IV CSK 687/14

Sygn. akt IV CSK 687/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa H. Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko Gminie Miasta E.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódka H. Spółka Akcyjna wniosła o zasądzenie od pozwanej Gminy

Miasta E. kwoty 200 000 zł tytułem zwrotu nienależnego świadczenia z tytułu kary

umownej. Nadto domagała się ustalenia nieistnienia obowiązku zapłaty na rzecz

pozwanej kary umownej w kwocie 100.000 zł począwszy od 2012 r. Żądania

uzasadniała nieważnością zawartej przez strony w dniu 22 lutego 2007 r. umowy

sprzedaży w części dotyczącej kary umownej oraz zarzucała jej nadmierne

wygórowanie.

Wyrokiem dnia 16 października 2013 r. Sąd Okręgowy w E. oddalił

powództwo w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 6 listopada odbył się pierwszy ustny przetarg nieograniczony na

sprzedaż nieruchomości położonej w E. przy ul. T. stanowiącej działkę nr 299/58.

Komisja przetargowa poinformowała uczestników przetargu, że nieruchomość

położona jest na terenach uzbrojonych w media komunalne, przebiega przez nią

sieć wodociągowa, telekomunikacyjna, kanalizacyjna energetyczna oraz nieczynna

sieć gazowa. Ewentualne doprowadzenie uzbrojenia i usunięcie kolizji z istniejącym

uzbrojeniem odbędzie się staraniem i na koszt nabywcy. Przetarg wygrała powódka.

Umową sprzedaży z dnia 22 lutego 2007 r. pozwana przeniosła na powódkę prawo

własności przedmiotowej nieruchomości za kwotę 817.400 zł. W § 7 umowy

ustalono, że powódka jest zobowiązana do zakończenia zabudowy przedmiotowej

nieruchomości budynkiem hotelowym w terminie do 31 grudnia 2009 r. Powódka

oświadczyła, że w przypadku niedotrzymania terminu zakończenia budowy

zobowiązuje się do zapłacenia na rzecz Gminy kary umownej w wysokości

100 000 zł za każdy rok zwłoki, płatnej do dnia 31 stycznia każdego roku i co do tej

płatności poddaje się rygorowi egzekucji. Strony ustaliły, że za zakończenie

zabudowy uważa się wybudowanie budynku w stanie surowym zamkniętym.

Po zawarciu umowy w toku przygotowywania na zlecenie powódki dokumentacji

geologiczno - inżynierskiej okazało się, że koszt uzbrojenia terenu, przełożenia

sieci telekomunikacyjnej, wycinki drzew, przyłączenia kanalizacji sanitarnej

i deszczowej, usunięcia kolizji energetycznej wynosi ponad 3 700 000 zł,

w następstwie czego powódka uznała budowę hotelu za całkowicie nieopłacalną.

Nie przyniosły rezultatu starania powódki o przedłużenie terminu wybudowania

obiektu oraz o zamianę działki. Powódka wycofała w dniu 21 lutego 2008 r. wniosek

3

o wydanie pozwolenia na budowę i postępowanie w tej sprawie zostało umorzone.

Powódka skierowała do pozwanej w piśmie z 28 stycznia 2013 r. oświadczenie,

że nie wybuduje na przedmiotowej nieruchomości gruntowej hotelu, ani żadnego

innego budynku oraz stwierdziła, że § 7 umowy narusza przepisy prawa i dlatego

brak jest podstaw do obciążania jej karą umowną .

W motywach prawnych rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że powódka

nie mogła jednostronnym oświadczeniem zmienić treści łączącej strony umowy.

Oświadczenie to nie spowodowało powstania nowego stanu prawnego, w którym

nie dojdzie do wykonania umowy, a skutek taki mógłby nastąpić jedynie

w przypadku upadku umowy przez jej rozwiązanie albo uchylenie się od skutków

prawnych oświadczenia woli. Jako niedopuszczalne ocenił uchylenie się od zapłaty

kary umownej jedynie na podstawie oświadczenia, że zobowiązany dłużnik

nie spełni świadczenia na rzecz wierzyciela. Powódka nadal pozostaje więc

w zwłoce w wykonaniu zobowiązania. Jako bezpodstawny ocenił podniesiony przez

powódkę zarzut nieważności klauzuli kary umownej zawartej w § 7 umowy

z powodu nie określenia w niej sumy kary umownej, wbrew wymaganiu

określonemu w art. 483 § 1 k.c. Strony określiły w umowie stawkę kwotową kary

i odniosły ją do jednostki czasu, tj. każdego roku zwłoki. Nie musiały tego uczynić

przez procentowe odniesienie się do ceny za nieruchomość. Nie było uzasadnione

- wbrew stanowisku powódki - ograniczenie czasu naliczania kary, w sytuacji, gdy

nie było możliwe określenie z góry okresu zwłoki. Odnosząc się do zarzutu

nadmiernego wygórowania wysokości kary umownej za rok 2012 i lata następne,

Sąd Okręgowy stwierdził, że powinien on mieć formę zarzutu miarkowania kary

umownej i w tej postaci mógłby być zgłoszony, jednak nie w obecnej sprawie,

a w sprawie o zapłatę kary umownej jako zarzut obronny. Powódka natomiast,

wnosząc o ustalenie nieistnienia obowiązku zapłaty kary umownej począwszy

od 2012 r., nie domagała się w istocie jej zmniejszenia, lecz żądała ukształtowania

na nowo stosunku prawnego łączącego ją z pozwaną, co w świetle art. 189 k.p.c.

jest niedopuszczalne. Wskazał, że art. 5 k.c., na który powoływała się powódka

nie może stanowić podstawy uzasadniającej roszczenie.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2014 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji

powódki zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez uwzględnienie powództwa.

4

Nie podejmując oceny zarzutów zawartych w pisemnej apelacji powódki,

Sąd Apelacyjny uznał, że zastrzeżenie zawarte w § 7 łączącej strony umowy nie

stanowi kary umownej w rozumieniu art. 483 k.c. Przepis ten pozwala na

zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania podczas, gdy obowiązek wybudowania przez powódkę hotelu klasy

ekonomicznej nie stanowi zobowiązania w rozumieniu prawa cywilnego. Zgodnie

z art. 353 § 1 k.c., podstawowym elementem zobowiązania jest wierzytelność,

tj. możliwość żądania od dłużnika świadczenia. Elementem wierzytelności jest

także uprawnienie kształtujące, tj. kompetencja do spowodowania zmiany albo

wygaśnięcia zobowiązania przez jednostronne oświadczenia woli wierzyciela np.

prawo do odstąpienia od umowy. Korelatem wierzytelności jest dług.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy natomiast obowiązkowi wybudowania

hotelu przez powódkę nie odpowiada roszczenie pozwanej o jego wykonanie.

Trudno też dopatrzyć się chronionego prawem interesu pozwanej.

Niewybudowanie hotelu co do zasady nie może powodować szkody w majątku

pozwanej. Zastrzeżenie kary umownej za brak wykonania świadczenia, które nie

stanowi zobowiązania i ze swej natury nie może generować szkody w majątku

wierzyciela, jest sprzeczne z prawem. W konsekwencji tego uznał, że zapłacona

przez powódkę kara umowna, której zastrzeżenie jest nieważne z powodu

sprzeczności z art. 484 § 2 k.c. i art. 58 § 1 k.c., stanowi świadczenie nienależne

podlegające zwrotowi na podstawie art. 410 § 2 w zw. z art. 411 pkt 1 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego skarżąca

zrzuciła:

1/ naruszenie art. 483 § 1 k.c. w zw. z art. 353 § 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie i błędne uznanie że zastrzeżenie kary umownej z tytułu zwłoki

w wybudowaniu hotelu nie stanowi kary umownej, gdyż obowiązek jego

wybudowania nie jest zobowiązaniem w rozumieniu art. 353 § 1 k.c. i pozwanej nie

przysługuje roszczenie o wykonanie tego zobowiązania,

2/ naruszenie art. 3531

§ 1 k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie i błędne uznanie, że zastrzeżenie umowne dotyczące zapłaty kary

umownej przez powódkę jest nieważne, podczas gdy to same strony ustaliły jego

5

treść w ramach swobody umów, a cel tego zapisu nie sprzeciwia się właściwości

(naturze) stosunku, ustawie, ani zasadom współżycia,

3/ naruszenie art. 483 § 1 w zw. z art. 410 § 2 w zw. z art. 411 pkt 1 k.c.

w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie,

że zapłata przez powódkę na rzecz pozwanej kar umownych stanowiła świadczenie

nienależne, gdyż obowiązek ten wynikał z nieważnej czynności prawnej,

4/ naruszenie art. 484 § 2 k.c. w zw. z art. 410 § 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że zapłata przez powódkę na

rzecz pozwanej kar umownych stanowiła świadczenie nienależne wynikające

z nieważnej czynności prawnej i była sprzeczna z instytucją miarkowania kary

umownej,

5/ naruszenie art. 189 k.p.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c. w zw. z art. 353 § 1 k.c.

w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie,

że roszczenie powódki o ustalenie nieistnienia dalszego obowiązku zapłaty kary

umownej zasługiwało na uwzględnienie, gdyż obowiązek ten wynikał z nieważnego

zastrzeżenia zapłaty kar umownych.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego ewentualnie o uchylenie wyroku oraz oddalenie apelacji

powódki i zasądzenie na rzecz pozwanej kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art 353 k.c., zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może

żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien je spełnić. W tak

skonstruowanym zindywidualizowanym stosunku cywilnoprawnym, którego

stronami są dłużnik i wierzyciel, dłużnik jest obowiązany do określonego

zachowania, a wierzyciel jest z tego powodu uprawniony. Funkcjonujące w obrocie

prawnym zobowiązania odbiegają jednak często od tego modelu zobowiązania,

który strony mogą modyfikować według swego uznania w granicach określonych

w art. 3531

k.c. Świadczenie może bowiem składać się z wielu zachowań, a każda

ze stron może być jednocześnie uprawniona albo zobowiązana. Celem

świadczenia jest zapewnienie wierzycielowi określonej korzyści z wykonania

6

zobowiązania, tj. zaspokojenie jego interesu. Podstawę ustalenia, o jaki konkretnie

interes chodzi stanowi całokształt okoliczności towarzyszących powstaniu danego

stosunku zobowiązaniowego. Jak przyjmuje się w nauce prawa cywilnego

i judykaturze, o powstaniu i bycie zobowiązania rozstrzyga istnienie znajdującego

wyraz w jego treści godnego ochrony interesu wierzyciela (wyrok SN z dnia

12 marca 2010 r., III CNP 27/09, nie publ.). Interes ten, o charakterze

prywatnoprawnym, może mieć wartość majątkową albo niemajątkową.

Na tym tle rozstrzygające znaczenie w sprawie ma w pierwszej kolejności

kwestia, czy świadczenie powódki w postaci wybudowania hotelu na nabytej od

pozwanej nieruchomości, obwarowane na wypadek niedotrzymania terminu jego

spełnienia karą umowną, rzeczywiście zaspakajało godny ochrony prawnej interes

powódki wyrażający się w zapewnieniu jej określonej korzyści z wykonania

zobowiązania

Kwestia ta, pozostająca poza ustalonym stanem sprawy, poddanym pod

osąd Sądów orzekających w sprawie, znalazła wyraz po raz pierwszy w pisemnych

motywach zaskarżonego wyroku. Kwestionując je w skardze kasacyjnej w ramach

zarzutu naruszenia art. 353 § 1 k.c., skarżąca powołała się na okoliczności dające

podstawę do ustalenia istnienia po jej stronie interesu w wykonaniu przez powódkę

tego zobowiązania, trafnie przypisując im zasadnicze znaczenie dla oceny, czy

przepis ten został prawidłowo zastosowany. Twierdzenia te i okoliczności nimi

objęte te nie były przedmiotem odniesienia się Sądów orzekających do których

należy merytoryczne rozpoznanie sprawy.

O prawidłowym albo nieprawidłowym zastosowaniu prawa materialnego można

mówić wówczas, gdy ustalenia stanowiące podstawę wydania zaskarżonego

wyroku pozwalają na ocenę możliwości jego zastosowania. Brak stosownych

ustaleń nie uzasadnia wprost zarzutu naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie powoduje natomiast, że zarzutu takiego nie można

ocenić jako bezzasadnego.

Z tych względów uzasadniony okazał się wniosek skarżącej o uchylenie na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. zaskarżanego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

7

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Jako przedwczesne ocenić należy

w tej sytuacji dalsze zarzuty wniesionej skargi kasacyjnej.

W związku z podniesionym w apelacji powódki i wcześniej nie rozpoznanym

zarzutem błędnej wykładni art. 483 § 1 k.c. wskazać trzeba, że nie określenie

w umowie końcowego terminu naliczania kar umownych ani ich kwoty

maksymalnej, prowadzi do obciążenia zobowiązanego tym świadczeniem

w nieokreślonym czasie, a więc w istocie tworzy zobowiązanie wieczne,

niekończące się. Takie ukształtowanie zobowiązania zapłaty kary umownej, nie

spełnia należącego do jego istoty wynikającego z art. 483 § 1 k.c. wymagania

określenia sumy pieniężnej podlegającej zapłacie w związku z niewykonaniem lub

nienależytym wykonaniem zobowiązania niepieniężnego. Wymóg ten jest spełniony,

gdy strony z góry określają wysokość kary umownej, albo gdy w treści umowy

wskazują podstawy do definitywnego określenia jej wysokości.

kc