IV CSK 749/14

Sygn. akt IV CSK 749/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A. Spółki Akcyjnej w

upadłości likwidacyjnej w W.

przeciwko Gminie Miasta W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód syndyk masy upadłości A. S.A. w upadłości likwidacyjnej w W. wniósł

o zasądzenie od pozwanej Gminy Miasta W. kwoty 4.954.362,95 zł z ustawowymi

odsetkami. Dochodzona pozwem kwota stanowiła niekwestionowane przez

pozwaną, jako inwestora, wynagrodzenie upadłej Spółki jako lidera konsorcjum za

wykonane roboty ogólnobudowlane objęte fakturą VAT z dnia 26 lipca 2012 r.

Odmowa zapłaty tej faktury przez pozwaną z powodu dokonanych przez nią

płatności na rzecz podwykonawców była nieuzasadniona, a oświadczenie

pozwanej o potrąceniu kwoty wynikającej z tej faktury z wierzytelnościami

podwykonawców w tej samej wysokości powstałymi i nabytymi przez pozwaną już

po ogłoszeniu upadłości było nieskuteczne względem powoda.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy w T. oddalił powództwo.

Ustalił, że w dniu 27 września 2010 r. Skarb Państwa - Centrum Unijnych Projektów

Transportowych w W., jako Instytucja Wdrażająca, zawarł z pozwaną Gminą Miasta

W., jako Beneficjentem, umowę o dofinansowanie nr […] Projektu Przebudowa

drogi krajowej nr 1 w granicach administracyjnych Miasta W. POIS.[…]w ramach

działania 6.1.: Rozwój sieci drogowej TEN-T priorytetu VI: Drogowa i lotnicza sieć

TEN-T Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2007-2013.

Przedmiotem tej umowy było udzielenie beneficjentowi dofinansowania na

realizację projektu pn. „Przebudowa drogi krajowej nr 1 w granicach

administracyjnych Miasta W.”, oraz określenie praw i obowiązków stron umowy

związanych z realizacją projektu. Następnie, w dniu 17 listopada 2010 r., pozwana,

działająca jako zamawiający, oraz A. S.A. w W., […] tworzące konsorcjum

wykonawców reprezentowane przez lidera konsorcjum A. S.A. - zawarły umowę

(kontrakt) w sprawie zamówienia publicznego o nazwie „Przebudowa drogi krajowej

Nr l Etap II” […], zmienionej aneksem nr 1 z dnia 10 listopada 2011 r. i aneksem nr

2 z dnia 2 lipca 2012 r. Zgodnie z § 6 ust. 11 powyższej umowy, warunkiem zapłaty

wynagrodzenia wykonawcy w pełnej kwocie było przedłożenie zamawiającemu

oświadczeń podwykonawców, że wszelkie należności wobec nich zostały przez

wykonawcę uregulowane; w braku takiego oświadczenia zamawiający był

uprawniony do wypłaty wynagrodzenia bezpośrednio podwykonawcom w oparciu o

3

ich zestawienia wynagrodzeń należnych od wykonawcy i potrącenia wypłaconych

kwot z wynagrodzenia wykonawcy.

W dniu 26 lipca 2012 r. lider konsorcjum A. S.A. wystawił na rzecz pozwanej

Gminy fakturę VAT nr SOI 002/07/12 na łączną kwotę 4.954.362,95 zł z terminem

płatności do dnia 25 sierpnia 2012 r. tytułem wynagrodzenia za roboty

ogólnobudowlane na zadaniu pn. Przebudowa drogi krajowej nr 1, etap II zgodnie z

umową nr 3422/11/DI/201 z dnia 17 listopada 2010 r. Następnego dnia,

postanowieniem z dnia 27 lipca 2012 r., sygn. akt XI GU …/12, Sąd Rejonowy w P.

ogłosił upadłość dłużnika A. S.A. w W. obejmującą likwidację majątku, wyznaczając

syndykiem spółkę Syndycy […] oraz wyznaczając termin trzech miesięcy do

zgłaszania przez wierzycieli swoich wierzytelności wobec upadłego. Pismem z dnia

7 sierpnia 2012 r., pozwana poinformowała upadłą spółkę, iż w związku z

nieuregulowaniem przez nią jako lidera konsorcjum należności wobec

podwykonawców, z dniem 7 sierpnia 2012 r. przekazała podwykonawcom, tj. Firmie

Inżynieryjno-Drogowej D. sp. z o.o. kwotę 1.891.591,69 zł i kwotę 1.050.690,57 zł,

Przedsiębiorstwu Wielobranżowemu P. kwotę 97.356,4 zł, firmie Usługi

Telekomunikacyjne R. K. kwotę 21.253,22 zł i firmie Usługi Geograficzno-

Kartograficzne Z. L. kwotę 7.954,41 zł. Pismem z dnia 29 sierpnia 2012 r., syndyk

masy upadłości A. S.A. wezwał pozwaną Gminę do zapłaty kwoty 4.9534.362,95 zł

z faktury VAT nr SOI 002/07/12. W dniu 31 sierpnia 2012 r. pozwana otrzymała od

podwykonawców przedmiotowej inwestycji pisemne oświadczenia o nie otrzymaniu

przez nich zapłaty od wykonawcy z tytułu wykonywanych robót. Oświadczenia takie

złożyli: Firma Inżynieryjno-Drogowa D. sp. z o.o., Przedsiębiorstwo Wielobranżowe

P., firma Usługi Telekomunikacyjne R. K., W. Z. Zakład Bezpieczeństwa Ruchu

WZ, E. sp. z o.o. i Usługi Geograficzno-Kartograficzne Z. L.

Pismem z dnia 3 września 2012 r. powód złożył oświadczenie pozwanej

o odstąpieniu od umowy wzajemnej. W dniu 5 września 2012 r. wyżej wymienieni

podwykonawcy wezwali pozwaną do zapłaty nie otrzymanych od wykonawcy kwot

wynagrodzenia. Po dokonaniu weryfikacji wysokości kwot żądanych przez

podwykonawców pozwana w dniu 7 września 2012 r. przelała na ich rzecz łącznie

kwotę 4.954.362,95 zł. Następnie, odpowiadając na wezwanie powodowego

syndyka do zapłaty z dnia 29 sierpnia 2012 r., pozwana, pismem z dnia 7 września

4

2012 r., oświadczyła mu, że kwota z faktury z dnia 26 lipca 2012 r. zostanie

przelana na rzecz podwykonawców, tj. na rzecz Firmy Inżynieryjno-Drogowej D. sp.

z o.o. kwota 1.701.855,73 i kwota 2.851.575,72 zł, na rzecz P. kwota 130.414,39 zł,

na rzecz firmy Usługi Telekomunikacyjne R. K. kwota 53.210,69 zł, na

rzecz Zakładu Bezpieczeństwa Ruchu kwota 126.462,45 zł, na rzecz firmy Usługi

Geograficzno-Kartograficzne Z. L. kwota 7.954,41 zł i na rzecz E. sp. z o.o. kwota

82.889,56 zł.

Pismem z dnia 11 września 2012 r., pozwana zgłosiła sędziemu komisarzowi

wierzytelność w kwocie 1.395.544,19 zł, która wynika z rozliczenia wierzytelności

z podwykonawcami inwestycji „Przebudowa drogi krajowej nr 1, etap II" powstałą

na podstawie faktury z dnia 26 lipca 2012 r. wystawionej przez upadłą spółkę A.

Pismem z tej samej daty pozwana poinformowała o powyższym syndyka.

Ostatecznym wezwaniem do zapłaty z dnia 12 grudnia 2012 r. powód wezwał

pozwaną do uregulowania spornej faktury. Odpowiadając na to wezwanie, pozwana

podtrzymała swoje stanowisko zawarte w jej piśmie z dnia 7 września 2012 r.

W dniu 11 kwietnia 2013 r., pismem skierowanym do powoda, pozwana

dokonała potrącenia swojej wierzytelności w kwocie 4.954.362,95 zł, wynikającej

z wpłat dokonanych na rzecz podwykonawców w dniu 7 września 2012 r.

z wierzytelnością upadłego w takiej samej kwocie wynikającej z faktury VAT SOI

002/07/12 z dnia 26 lipca 2012 r., oświadczając, iż wskutek tego potrącenia obie

wierzytelności umorzyły się nawzajem. Następnie, pismem z dnia 22 kwietnia

2013 r., pozwana zgłosiła sędziemu komisarzowi powyższą wierzytelność w kwocie

4.954.362,95 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, pozwana była dłużnikiem upadłej spółki przed

dniem ogłoszenia jej upadłości; faktura została bowiem wystawiona przez spółkę A.

w dniu 26 lipca 2012 r., a upadłość tej spółki została ogłoszona postanowieniem

Sądu Rejonowego z dnia 27 lipca 2012 r. Z kolei pozwana stała się wierzycielem

masy upadłości, gdyż dokonała zapłaty należności podwykonawców konsorcjum,

którego liderem i płatnikiem była upadła spółka, w dniu 7 września 2012 r., a więc

już po ogłoszeniu upadłości spółki A., do czego była zobligowana na mocy

postanowień łączącej strony umowy o roboty budowlane. W tej sytuacji potrącenie

było dopuszczalne i pozwana skutecznie dokonała potrącenia swojej wierzytelności

5

w kwocie 4.954.362,95 zł, wynikającej z wpłat dokonanych na rzecz

podwykonawców w dniu 7 września 2012 r. z wierzytelnością upadłego w takiej

samej kwocie wynikającej z faktury VAT SOI 002/07/12 z dnia 26 lipca 2012 r. na

podstawie art. 498 § 1 k.c. Wskutek tego potrącenia obie wierzytelności umorzyły

się nawzajem (art. 498 § 2 k.c.).

Sąd pierwszej instancji za bezzasadny uznał zarzut dotyczący

bezskutecznego złożenia przez pozwaną, pismem z dnia 11 kwietnia 2013 r.,

oświadczenia o potrąceniu z uwagi na dokonanie tego potrącenia z naruszeniem

przepisów art. 62 ust. 6 w zw. z art. 62 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r.

o finansach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.),

tj. bez wymaganego wydania przez pozwaną jako organ administracji publicznej

postanowienia o potrąceniu przysługującej jej wierzytelności z wierzytelnością

wzajemną upadłej spółki. Z ostrożności procesowej, w razie odmiennej oceny

skuteczności dokonanego przez pozwaną potrącenia, zdaniem Sądu Okręgowego,

dochodzenie żądania pozwu stanowiło nadużycie prawa i było sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Pozwana, spłacając należności

podwykonawców, w istocie spłaciła dług upadłej spółki wobec tych

podwykonawców.

Apelacja powoda wniesiona od wyroku Sądu pierwszej instancji została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 9 maja 2014 r. Sąd drugiej instancji

uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji.

Ocenił, że w postępowaniu upadłościowym możliwość dokonania potrącenia nie

została wyłączona. Ustawodawca dokonał jednak modyfikacji wymagań, jakie

spełnić muszą potrącane wierzytelności i wprowadził granicę czasową skorzystania

z prawa potrącenia. Zmiany dotyczące potrąceń dokonywanych w czasie trwania

postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego ujęte

zostały w art. 93 - 96 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i

naprawcze (obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 233 ze zm. - dalej: „p.u.n.”) i

stanowią przepisy szczególne, o których mowa w art. 505 pkt 4 k.c. Oznacza to, że

w wypadku dokonania potrącenia wbrew zasadom wynikającym z tych przepisów

nie następuje skutek w postaci umorzenia wierzytelności. Przepisy p.u.n. nie

wprowadzają natomiast odmiennych reguł co do sposobu dokonania potrącenia.

6

Artykuł 96 p.u.n. wskazuje jedynie, że wierzyciel, który chce skorzystać z prawa

potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu

wierzytelności. Potrącenie w niniejszym przypadku nie nastąpiło wbrew regułom

przewidzianym w art. 93 - 96 p.u.n. Nie można było także pominąć wagi przepisu

art. 6471

§ 5 k.c., który wprowadził odpowiedzialność inwestora oraz generalnego

wykonawcy za zobowiązania wynikające z umów zawieranych z podwykonawcami.

W istocie więc pozwana Gmina, regulując zobowiązania wobec podwykonawców,

spłacała własny dług i w konsekwencji nabyła uprawnienie do dochodzenia

spłaconych zobowiązań w drodze regresu od powoda jako generalnego

wykonawcy.

Obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości i były wymagalne.

Powód bowiem wystawił fakturę obejmującą jego wierzytelność w dniu 26 lipca

2013 r., upadłość jego została zaś ogłoszona postanowieniem z dnia

27 lipca 2012 r. Z faktur wystawionych przez podwykonawców wynika, że roboty

zostały przez nich wykonane przed ogłoszeniem upadłości. Nawet, jeżeli część

z nich została wystawiona z datą 31 lipca 2012 r., to muszą one dotyczyć prac

zakończonych przed ich wystawieniem, a zatem przed ogłoszeniem upadłości

spółki A. Wierzyciel (pozwana) zachował też termin do złożenia oświadczenia o

potrąceniu, gdyż nastąpiło to pismem datowanym na 11 kwietnia 2013 r., a zatem

przed zgłoszeniem przez niego sędziemu komisarzowi wierzytelności, które

nastąpiło dnia 22 kwietnia 2013 r.

Przeszkodę do dokonania potrącenia nie stanowiły przepisy ustawy z dnia

27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, gdyż sprawa nie obejmowała

przypadku, którego dotyczą przepisy tej ustawy.

Fakt, że na wystawionych przez podwykonawców fakturach widnieje jako

nabywca usług H. Budownictwo Inżynieryjne Sp. z o.o. nie świadczy o tym, że

pozwanej nie przysługuje prawo regresu w stosunku do powódki, skoro

zobowiązanie do zapłaty na rzecz podwykonawców obciążało konsorcjum

wykonawców, które reprezentowane było przez powódkę jako lidera konsorcjum.

Odmienne oznaczenie na fakturze podmiotu nie zmienia tego stanu rzeczy.

Trafne było także stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w razie odmiennej

7

oceny skuteczności dokonanego potrącenia uwzględnienie żądania pozwu

stanowiłoby nadużycie prawa (art. 5 k.c.). Spełnienie przez pozwaną Gminę

świadczenia na rzecz podwykonawców, które w ramach solidarnej

odpowiedzialności obciążało powódkę jako generalnego wykonawcę, spowodowało

spłacenie jej długu wobec nich. Sprzeczne zatem byłoby z zasadą uczciwych

obyczajów żądanie zapłaty tego wynagrodzenia od pozwanej Gminy. Poza tym Sąd

pierwszej instancji odwołał się do regulacji z art. 5 k.c. tylko z ostrożności

procesowej, gdyż powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie z przyczyn

merytorycznych, a zatem zastrzeżenia apelacji dotyczące uniemożliwienia powódce

obrony przed zastosowaniem tego przepisu były bezzasadne. Nie był on bowiem

przedmiotem postępowania.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, który

zaskarżył go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucił naruszenie: art. 96 p.u.n., art. 93 ust. 3 p.u.n. w zw. z art. 498 § 1 oraz

art. 498 § 2 k.c. w zw. z art. 247 ust. 1 p.u.n., art. 63 ust. 2 w zw. z art. 62 ust. 2,

ust. 3, ust. 4 pkt 2 i ust. 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach

publicznych, art. 93 ust. 3 p.u.n. w zw. z art. 91 ust. 1 oraz art. 3531

k.c. i art. 354

§ 1 k.c. w zw. z art. 513 § 1 k.c. i w zw. z art. 518 § 1 pkt 1 k.c., art. 6471

§ 5 k.c.,

w zw. z art. 98 ust. 1 p.u.n. i art. 99 p.u.n., a także w zw. z art. 376 § 1 i § 2 k.c.,

art. 2, art. 179, art. 173 i art. 331 ust. 1 p.u.n., art. 5 k.c., art. 498 § 1 k.c. w zw.

z art. 93 § 1 oraz w zw. z art. 94 ust. 2 p.u.n., art. 505 § 1 pkt 4 k.c. oraz art. 518

§ 1 pkt 1 k.c.

Natomiast w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił

naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art.

378 § 1 oraz art. 382 k.p.c., art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c., art. 177 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c., oraz art. 382 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c. i art. 379 pkt 5 k.p.c.

w związku z art. 227 k.p.c.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, w

przypadku stwierdzenia podstaw do uchylenia w całości również orzeczenia Sądu

Okręgowego z dnia 10 grudnia 2013 r., wówczas także o jego uchylenie i o

8

przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez

uwzględnienie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że lista

wierzytelności nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Z tej przyczyny

dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu potrącenia przez wierzyciela upadłego

w procesie wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy upadłości w sytuacji,

w której przedstawiona do potrącenia wierzytelność została przed wytoczeniem

powództwa zgłoszona w postępowaniu upadłościowym wraz z zarzutem potrącenia

z aktualnie dochodzoną przez syndyka. W takiej sytuacji sąd cywilny może badać,

czy ziściły się przesłanki skutecznego potrącenia wierzytelności (por. uchwała

z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 162, wyroki

z dnia 13 stycznia 2006 r., III CK 360/05, z dnia 10 marca 2011 r., V CSK 311/10

oraz z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11 - nie publ.). Wyżej przedstawione

stanowisko, jak to szerzej wyjaśniono w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały,

opiera się na założeniu, że postępowanie upadłościowe nie jest „sprawą w toku”

w rozumieniu art. 192 pkt 1 i art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., celem bowiem tego

postępowania nie jest rozstrzygnięcie o danym roszczeniu, lecz zaspokojenie

wierzycieli przez likwidację masy upadłości i podział uzyskanych funduszy.

Jakakolwiek decyzja w przedmiocie wierzytelności, tj. jej uznanie lub odmowa

uznania, nie ma waloru rzeczy osądzonej, gdyż wydawana jest przede wszystkim

dla celów postępowania upadłościowego i może być kwestionowana we właściwy

sposób, z reguły w drodze procesu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 marca

1992 r., III CZP 22/92, OSNCP 1992, nr 11, poz. 188, wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 18 stycznia 2006 r., V CSK 74/05, nie publ.). Z drugiej strony, odnośnie do

oceny wpływu podniesionego zarzutu potrącenia na inne toczące się postępowania

przeważa w orzecznictwie pogląd, że zarzut potrącenia jest środkiem obrony

pozwanego w procesie (m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983 r.,

IV CR 260/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 59, z dnia 11 września 1987 r., I CR

184/87, niepubl., uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP

69/87, OSNCP 1989, nr 4, poz. 64 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego

9

2004 r., V CK 190/03, BSN 2004, nr 7, s. 10 i z dnia 7 maja 2004 r., I CK 666/03,

OSNC 2005, nr 5, poz. 86). W konsekwencji uznaje się, że podniesienie zarzutu

potrącenia nie powoduje stanu zawisłości co do wierzytelności przedstawionej

do potrącenia, jak też że powaga rzeczy osądzonej orzeczenia wydanego

w procesie, w którym podniesiono zarzut potrącenia, nie obejmuje oceny

zasadności zarzutu potracenia, a więc kwestii istnienia lub nieistnienia

wierzytelności objętej zarzutem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września

1983 r., IV CR 260/83). Skoro więc ani sama prawomocna lista wierzytelności

nieuwzględniająca zgłoszonych wierzytelności wraz z zarzutem potrącenia nie

korzysta z powagi rzeczy osądzonej, to również o takim skutku nie można mówić

w odniesieniu do nieprawomocnej listy wierzytelności, czy w sytuacji, w której lista

wierzytelności nie została jeszcze sporządzona, co w sprawie nie zostało w ogóle

ustalone. Z tych przyczyn za nieuzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art.

177 § 1 k.p.c., polegającego na nieskorzystaniu przez Sąd drugiej instancji

z możliwości zawieszenia postępowania wobec dokonania przez pozwaną

zgłoszenia wierzytelności potrąconej pismem z dnia 22 kwietnia 2013 r.

II. Przepisy p.u.n. (art. 93 - 96) modyfikują w stosunku do zasad ogólnych

zawartych w kodeksie cywilnym możliwość dokonania potrącenia wierzytelności

wierzyciela upadłego z wierzytelnością upadłego w razie ogłoszenia upadłości

obejmującej likwidację majątku upadłego. Dotyczy to także terminu, w którym

wierzyciel upadłego może skorzystać z prawa potrącenia. Zgodnie z art. 96 p.u.n.,

wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie

nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Potrącenie, zgodnie z art. 498 k.c.,

zawsze odnosi się do dwóch skonkretyzowanych wierzytelności będących jego

przedmiotem. Z tej przyczyny skorzystanie z prawa potrącenia przez wierzyciela

upadłego, o którym mowa w art. 96 p.u.n., jako uprzywilejowanej formy

zaspokojenia wierzyciela w stosunku do innych wierzycieli masy upadłości, należy

także odnosić do konkretnej wierzytelności zgłaszanej do masy upadłości, a nie do

prawa skorzystania z potrącenia w stosunku do każdej, nawet jeszcze

niezgłoszonej wierzytelności do masy upadłości. Przewidziany w tym przepisie

termin jest więc końcowym do możliwości uzyskania uprzywilejowanego

sposobu zaspokajania - w formie potrącenia - konkretnej zgłaszanej do masy

10

upadłości wierzytelności. Zaniechanie złożenia oświadczenia o skorzystaniu

z prawa potrącenia w terminie przewidzianym w art. 96 p.u.n. powoduje ten skutek,

że wierzyciel upadłego może uzyskać zaspokojenie zgłoszonej wierzytelności tylko

w ramach udziału razem z innymi wierzycielami upadłego w podziale funduszy

masy upadłości, według szczegółowych zasad zawartych w przepisach p.u.n.

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r., I CKN 398/98,

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2005 r., III PK 1/05, OSNP 2005, nr

23, poz. 371 oraz z dnia 8 grudnia 2005 r., II CK 295/05). Z tych przyczyn

niezasadnie zarzucono naruszenie art. 96 p.u.n. poprzez jego błędną wykładnię,

polegającą, zdaniem skarżącego, na uznaniu, że wymóg ustawowy w zakresie

terminu na złożenie oświadczenia o potrąceniu „nie później niż przy zgłoszeniu

wierzytelności” jest wymogiem, którego nie wyczerpuje złożenie przez wierzyciela

pierwszego zgłoszenia wierzytelności w toku postępowania upadłościowego

likwidacyjnego, w sytuacji, w której wierzyciel ten miał możliwość złożyć

oświadczenie w przedmiocie potrącenia wraz z tym zgłoszeniem wierzytelności,

a nadto, że niezłożenie przez wierzyciela upadłego oświadczenia o potrąceniu

przysługującej mu wierzytelności najpóźniej wraz ze zgłoszeniem wierzytelności.

W związku z omówionym wyżej zarzutem naruszenia prawa materialnego

pozostaje także zarzut procesowy naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 382 k.p.c.

w zw. z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., polegającego, zdaniem skarżącego, na

jednozdaniowym uzasadnieniu kwestii, jakie były podstawy prawne dla dokonanego

przez ten Sąd ustalenia, że oświadczenie pozwanego o potrąceniu, zawarte

w piśmie z dnia 11 kwietnia 2013 r., było skuteczne i to pomimo, iż nastąpiło ono

przed dokonaniem przez pozwanego drugiego już w toku trwającego postępowania

upadłościowego, uzupełniającego zgłoszenia wierzytelności, co, w ocenie powoda,

stanowiło naruszenie przepisu art. 96 p.u.n. Zarzut ten jest częściowo uzasadniony.

Naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania może być skuteczną

podstawą skargi kasacyjnej, jedynie wtedy, gdy niedostatki uzasadnienia są tego

rodzaju, że uniemożliwiają dokonanie kontroli kasacyjnej. Lakoniczne uzasadnienie

wskazanej wyżej kwestii przez Sąd Apelacyjny nie stało na przeszkodzie dokonaniu

oceny w postępowaniu kasacyjnym zasadności stanowiska prawnego zajętego

przez ten Sąd odnośnie do samej możliwości skorzystania przez pozwaną z prawa

11

potrącenia w terminie przewidzianym w art. 96 p.u.n. Natomiast Sąd Apelacyjny,

zajmując to stanowisko, nie wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jaka

relacja zachodzi pomiędzy dwoma wierzytelnościami zgłoszonymi przez pozwaną

do masy upadłości, tj. wierzytelnością w kwocie 1.395.544,19 zł zgłoszoną w dniu

11 września 2012 r. oraz w kwocie 4.594.362,95 zł zgłoszoną w dniu 22 kwietnia

2013 r. Należy mieć bowiem na uwadze, że obie zgłoszone wierzytelności

nawiązywały do rozliczenia z podwykonawcami na podstawie tej samej faktury

z dnia 26 lipca 2012 r. wystawionej przez spółkę A. Na tym tle powstaje wątpliwość,

czy przynajmniej w części pozwana zgłosiła te same wierzytelności.

Brak wyjaśnienia tej kwestii uzasadnia zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art.

328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., gdyż ostatecznie nie pozwala ocenić, czy doszło

do naruszenia art. 96 p.u.n. przez jego niewłaściwe zastosowanie.

III. W ramach zarzutu naruszenia art. 93 ust. 3 p.u.n. w zw. z art. 91 ust. 1

oraz art. 3531

k.c. i art. 354 § 1 k.c. w zw. z art. 513 § 1 k.c. i w zw. z art. 518 § 1

pkt 1 k.c. powód zarzucił błędne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż obie

wierzytelności, tj. wierzytelność przysługująca upadłemu względem pozwanej

z tytułu nieuregulowanej należności wynikającej z faktury VAT nr SOI 002/07/12

z dnia 26 lipca 2012 r. na kwotę 4.954.362,95 zł o terminie płatności określonej na

dzień 25 sierpnia 2012 r., jak również wierzytelność wzajemna pozwanej -

przysługująca jej w związku ze spłatą podwykonawców w dniu 7 września 2012 r.

(tj. po dniu ogłoszenia upadłości A. S.A.), a nabyta względem upadłej Spółki,

według ustaleń Sądu na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 w zw. z art. 6471

§ 5 k.c.,

stanowiąca sumę należności wynikających z wystawionych przez tychże

podwykonawców na rzecz H. Budownictwo Inżynieryjne Sp. z o.o. faktur o

terminach płatności do dnia 30 sierpnia 2012 r., a następnie przedstawiona przez

pozwanego do potrącenia z wierzytelnością upadłego względem pozwanej po dniu

ogłoszenia upadłości Spółki A. S.A. w upadłości likwidacyjnej - były

wierzytelnościami wymagalnymi w dacie ogłoszenia upadłości. Według

niekwestionowanych w skardze kasacyjnej ustaleń Sądu drugiej instancji, obie

wierzytelności istniały w chwili ogłoszenia upadłości. Faktura wystawiona przez

upadłego w dniu 26 lipca 2012 r. przewidywała termin jej płatności do dnia

25 sierpnia 2012 r. Również wierzytelności do upadłego nabyte przez pozwaną na

12

podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c., według faktur obejmujących te należności na

rzecz podwykonawców konsorcjum będącego wykonawcą, były wystawione

i przewidywały termin ich płatności po dniu ogłoszenia upadłości. Przepisy nie

definiują pojęcia wymagalności. W piśmiennictwie oraz orzecznictwie przyjmuje się,

że jest to najwcześniejsza chwila, w której wierzyciel uzyskuje możliwość żądania

zaspokojenia, a dłużnik zostaje obarczony obowiązkiem spełnienia świadczenia.

Z chwilą nadejścia wymagalności roszczenia wierzyciel uzyskuje możliwość

wystąpienia z powództwem o świadczenie bez obawy narażenia się na skuteczny

zarzut przedwczesności roszczenia. Z teoretycznego punktu widzenia termin

wymagalności roszczenia może nie pokrywać się z terminem spełnienia

świadczenia (płatności), tj. terminu, do którego dłużnik najpóźniej powinien spełnić

świadczenie, po upływie którego popada w opóźnienie lub zwłokę. W praktyce

w odniesieniu do zobowiązań terminowych zazwyczaj te terminy zbiegają się

w czasie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2002 r., IV CKN 862/00,

nie publ.). Wynika to stąd, że strony w stosunkach obligacyjnych koncentrują się na

określeniu terminu płatności, a nie terminu wymagalności. Określenie terminu

wymagalności oraz terminu płatności wymaga więc zawsze analizy konkretnego

stosunku prawnego, z którego wynika obowiązek spełnienia świadczenia. Należy

mieć tu także na względzie przepisy szczególne, które mogą mieć znaczenie dla

określenia terminu wymagalności np. w odniesieniu do umów wzajemnych - art.

488 § 1 k.c., jeżeli strony nie oznaczyły inaczej terminu spełnienia świadczenia.

W odniesieniu do robót budowlanych wymagalność roszczenia o zapłatę

wynagrodzenia wykonawcy jest uzależniona zazwyczaj nie tylko od samego

wykonania robót, ale także dodatkowych zdarzeń w postaci chociażby

przedstawienia robót do odbioru, czy braku wad o charakterze istotnym.

Uwzględniając powyższe zbyt uproszczone było stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że sam fakt wykonania robót budowlanych przez podwykonawców konsorcjum,

które było ich wykonawcą, przed dniem ogłoszenia upadłości lidera konsorcjum

przesądzał o tym, że wierzytelności podwykonawców, nabyte przez pozwaną, były

wymagalne w dniu ogłoszenia upadłości. Ze stosunków prawnych (umów łączących

wykonawcę z podwykonawcami) bliżej przez sąd nieanalizowanych, w których

miały swe źródło te wierzytelności, wynikać mógł inny, późniejszy termin ich

13

płatności. Należy jednak zauważyć, że ogłoszenie upadłości likwidacyjnej zgodnie z

art. 91 ust. 1 p.u.n. powoduje, iż zobowiązania pieniężne upadłego, których termin

płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, stają się wymagalne z dniem ogłoszenia

upadłości.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2013 r., III CZP 26/13,

OSNC 2014, nr 6, poz. 55) zwrócono uwagę na to, że modyfikacja ogólnych zasad

wynikających z art. 498 § 1 k.c. dotyczących możliwości skorzystania przez

wierzyciela upadłego z potrącenia polega także na poszerzeniu możliwości złożenia

skutecznego oświadczenia o potrąceniu. Wynika to m.in. z art. 93 ust. 1 p.u.n.,

według którego potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela

jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości,

chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił. W takiej sytuacji

mają zastosowanie przepisy szczególne zawarte w art. 93 ust. 2 i 3 p.u.n.

określające zakres umorzenia potrącanych wierzytelności. W szczególności, jeżeli

termin płatności nieoprocentowanego długu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości

nie nastąpił, do potrącenia przyjmuje się sumę należności zmniejszoną o odsetki

ustawowe, nie wyższe jednak niż sześć procent, za czas od dnia ogłoszenia

upadłości do dnia płatności i nie więcej niż za okres dwóch lat (art. 93 ust. 3 p.u.n.).

Z regulacją tą koresponduje także art. 247 ust. 1 p.u.n. - mający zastosowanie do

wierzytelności umieszczanej na liście, w tym takiej, która została zgłoszona wraz

z oświadczeniem wierzyciela o skorzystaniu z prawa potrącenia - zgodnie z którym,

jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości wierzytelność bez zastrzeżenia odsetek nie była

jeszcze wymagalna, na liście wierzytelności umieszcza się sumę pieniężną

wierzytelności pomniejszoną o odsetki ustawowe, nie wyższe jednak od 6% i za

czas od dnia ogłoszenia upadłości do dnia wymagalności, najwyżej za dwa lata.

Przepis ten odnosi się jednak do treści listy wierzytelności i wbrew zarzutowi skargi

kasacyjnej nie miał w sprawie bezpośredniego zastosowania. Jeżeli więc termin

wymagalności wierzytelności nabytych przez pozwaną w stosunku do upadłego

i poddanych do potrącenia przypadałby później niż na dzień ogłoszenia upadłości,

to zakres umorzenia wynikającego z potrącenia dokonanego przez pozwaną

należałoby ocenić z uwzględnieniem przepisu art. 93 ust. 3 p.u.n.

14

Z przedstawionych wyżej przyczyn brak bliższego rozważenia kwestii

wymagalności i terminu płatności wierzytelności nabytych przez pozwaną

i poddanych do potrącenia uzasadnia zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji

art. 378 § 1 oraz art. 382 k.p.c., polegającego na niedokonaniu przez Sąd drugiej

instancji prawidłowej, merytorycznej i wyczerpującej oceny zasadności zgłoszonego

przez pozwanego zarzutu potrącenia także w zakresie wysokości przedstawionych

do potrącenia przez pozwaną należności. Uchybienie to miało istotny wpływ na

wynik sprawy, gdyż miało bezpośrednio wpływ na ocenę zasadności dochodzonego

w sprawie roszczenia co do jego wysokości. Brak rozważenia tych kwestii

uniemożliwia dokonanie pełnej oceny zarzutu naruszenia art. 93 ust. 3 p.u.n. w zw.

z art. 498 § 1 oraz art. 498 § 2 k.c. poprzez ich nieuwzględnienie. W razie uznania,

że przepisy te miałyby w sprawie zastosowanie trafnie podniesiono w skardze

kasacyjnej, że umorzenie wierzytelności potrąconych nastąpiłoby jedynie

w odniesieniu do wysokości wierzytelności niższej.

IV. Przepisy p.u.n. w stosunku do zasad ogólnych przewidzianych

w przepisach kodeksu cywilnego przewidują także ograniczenia w możliwości

skorzystania przez wierzyciela z prawa potrącenia wierzytelności. Wyrazem tego

ograniczenia jest m.in. art. 94 ust. 1, według którego potrącenie nie jest

dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub

indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem

ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości.

Artykuł 94 ust. 2 zawiera jednak wyjątek od zasad przewidzianych w ust. 1,

stanowiąc, że potrącenie jest dopuszczalne, jeżeli nabywca stał się wierzycielem

upadłego wskutek spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo

określonymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli nabywca w czasie, gdy przyjmował

odpowiedzialność za dług upadłego, nie wiedział o istnieniu podstawy do

ogłoszenia upadłości. Potrącenie jest zawsze dopuszczalne, jeżeli przyjęcie

odpowiedzialności nastąpiło na rok przed dniem ogłoszenia upadłości. Zestawienie

treści ust. 2 z treścią ust. 1 art. 94 p.u.n. prowadzi do wniosku, że potrącenie jest

dopuszczalne wówczas, gdy nabywca staje się wierzycielem upadłego wskutek

spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo określonymi przedmiotami

majątkowymi, także po dniu ogłoszenia upadłości. Z tych przyczyn nieuzasadniony

15

jest zarzut naruszenia art. 498 § 1 k.c., polegającego - według skarżącego - na jego

błędnej wykładni w związku z błędną wykładnią także art. 93 § 1 oraz art. 94 ust. 2

p.u.n., a w konsekwencji niewłaściwym jego zastosowaniem w związku z art. 505

§ 1 pkt 4 k.c. oraz art. 518 § 1 pkt 1 k.c., przez bezpodstawne uznanie, iż w dniu

ogłoszenia upadłości istniał „stan potrącalności” wzajemnych wierzytelności

pozwanej i upadłej Spółki, polegający na spełnieniu w niniejszej sprawie wymogu

tożsamości podmiotowej po stronie wierzyciela upadłego będącego zarazem

wzajemnie zobowiązanym względem masy upadłości z tytułu wierzytelności

upadłego wchodzącej w jej skład, gdy tymczasem, w niniejszej sprawie, w chwili

ogłoszenia upadłości, pozwana nie była jeszcze wierzycielem upadłego, bowiem

dokonała ona spłaty przysługujących podwykonawcom należności dopiero w dniu

7 września 2012 r.

V. Trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej naruszenie art. 382 k.p.c. w zw.

z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., polegające na przytoczeniu jedynie ogólnego

stwierdzenia celem uzasadnienia nieuwzględnienia zarzutu powoda w zakresie

bezskuteczności złożonego przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu z dnia

11 kwietnia 2013 r. w myśl przepisów art. 63 ust. 2 w związku z art. 62 ust. 2, ust.

3, ust. 4 pkt 2) i ust. 6 ustawy o finansach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 885 ze zm.). Uchybienie to nie jest jednak tego rodzaju, aby uniemożliwiało

dokonanie kontroli kasacyjnej zasadności stanowiska merytorycznego Sądu drugiej

instancji w ramach zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia powołanych wyżej

przepisów polegającego - według zarzutu skarżącego - na dokonaniu przez Sądy

obu instancji błędnej wykładni zakresu zastosowania wymogów formalnych, jakie

przepisy ustawy o finansach publicznych stawiają podmiotom będącym jednostkami

Skarbu Państwa lub jednostkami samorządu terytorialnego, w przypadku składania

przez właściwe organy tychże jednostek oświadczenia o potrąceniu należności

przysługującej tymże podmiotom publicznym względem prywatnych

przedsiębiorców będących ich kontrahentami w ramach prowadzonej współpracy

o charakterze partnerstwa publiczno-prywatnego, wyłonionymi w ramach procedur

uregulowanych przepisami ustawy Prawo zamówień publicznych. Powołane wyżej

przepisy przewidują szczególne warunki formalne dokonania potrącenia

wymienionych w nim wierzytelności. Zgodnie z art. 62 ust. 4 tej ustawy, w razie

16

dokonania potrącenia z urzędu (a nie na wniosek), potrącenie następuje z dniem

wydania z urzędu postanowienia o potrąceniu. Potrącenie następuje w drodze

postanowienia, na które służy zażalenie. W zakresie dotyczącym sposobu realizacji

przez wierzycieli, w tym także wymienionych w art. 63 ust. 1 ustawy o finansach

publicznych, prawa do potrącenia wierzytelności do upadłego z wierzytelnościami

upadłego ustawa Prawo upadłościowe i naprawcze zawiera przepisy szczególne,

które wyłączają zastosowanie przepisów o potrąceniu zawartych w ustawie

o finansach publicznych dotyczących sposobu realizacji prawa potrącenia. Zarzut

naruszenia omawianych przepisów nie był więc zasadny.

VI. Sąd drugiej instancji przyjął w swoich ustaleniach za Sądem pierwszej

instancji, że powód, pismem z dnia 3 września 2012 r., złożył oświadczenie

pozwanej o odstąpieniu od umowy wzajemnej. Mimo takiego ustalenia Sądy obu

instancji nie dokonały w ogóle oceny znaczenia tej czynności powoda,

w szczególności podstawy prawnej złożenia tego oświadczenia oraz skutków, jakie

ono wywołało w odniesieniu do umowy łączącej strony. Poza tym Sąd drugiej

instancji nie odniósł się do twierdzenia powoda złożonego w toku postępowania,

że odstąpił on także od umowy konsorcjum. Konsekwencją tego zaniechania jest

m.in. brak oceny Sądu Apelacyjnego, czy czynności te były skuteczne i czy miały

wpływ na zakres odpowiedzialności powoda na podstawie art. 6471

§ 5 k.c. - jako

członka, a zarazem lidera konsorcjum będącego głównym wykonawcą kontraktu

łączącego strony - wobec podwykonawców tego konsorcjum, których wierzytelności

nabyła pozwana na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. i poddała do potrącenia.

Brak tej oceny i ustaleń nie pozwala na dokonanie w postępowaniu kasacyjnym

oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 6471

§ 5 k.c. w zw. z art. 98 ust. 1 p.u.n.

i art. 99 p.u.n., a także w zw. z art. 376 § 1 i § 2 k.c., poprzez uznanie,

iż odpowiedzialność upadłej Spółki z tytułu spłaconych na podstawie art. 6471

§ 5

k.c. przez pozwaną należności podwykonawców, pomimo dokonanego przez

syndyka upadłej Spółki odstąpienia od umowy (kontraktu) z dnia 17 listopada

2010 r. zawartej pomiędzy konsorcjum spółek, reprezentowanym przez lidera -

upadłą Spółkę, a pozwanym, pismem z dnia 3 września 2012 r., jak również

odstąpienie pismem z dnia 3 września 2012 r. od umowy konsorcjum, nie wywołało

skutku niweczącego w zakresie mocy obowiązującej postanowień tychże umów,

17

a w konsekwencji, wobec braku innego uregulowania, powinno znaleźć wyraz

w zastosowaniu przez Sądy obu instancji regulacji przepisu art. 376 § 1 i § 2 k.c.

Podobnie rzecz się przedstawia w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 6471

§ 5

k.c., który według Sądu Apelacyjnego stanowił podstawę odpowiedzialności

solidarnej upadłej Spółki wraz z pozwaną, jako inwestorem, za zobowiązania

względem podwykonawców. Zastosowanie tego przepisu przez Sąd drugiej

instancji nastąpiło z pominięciem analizy umowy (kontraktu) łączącej strony oraz

umowy konsorcjum. Okoliczność, że upadła Spółka była liderem konsorcjum

będącego wykonawcą umowy o roboty budowlane nie jest wystarczającym

argumentem za prostym przyjęciem, iż tym samym lider konsorcjum jest

wykonawcą, o którym mowa w art. 6471

§ 5 k.c., ponoszącym na tej podstawie

prawnej odpowiedzialność wobec podwykonawców. Wynika to stąd, że umowa

konsorcjum nie jest umową nazwaną i ma swe źródło w zasadzie swobody umów.

W praktyce więc pod tą samą nazwą umowy zawierane są umowy o różnych

cechach prawnych. Dopiero więc analiza konkretnej umowy konsorcjum pozwala

określić zasady odpowiedzialności poszczególnych członków konsorcjum wobec

jego kontrahentów.

VII. Ostatni zarzut materialnoprawny dotyczy naruszenia art. 2, art. 179, art.

173 i art. 331 ust. 1 p.u.n. poprzez ich błędną wykładnię a w konsekwencji

niezastosowanie w sprawie, jak również art. 5 k.c. poprzez jego zastosowanie

w odniesieniu do oceny dopuszczalności dochodzenia przez syndyka upadłej

Spółki przysługującej masie upadłości należności od pozwanej, skutkujące

uznaniem przez Sądy obu instancji, iż nawet w przypadku, gdyby roszczenie

powoda okazało się zasadne i należne, to nie może ono korzystać z ochrony

prawnej, jako naruszające art. 5 k.c., mimo iż stroną pozwaną jest podmiot

publicznoprawny, którego obowiązkiem jest działanie w interesie obywateli oraz

zgodnie z przepisami prawa - a który mając pełną wiedzę o celu postępowania

upadłościowego, jakim jest równomiernie i możliwie w jak najwyższym stopniu

zaspokojenie wszystkich wierzycieli upadłego przedsiębiorcy, a także znając

stanowisko powoda co do wymagalności na rzecz masy upadłości dochodzonej

w niniejszej sprawie wierzytelności - dopuścił się nadużycia przysługujących

mu praw, dokonując zaspokojenia wierzytelności kilku potencjalnych jedynie

18

wierzycieli upadłej Spółki, działających na terenie jego właściwości terytorialnej,

naruszając tym samym interes wspólny wszystkich wierzycieli upadłej Spółki. Z tak

sformułowanym zarzutem w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

związany jest także podniesiony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut

naruszenia przepisów postępowania: art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c., oraz art. 382 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c. i art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku

z art. 227 k.p.c., polegającego na uznaniu przez Sąd Apelacyjny za prawidłowego

poczynionego przez Sąd pierwszej instancji „z ostrożności procesowej”

zastrzeżenia, że wytoczenie powództwa w niniejszej sprawie stanowiło naruszenie

art. 5 k.c., i to wobec wcześniejszego oddalenia przez Sąd pierwszej instancji

wniosków dowodowych strony na tę okoliczność z uzasadnieniem, że art. 5 k.c.

nie stanowi przedmiotu rozważań w niniejszej sprawie, co wobec ostatecznego

oparcia rozstrzygnięcia także na tej podstawie, uniemożliwiło w rzeczywistości

stronie powodowej jakąkolwiek obronę przed tym zarzutem. Odnosząc się do

ostatniego zarzutu procesowego skargi, zdaniem Sądu Najwyższego, trafnie

zarzucił skarżący niekonsekwencję w stanowisku zajętym przez Sąd drugiej

instancji odnośnie do oceny dochodzonego powództwa przez pryzmat art. 5 k.c.

Sąd pierwszej instancji pominął przeprowadzenie wskazanych przez stronę

powodową dowodów zmierzających do podważenia możliwości zastosowania

w sprawie art. 5 k.c. z tej przyczyny, że przyjął, iż z innych przyczyn (uznania

zarzutu potrącenia) niż z powodu zastosowania art. 5 k.c., powództwo było

niezasadne. Mimo to, Sąd pierwszej instancji uznał, iż w razie odmiennej oceny

prawnej skuteczności dokonanego przez pozwaną potrącenia uwzględnienie

żądania pozwu stanowiłoby nadużycie prawa (art. 5 k.c.). Wyraził więc

jednoznaczną ocenę co do istnienia podstaw do zastosowania w sprawie ochrony

przewidzianej w art. 5 k.c., mimo pominięcia jako bezprzedmiotowych dowodów

zgłoszonych przez stronę powodową dla wykazania okoliczności przemawiających

przeciwko zasadności udzielenia ochrony pozwanej na tej podstawie prawnej. Błąd

ten powielił Sąd Apelacyjny, który uznał za nieuzasadnione zarzuty procesowe

zawarte w apelacji odnoszące się do uniemożliwienia powódce obrony przed

zastosowaniem ochrony pozwanej na podstawie art. 5 k.c. z tej przyczyny, że

z innych przyczyn powództwo nie było uzasadnione i mimo takiego stanowiska oraz

19

z pominięciem rozważania wskazanych przez stronę powodów okoliczności

przemawiających, jej zdaniem, przeciwko udzieleniu ochrony na tej podstawie

prawnej, stwierdził, że trafne było stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż

uwzględnienie żądania pozwu stanowiłoby nadużycie prawa. Błędne było więc

stanowisko Sądu Apelacyjnego, który niezasadność zarzutów procesowych

powoda, kwestionujących pominięcie zgłoszonych przez niego dowodów oraz

pominięcie ustosunkowania się przez Sąd pierwszej instancji do podnoszonych

przez powoda przyczyn przemawiających przeciwko udzieleniu pozwanej ochrony

na podstawie art. 5 k.c., uzasadnił tym, że przepis ten nie był w sprawie

zastosowany, skoro przyczyną, chociaż alternatywną, oddalenia powództwa,

a następnie apelacji była ocena Sądów obu instancji, że przepis ten ma w sprawie

zastosowanie. W efekcie tego wadliwego stanowiska Sąd Apelacyjny nie tylko

uznał za bezzasadne zarzuty procesowe apelacji kwestionujące pominięcie

przeprowadzenia dowodów dla wykazania okoliczności, które, w jego ocenie,

powinny były doprowadzić do niezastosowania art. 5 k.c. ale także nie odniósł się

do wskazanych w apelacji okoliczności, które sprzeciwiały się zastosowaniu

ochrony na tej podstawie prawnej. Z tej przyczyny za uzasadniony należy uznać

zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c.,

art. 378 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. Niedostatki uzasadnienia w omówionym zakresie

są tego rodzaju, że uniemożliwiają dokonanie zasadności podniesionego zarzutu

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 2, art. 179, art. 173 i art.

331 ust. 1 p.u.n., co powód uzasadniał koniecznością uwzględnienia

postępowania, intencji oraz statusu strony pozwanej, zobowiązanej do zachowania

zasad legalizmu, a która swoimi działaniami naruszyła słuszny interes ogółu

wierzycieli upadłej Spółki. Wbrew jednak stanowisku skarżącego, uchybienia

wymienionym wcześniej przepisom postępowania nie doprowadziły do

nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c. Pominięcie

powołanych przez powoda dowodów i okoliczności przemawiających przeciwko

zastosowaniu art. 5 k.c. było spowodowane wadliwą oceną ich znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy, co doprowadziło jedynie do naruszenia przepisów

postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

VIII. Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., polegającego

20

na nieuchyleniu wyroku Sądu Okręgowego z dnia 10 grudnia 2013 r. i nie

przekazaniu temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, pomimo iż Sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Niewątpliwie bowiem Sąd pierwszej

instancji rozpoznał istotę sprawy w znaczeniu przyjmowanym w orzecznictwie dla

tego terminu. W wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., I PKN

642/00 (OSNAPiUS 2002, nr 17, poz. 409), z dnia 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00

(OSNP 2004, nr 3, poz. 46), z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00 (OSP 2003,

nr 3, poz. 36), z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, nie publ., z dnia 24 marca

2004 r., I CK 505/03 (Monitor Spółdzielczy 2006, nr 6, s. 45) oraz z dnia 16 czerwca

2011 r., I UK 15/11 (OSNP 2012, nr 15-16, poz. 199) przyjęto, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd

zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów

strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub

procesowa unicestwiająca roszczenie. Podobnie w wyroku z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 299/10 (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że pojęcie „istoty

sprawy”, o którym mowa w art. 386 § 4 k.p.c., dotyczy jej aspektu

materialnoprawnego i zachodzi w sytuacji, w której sąd nie zbadał podstawy

materialnoprawnej dochodzonych roszczeń, jak też skierowanych przeciwko nim

zarzutów merytorycznych, tj. nie odniósł się do tego co jest przedmiotem sprawy

uznając, że nie jest to konieczne z uwagi na istnienie przesłanek

materialnoprawnych, czy procesowych unicestwiających dochodzone roszczenie.

W wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11 (nie publ.) uznano,

że nierozpoznanie istoty sprawy dotyczy niezbadania roszczenia będącego

podstawą powództwa, czy zarzutu przedawnienia, potrącenia, np. sąd oddala

powództwo z powodu przedawnienia roszczenia, które to stanowisko okazało się

nietrafne, a nie rozpoznał jego podstaw. W postanowieniu z dnia 3 czerwca 2011 r.,

III CSK 330/10 (nie publ.) przyjęto natomiast, że w omawianym pojęciu nie chodzi

o niedokładności postępowania, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji

nie wziął pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego

rozpoznania sprawy lub nie rozważył wszystkich okoliczności. W uzasadnieniu

wyroku z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07 (OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2)

21

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do nierozpoznania istoty sprawy nie dochodzi

wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie opiera się na przesłance

procesowej lub materialnoprawnej unicestwiającej, lecz wynika z merytorycznej

oceny zasadności powództwa w świetle przepisów prawa materialnego. Natomiast

w wyroku z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 293/2002 (nie publ.) przyjęto,

że okoliczność, iż sąd nie rozważył wszystkich mogących wchodzić w grę podstaw

odpowiedzialności pozwanego, od którego powód domaga się odszkodowania

i nie ustalił wysokości szkody, nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy.

W świetle powyższych orzeczeń wadliwa ocena materialnoprawna oraz niedostatki

w ustaleniu podstawy faktycznej przez Sąd pierwszej instancji wymagające

przeprowadzenia dodatkowych dowodów nie były wystarczające do uznania,

że z tej przyczyny doszło do nierozpoznania istoty sprawy przez ten Sąd.

Wady te powinny być wyeliminowane przez Sąd drugiej instancji ze względu na

przyjęty model apelacji zbliżony do apelacji pełnej.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.

kc