapłaty. Po rozpoznaniu zarzutów, Sąd

Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 12 grudnia 2013 r. uchylił nakaz zapłaty i oddalił

powództwo i orzekł o kosztach procesu.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 10 listopada

2011 r. powód, jako faktor, zawarł ze spółką A.Z. F. S.A. we W., jako faktorantem,

umowę oznaczoną nr …/2011, o świadczenie usług faktoringowych. Przedmiotem

umowy było nabywanie przez faktora wierzytelności pieniężnych faktoranta z tytułu

dostarczonych towarów lub usług do odbiorców wymienionych w załączniku do

umowy. Faktor zobowiązał się do wykupywania wierzytelności a faktorant do ich

dostarczania i zapłaty prowizji. Wykup następował w drodze przelewu. Jako

zabezpieczenie roszczeń powoda faktorant wydał powodowi dwa weksle własne in

blanco. Umowę i weksle w imieniu faktoranta, jako wystawcy, podpisali dwaj

członkowie zarządu, wiceprezesi, K. B. i pozwany M. K. Do reprezentowania spółki

A.Z. upoważnieni byli dwaj członkowie zarządu działający łącznie lub członek

zarządu działający z prokurentem. Na wekslach podpisy, jako poręczyciele za

wystawcę, złożyli pozwany z żoną, pozwaną Ma. K. i K. B. z żoną E. W § 6 pkt 7

umowy zawarto zastrzeżenie, że „weksle stanowią zabezpieczenie ewentualnych

roszczeń faktora wobec faktoranta mogących wyniknąć z tytułu umowy oraz

wszelkich aneksów w trakcie jej obowiązywania. W przypadku powstania takich

roszczeń faktor będzie mógł pisemnie wezwać faktoranta do ich uregulowania w

ciągu 7 dni, a w razie braku uregulowania będzie miał prawo wypełnić brakujące

elementy weksla, w tym wpisać termin zapłaty, miejsce płatności oraz sumę

wekslową jako całkowite zadłużenie faktoranta wobec faktora, jednak nie większą

niż 62.500 zł w przypadku każdego z weksli”. W tym punkcie umowy nadto

wskazano, że M. K. i Ma. K. poręczają pierwszy weksel a K. B. i E. B. poręczają

drugi weksel. W dniu 9 grudnia 2011 r. Spółka A.Z. reprezentowana przez

wiceprezesów M. K. i R. O. udzieliła na piśmie M. Ś. pełnomocnictwa szczególnego

do samodzielnego działania w jej imieniu w zakresie zawierania i podpisywania

3

umów o przelew oraz wszelkich innych dokumentów w ramach umowy nr …/2011 o

świadczenie usług faktoringowych. M. Ś. był prokurentem spółki A.Z., przy czym

prokura ta była prokurą łączną. W dniu 13 lutego 2012 r. do umowy nr …/2011

został sporządzony aneks nr 2, w którym strony przewidziały dokonywanie przez

powoda, faktora, na rzecz faktoranta przedpłat na zakup wierzytelności objętych

umową. Wskazano, że szczegółowy harmonogram rozliczania zaliczek i

wynagrodzenia faktora będzie ustalany w poszczególnych umowach o udzielenie

przedpłaty. Aneks ten w imieniu spółki A.Z. podpisał M. Ś. używając pieczątki

prokurenta. M. Ś. podpisał również wszystkie umowy o udzielenie przedpłaty.

Umowa przedpłaty z dnia 14 czerwca 2012 r., na kwotę 102.264,12 zł, nie została

rozliczona w umówionym terminie. Powód wezwał spółkę do rozliczenia, jednakże

żądana przez powoda kwota 93.419,23 zł nie została zapłacona. Upadłość spółki

A.Z. F. S.A., z możliwością zawarcia układu została ogłoszona postanowieniem

Sądu z dnia 29 sierpnia 2012 r.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd Rejonowy

wyraził pogląd, że aneks nr 2 jest nieważny, ponieważ w imieniu spółki A.Z.

podpisała go osoba do tego nieuprawniona. M. Ś. nie mógł działać skutecznie jako

prokurent z uwagi na istnienie w spółce prokury łącznej. Również pełnomocnictwo z

dnia 9 grudnia 2011 r., z uwagi na jego zakres, nie umocowywało do zawarcia

aneksu stanowiącego rozszerzenie umowy pierwotnej i do zawierania umów o

przedpłaty; umowa faktoringu nie przewidywała instytucji przedpłat. Czynności

dokonane przez M. Ś. nie zostały potwierdzone przez osoby umocowane do

reprezentacji spółki, a w każdym razie powód nie wykazał, kto i kiedy tego dokonał.

Ponadto, Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że skoro weksel własny poręczony przez

pozwanych miał zabezpieczać roszczenia wynikające z umowy nr …/2011 i

wszelkich aneksów zawartych w trakcie jej trwania, to - z uwagi na brzmienie jej § 6

pkt 7 - w przypadku zmiany umowy przez rozszerzenie jej zakresu o dodatkowe

zobowiązania, zgoda poręczycieli na rozszerzenie zakresu poręczenia nie byłaby

wymagana. Sąd nie podzielił również stanowiska pozwanych, że poręczenie nie

obejmowało umów o przedpłaty, jako stanowiących odrębne od umowy faktoringu

stosunki prawne. Wskazał, że między umowami zachodził ścisły związek, a

możliwość udzielania przedpłat przewidziano w aneksie, nie miały zatem one

4

charakteru odrębnego bytu prawnego. Biorąc jednak pod uwagę nieważność tak

aneksu nr 2 jak i umowy przedpłaty z 14 czerwca 2012 r., powództwo podlegało

oddaleniu.

Wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2014 r. Sąd Okręgowy w C. oddalił apelację

powódki, dokonując częściowej zmiany wyroku Sądu Rejonowego w zakresie

kosztów procesu i orzekł o kosztach procesu w drugiej instancji. Sąd Okręgowy

podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i dokonaną przez ten Sąd ocenę

prawną. Za nietrafne uznał stanowisko powódki, że wykonanie umów przedpłat

stanowiło dorozumiane potwierdzenie umów zawartych bez umocowania przez M.

Ś. Wskazał, że potwierdzenie powinno nastąpić przez osoby do tego umocowane,

czego powód nie udowodnił. W związku z postępowaniem upadłościowym Sąd

Okręgowy odwołał się do treści art. 264 § 2 prawa upadłościowego i naprawczego i

wskazał, że umieszczenie wierzytelności na liście oznacza jedynie, że strona

spełniła wymogi formalne co do zgłoszenia wierzytelności. Następnie, powołując art.

879 § 1 k.c. wskazał, że poręczenie ma charakter akcesoryjny. Skoro odpadła

podstawa odpowiedzialności dłużnika, a poręczyciele odpowiadają w zakresie

zobowiązania dłużnika, powództwo w stosunku do nich prawidłowo zostało

oddalone.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c.

powódka, w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła naruszenie

art. 103 § 1 i art. 879 § 1 k.c. oraz art. 264 § 2 prawa upadłościowego

i naprawczego. W ramach podstawy art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzuciła naruszenie

art. 378 § 1, art. 382, art. 328 § 2, art. 386 § 1 w związku z art. 397 § 2 i art. 385

k.p.c. We wnioskach kasacyjnych skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego w C., zniesienia postępowania w obu

instancjach i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, wniosek o zniesienie

postepowania w obu instancjach skarżący uzasadnił twierdzeniem o zasadności

5

zarzutów kasacyjnych. Zniesienie postępowania następuje wówczas gdy dotknięte

jest ono wadą nieważności (art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 379 i art. 39820

k.p.c.). Nieważność postępowania nie została wykazana przez skarżącego, nie

dostrzega jej też Sąd Najwyższy, stąd też przytoczoną wyżej treść wniosku

kasacyjnego ocenić należy jako niestaranność, co prawda istotną, jednakże nie

daje ona podstawy do przyjęcia, że skarga kasacyjna nie spełnia warunku z art.

3984

§ 1 pkt. 3 k.p.c.

Ocenę zasadności zarzutów skargi kasacyjnej należy rozpocząć od

przypomnienia, że powód domagał się zasądzenia kwoty wskazanej w pozwie od

pozwanych jako dłużników wekslowych; pozwani złożyli podpisy na wekslu

in blanco, poręczając za wystawcę. Ten stan rzeczy wymaga przypomnienia,

że poręczenie wekslowe (aval) jest instytucja odrębną od poręczenia cywilnego

regulowanego przepisami kodeksu cywilnego i przepisy art. 876-887 k.c. nie mają

tu zastosowania. Awal jest instytucją służącą zabezpieczeniu zapłaty długu

wekslowego, zabezpiecza tylko zobowiązanie wekslowe (art. 30 pr. weksl.), a nie

wierzytelność ze stosunku podstawowego, stanowiącej podstawę wystawienia bądź

indosowania weksla. Avalista poręcza zapłatę weksla jednak nie w ogólności, ale

zapłatę długu konkretnego dłużnika wekslowego (art. 31 i art. 103 in fine).

Pomijając w tym miejscu rozważania dotyczące samodzielności i akcesoryjności

formalnej poręczenia wekslowego wskazać należy, że zgodnie z art. 32 pr. weksl.

poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo, jak ten za kogo poręczył, co przy

poręczeniu udzielonym na wekslu in blanco za wystawcę, pozwala przyjąć, że do

czasu puszczenia weksla w obieg, poręczyciel może powołać się na wypełnienie

weksla niezgodnie zawartym porozumieniem (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 28 października 1963 r., II CR 249/63, OSNCP 1964, nr 10, poz. 208; z dnia

25 września 1996 r., II CKU 1/96, nie publ.; z dnia 5 czerwca 1997 r., II CKN 185/97,

OSNC 1997, nr 12, poz. 201; z dnia 31 maja 2001 r., V CKN 264/00, nie publ.;

z dnia 1 października 2003 r., II CK 80/02, nie publ.; z dnia 24 października 2003 r.,

III CK 35/02, nie publ.; z dnia 17 września 2004 r., V CK 562/03, Pr. Bankowe 2005,

nr 3, s. 17; z dnia 3 sierpnia 2006 r. IV CSK 101/06, nie publ; z dnia 17 marca

2011 r. IV CSK 371/10, nie publ.). Mieć należy bowiem na względzie, że udzielenie

poręczenia na wekslu in blanco następuje w drodze umowy, a jej treścią jest

6

zobowiązanie się poręczającego do spełnienia świadczenia z weksla wypełnionego

przez wierzyciela w określony sposób w sytuacji, gdy nie spełni tego świadczenia

wystawca. Elementem treści tego porozumienia jest więc upoważnienie dla

wierzyciela do wypełnienia weksla. Warunki i sposób wypełnienia mogą być

określone pośrednio, przez odwołanie się do treści porozumienia wekslowego

zawartego przez wystawcę. Wydaje się, że można mówić o istnieniu reguły

interpretacyjnej, wywodzonej z funkcji poręczenia, w myśl której w braku wyraźnych

oświadczeń woli poręczyciela i wierzyciela treść ich porozumienia wekslowego

odpowiada treści porozumienia zawartego przez wystawcę. Dodać można,

że powyższe nie oznacza jednak, że poręczyciel zawsze związany jest treścią

umowy zawartej przez wystawcę. Łączy go z wierzycielem stosunek prawny

odrębny od zobowiązania wystawcy i powstający z odrębnej czynności prawnej.

Możliwe jest zatem autonomiczne określenie przez poręczyciela i wierzyciela

warunków i sposobu wypełnienia weksla, nieodpowiadające treści porozumienia

pomiędzy wystawcą a wierzycielem. Wówczas, w granicach określonych przez art.

10 pr. weksl., każdy z dłużników może powoływać się na treść własnego

porozumienia wekslowego i zakres ich odpowiedzialności może być zróżnicowany.

W sprawie niniejszej pozwani odwoływali się do § 6 ust. 7 umowy

faktoringowej nr …/2011, niewątpliwie wyrażającego zakres upoważnienia

wierzyciela do wypełnienia weksla i jeszcze korespondencji przedprocesowej

wskazywali na wypełnienie weksla niezgodnie z porozumieniem. Dodać należy,

że upoważnienie odbiorcy weksla do wypełnienia weksla i określenie sposobu

wypełnienia, może być wyrażone przez każde zachowanie wystawcy, które

w sposób dostateczny ujawnia jego wolę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

28 października 1963 r. II CR 249/63, OSNC 1964/10/208).

Zarzut niezgodnego z porozumieniem wypełnienia weksla zmierza do

ustalenia rzeczywistej treści uprawnień wierzyciela. Jeżeli z porozumienia ujętego

w § 6 ust. 7 umowy wynikało, że weksel zabezpiecza dług z tej umowy (głównej)

i wszelkich do niej aneksów, to istotne stawało się ustalenie czy aneks do niej,

oznaczony nr 2, wywołał skutki prawne, skoro brak było podstaw do przyjęcia,

że porozumieniem wekslowym wiążącym wierzyciela z wystawcą i z poręczycielami

objęto również długi wynikłe z aneksów do umów i umów

7

nieważnych/bezskutecznych prawnie. Rozważając w tym kontekście zarzuty skargi

kasacyjnej mieć należy na uwadze co następuje.

Konstrukcja uzasadnienia podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 103 § 1 k.c., którego wykładnia stała się osią sporu, wskazuje,

że skarżąca akceptuje ustalenie i ocenę Sądu, iż pełnomocnictwo udzielone M. Ś.

przez zarząd A.Z. F. S.A. w dniu 9 grudnia 2011 r. nie obejmowało umocowania do

zmiany umowy faktoringowej nr …/2011 przez objęcie jej zakresem nowych

elementów przedmiotowo istotnych w postaci dokonywania przedpłat na poczet

zakupu wierzytelności i obowiązku ich rozliczania oraz że nie obejmowało

umocowania do zawierania umów o udzielenie przedpłaty. W związku z takim

stanowiskiem, doniosłości prawnej nabrało eksponowane w skardze kasacyjnej

zagadnienie, czy doszło do potwierdzenia czynności prawnych dokonanych przez

M. Ś. z przekroczeniem umocowania, przy czym skarżąca, ramach zarzutów z

podstawy procesowej dowodzi, że Sąd pominął dowody wskazujące na takie

potwierdzenie, a w płaszczyźnie materialnoprawnej twierdzi, że Sąd dokonał

wadliwej wykładni art. 60 k.c.

W odniesieniu do charakteru prawnego potwierdzenia (art. 103 § 1 k.c.)

stwierdzić należy, że jest to czynność prawna, która dla swej skuteczność musi być

dokonana przez osobę uprawnioną. W odniesieniu do osób prawnych, które w myśl

art. 38 k.c. działają przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i opartym

na nim statucie, potwierdzenia umowy powinien dokonać zarząd jako organ

umocowany do reprezentacji spółki. Do reprezentacji spółki A.Z. F. S.A. umocowani

byli dwaj członkowie zarządu działający łącznie lub członek zarządu działający z

prokurentem. Wyrazem współdziałania członków zarządu musi być złożenie przez

każdego z nich w imieniu spółki takich samych oświadczeń co do istotnych

postanowień umowy. Oświadczenia te nie muszą być złożone jednocześnie. Jeżeli

nie ma wątpliwości co do ich treści to nie ma podstawy do podważania ich

skuteczności jako oświadczeń będących wynikiem współdziałania członków

zarządu. Nie narusza przy tym obowiązku współdziałania dwóch członków zarządu

spółki przy składaniu oświadczeń w imieniu spółki (art. 373 § 1 k.s.h.) złożenie

oświadczenia przez każdego z członków zarządu w innym czasie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia z dnia 26 sierpnia 2009 r. I CSK 32/09,OSNC-ZD 2010/2/56).

8

Pozostaje do rozważenia forma czynności prawnej będącej potwierdzeniem.

W piśmiennictwie i w zasadzie w orzecznictwie panuje zgoda, że forma może być

dowolna, a jedynie wówczas gdy potwierdzana czynność wymagała formy

szczególnej, potwierdzenie powinno być dokonane w takiej samej formie.

Zgodnie z art. 77 § 1 k.c. uzupełnienie lub zmiana umowy wymaga

zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia.

Umowa nr …/2011 została zawarta w formie pisemnej, zatem jej zmiana również

nastąpić powinna w formie pisemnej, co miało miejsce (aneks nr 2). Potwierdzenie

natomiast zmiany umowy (dokonanej przez osobę nieuprawnioną) mogło nastąpić

w formie dowolnej, wszelako zawsze przez zachowanie osób uprawionych do

reprezentacji, w sposób przewidziany w art. 60 k.c., a więc również przez czynności

konkludentne. Milczenie poczytuje się jednak za oświadczenie woli tylko wówczas

gdy prawnie doniosłym czyni je ustawa. Przy reprezentacji łącznej milczenie

współuprawnionego członka organu spółki akcyjnej nie może być traktowane jako

jego oświadczenie, wypełniające wymaganie tej reprezentacji, konieczne do

uznania, że doszło do oświadczenia woli osoby prawnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r. IV CKN 1520/00, nie publ.).

Ocena czy doszło do wykonania umowy przedpłaty z dnia 14 czerwca 2012 r.

oraz ocena czy wykonanie ośmiu, wywodzących się z aneksu nr 2, umów

o udzielenie przedpłaty wskazuje na konludentne potwierdzenie przez osoby

uprawnione do reprezentacji spółki po pierwsze tego aneksu i po drugie

również umowy przedpłaty z dnia 14 czerwca 2012 r. wymaga jednak dokonania

ustaleń faktycznych dotyczących zachowań tych osób w przebiegu zawarcia

i wykonywania umów o udzielenie przedpłaty; takich ustaleń w sprawie brak.

Niemniej jednak zauważyć należy, że za wykonanie umowy nie można uważać

zawarcia kolejnej umowy niezbędnej dla zrealizowania postanowień umowy

pierwszej. Brak wszelako we wskazanym zakresie ustaleń faktycznych, przy

jednoczesnym wykluczeniu przez Sąd Okręgowy, że wykonaniu umów nie można

przypisać potwierdzenia, wskazuje na błąd subsumpcji. Sąd Najwyższy wielokrotnie

wskazywał, że o prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego można mówić

dopiero wówczas, gdy ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego

wyroku pozwalają na ocenę tego zastosowania. Brak stosownych ustaleń

9

uzasadnia zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego

zastosowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2009 r. II CSK 708/08,

nie publ.).

Nie można też odmówić racji skarżącej, gdy zarzuca, że Sąd Okręgowy

z naruszeniem art. 382 k.p.c. pominął dowody przeprowadzone w postępowaniu

apelacyjnym w postaci zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym wierzytelności

wynikającej z umowy z dnia 14 czerwca 2012 r. o udzielenie przedpłaty i z kartoteki

wierzytelności obejmującej wierzytelność wynikającą z tej umowy, w sytuacji gdy

dokument ten został podpisany przez dwóch członków zarządu upadłej spółki i - jak

twierdzi skarżąca – doszło do uznania tej wierzytelności w postępowaniu

upadłościowym. Uznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym pozbawia

upadłego możliwości wytoczenia powództwa o ustalenie, że wierzytelność objęta

listą wierzytelności nie istnieje albo istnieje w mniejszym rozmiarze. Stąd też

również zasadnie skarżąca zarzuca, że odwołanie się przez Sąd Okręgowy do art.

264 § 2 prawa upadłościowego i naprawczego, bez ustalenia czy nie doszło do

uznania wierzytelność, było nietrafne.

Uzasadniony jest zarzut naruszenia przez Sąd art. 879 § 1 k.c. Żądanie

zapłaty, jak wskazano na wstępie, zostało skierowane nie przeciwko poręczycielom

cywilnym ale przeciwko poręczycielom wekslowym. Zobowiązanie poręczyciela

wekslowego jest zawsze zobowiązaniem wekslowym, tzn. cechuje się

abstrakcyjnością i bezwarunkowością. Zobowiązania osób podpisanych na wekslu

są samodzielne (art. 7 pr. weksl.), a odpowiedzialność wszystkich dłużników

wekslowych jest solidarna. Akcesoryjność awalu jest specyficzna - byt prawny

poręczenia wekslowego nie zależy bowiem w gruncie rzeczy od istnienia

wierzytelności, lecz od istnienia podpisu na wekslu. Rzeczą Sądu była zatem ocena

podnoszonych przez pozwanych zarzutów w kontekście istnienia czy też zakresu

ich odpowiedzialności wekslowej (por. też wyrok SN z dnia 12 grudnia 2008 r.

II CSK 360/08; z dnia 9 grudnia 2004 r. II CK 170/04, nie publ.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

§ 1

k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39820

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

10

eb