III CZP 68/15

Sygn. akt III CZP 68/15

UCHWAŁA

Dnia 21 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa J. B.

przeciwko G. B.

o alimenty,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 21 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 17 czerwca 2015 r.,

"Czy adwokatowi ustanowionemu z urzędu celem reprezentowania

strony uprawnionej do alimentów przyznaje się - w przypadku braku

podstaw do obciążenia osoby zobowiązanej do alimentów

obowiązkiem zwrotu kosztów - od Skarbu Państwa zwrot kosztów

pomocy prawnej według niższej stawki wynagrodzenia określonej w §

7 ust. 1 pkt. 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461) czy też

według stawki wyższej wynikającej z treści § 7 ust. 4 w zw. z § 6

cytowanego rozporządzenia?"

podjął uchwałę:

Jeżeli osoba zobowiązana do alimentów nie została obciążona

obowiązkiem zwrotu kosztów, adwokatowi ustanowionemu

z urzędu dla strony uprawnionej do alimentów przyznaje się od

2

Skarbu Państwa wynagrodzenie ustalone na podstawie § 7 ust. 4

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (t. jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 461 ze

zm.).

.

3

UZASADNIENIE

W sprawie z powództwa J. B. przeciwko byłej żonie G. B. o alimenty, obie

strony były reprezentowane przez pełnomocników procesowych ustanowionych z

urzędu. Na rozprawie w dniu 27 października 2014 roku byli małżonkowie zawarli

ugodę sądową, w której dokonali potrącenia przysługujących im wobec siebie

świadczeń alimentacyjnych - pozwanej od powoda z tytułu nie uiszczonych i

niewyegzekwowanych alimentów zabezpieczonych na rzecz pozwanej w toku

postępowania rozwodowego i powodowi wobec pozwanej z tytułu alimentów

dochodzonych przez niego od byłej żony w toku niniejszej sprawy. Wobec zawarcia

ugody, Sąd Rejonowy umorzył postępowanie w sprawie na podstawie art. 355 k.p.c.

Postanowieniem z dnia 17 marca 2015 roku Sąd Rejonowy przyznał od

Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w P. na rzecz pełnomocnika powoda z urzędu

będącego adwokatem wynagrodzenie z tytułu udzielonej powodowi nieopłaconej

pomocy prawnej w kwocie 60 złotych powiększone o należny podatek od towarów i

usług czyli łącznie kwotę 73,80 zł. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił

paragraf 7 ust. 1 punkt 11 w związku z paragrafem 2 ust. 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 roku, poz. 461). Rozpoznając zażalenie

pełnomocnika powoda z urzędu na to postanowienie, twierdzącego, że przysługuje

mu wynagrodzenie przewidziane w paragrafie 7 ust. 4 przytoczonego

rozporządzenia, a więc wynagrodzenie ustalone od wartości przedmiotu sprawy,

Sąd Okręgowy powziął wątpliwości prawne, którym dał wyraz w zagadnieniu

prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona korzystająca z pomocy pełnomocnika procesowego z urzędu

będącego adwokatem nie jest zobowiązana do uiszczenia temu pełnomocnikowi

wynagrodzenia za świadczone usługi adwokackie. Jeżeli pełnomocnik z urzędu

udzielił stronie pomocy prawnej, działał starannie i profesjonalnie, przysługuje mu

4

wynagrodzenie według stawek właściwych z uwagi na przedmiot sprawy,

ustalonych w rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 roku,

poz. 461- rozp. opł. adw.).

Stosownie do art. 108 § 1 k.p.c., w orzeczeniu kończącym sprawę

w instancji, sąd orzeka o kosztach procesu, w tym także o wynagrodzeniu

przysługującym pełnomocnikowi z urzędu, stosując przepisy k.p.c. i właściwego

rozporządzenia w sprawie opłat. Treść tego rozstrzygnięcia jest zależna przede

wszystkim od wyniku sprawy. Wynagrodzenie to pokrywa przeciwnik procesowy

strony korzystającej z pomocy pełnomocnika z urzędu, jeżeli zachodzą ku temu

podstawy prawne i sąd tak postanowi, zasądzając wynagrodzenie od strony

przegrywającej na rzecz strony wygrywającej proces, reprezentowanej przez

pełnomocnika z urzędu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 1989 r.,

III CZP 12/89, nie publ.). Gdy sąd nie obciąża tymi kosztami przeciwnika

procesowego strony korzystającej z pomocy pełnomocnika z urzędu,

wynagrodzenie należne pełnomocnikowi z urzędu pokrywa Skarb Państwa - sąd,

który go ustanowił (art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo

o adwokaturze - t. jedn. Dz.U.2015, poz. 615).

Wątpliwości prawne Sądu Okręgowego sformułowane w przedstawionym

zagadnieniu prawnym są konsekwencją obowiązywania w sprawie o alimenty

dwóch różnych stawek minimalnych wynagrodzenia przysługującego

pełnomocnikowi zawodowemu będącemu adwokatem, uzależnionych od tego,

którą stronę procesu reprezentuje pełnomocnik, a także od wyniku postępowania

oraz treści rozstrzygnięcia sądu o jego kosztach. Paragraf 7 ust. 1 pkt 11 rozp. opł.

adw. przewiduje, że stawka minimalna opłaty za czynności adwokackie w sprawie

o alimenty wynosi 60 zł, z zastrzeżeniem ust. 4, który stanowi, że opłatę, o której

mowa w ust. 1 pkt 11, ustala się od wartości przedmiotu sprawy, jeżeli obowiązek

zwrotu kosztów obciąża osobę zobowiązaną do alimentów. Z treści tej regulacji

wynika, że strona uprawniona do alimentów zwraca swojemu przeciwnikowi

reprezentowanemu przez pełnomocnika - w razie zaistnienia ku temu podstawy

prawnej i obciążenia tej strony kosztami przez sąd - koszty adwokackie w kwocie

5

60 złotych, co uważa się za przejaw ochrony strony uprawnionej do alimentów.

W przeciwnym przypadku, gdy istnieje podstawa do obciążenia kosztami strony

zobowiązanej do alimentów, wynagrodzenie pełnomocnika strony uprawnionej do

alimentów ustala się na podstawie paragrafu 7 ust. 4 rozp., a więc według stawki

minimalnej obliczonej od wartości przedmiotu sporu.

Przytoczona regulacja § 7 ust. 4 dotyczy sytuacji, w której z uwagi na wynik

sprawy, stronę zobowiązaną do alimentów „obciąża” obowiązek zwrotu kosztów

w sensie abstrakcyjnym, co do zasady, i w jakiejkolwiek części; nie ma natomiast

znaczenia, czy faktycznie sąd zasądzi te koszty od strony zobowiązanej do

alimentów na rzecz strony uprawnionej do alimentów. Jeśli osoba zobowiązana

do alimentów nie została w takiej sytuacji obciążona obowiązkiem zwrotu kosztów,

adwokatowi ustanowionemu z urzędu dla strony uprawnionej do alimentów

przysługuje od sądu, który go ustanowił wynagrodzenie ustalone na podstawie

paragrafu 7 ust. 4, a więc według stawki obliczonej z uwagi na wartość

przedmiotu sporu.

W rozpatrywanej sprawie, składający zażalenie adwokat reprezentował

osobę dochodzącą roszczeń alimentacyjnych jako pełnomocnik ustanowiony

z urzędu. Strony zawarły ugodę sądową, w której dokonały potrącenia

przysługujących im wobec siebie świadczeń alimentacyjnych. W ugodzie brak jest

ustaleń dotyczących sposobu rozliczenia kosztów procesu, co w świetle art. 104

k.p.c. oznacza ich wzajemne zniesienie. Wzajemne zniesienie kosztów (art. 100

zdanie 1 k.p.c.) polega na tym, że strony pozostają przy kosztach poniesionych

w związku ze swoim udziałem w sprawie. Ma ono, co do zasady, miejsce wtedy,

gdy przy częściowym uwzględnieniu żądań, zestawienie kosztów procesu obydwu

stron i ustalenie ich części stosownie do zakresu sprawy wygranej, doprowadza

w drodze rachunku różnicy do takiego wyniku, że strony musiałyby zwrócić sobie

wzajemnie koszty w równych lub bardzo zbliżonych kwotach. Nie rodzi to

komplikacji, jeśli każda ze stron jest reprezentowana przez pełnomocnika

procesowego z wyboru.

Sytuacja przedstawia się jednak odmiennie w przypadku zastępowania strony

przez pełnomocnika ustanowionego dla niej z urzędu, którego ze stroną nie łączy

6

umowa i który nie otrzymał od niej wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną.

Zniesienie wzajemnie kosztów procesu oznacza, że adwokat z urzędu nie może

uzyskać wynagrodzenia i zwrotu wydatków od przeciwnika reprezentowanej przez

siebie strony w drodze określonej przez art. 122 k.p.c., gdyż w takiej sytuacji nie

dochodzi do zasądzenia kosztów procesu na rzecz strony przez niego

zastępowanej. Są to zatem nie opłacone koszty udzielonej pomocy prawnej,

zaspokajane świadczeniem Skarbu Państwa (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 5 kwietnia 1991 roku, III CZP 22/91,OSNC 1992, nr 2, poz.18). Zawarcie

w niniejszej sprawie ugody przez byłych małżonków oznacza, że pozwana jako

zobowiązana do alimentów, uznała część roszczenia powoda, a więc w tym

zakresie uległa żądaniu powoda, co prowadzi do wniosku, że pełnomocnikowi

powoda z urzędu przysługuje od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego,

wynagrodzenie ustalone na podstawie paragrafu 7 ust. 4 w związku z paragrafem 2

ust. 3 rozp. opł. adw., a więc według stawki minimalnej ustalonej od wartości

przedmiotu sporu.

Ze wskazanych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).

eb