III CZP 70/15

Sygn. akt III CZP 70/15

UCHWAŁA

Dnia 21 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa M. Mi.

przeciwko M. M. i W. M.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 21 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 25 czerwca 2015 r.,

"1. Czy zobowiązanie osób zajmujących lokal bez tytułu prawnego

w rozumieniu art. 18 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 roku o ochronie

praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu

cywilnego jest zobowiązaniem solidarnym?

2. W przypadku odpowiedzi negatywnej na pytanie pierwsze - czy

zobowiązanie to dzieli się na równe części, czy też o rozmiarze długu

poszczególnych współdłużników decyduje zakres korzystania przez

nich z zajmowanego bez tytułu prawnego lokalu?"

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność odszkodowawcza osób zajmujących lokal

bez tytułu prawnego, przewidziana w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia

21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

2

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst Dz.U.

z 2014 r., poz. 150 ze zm.), ma charakter odpowiedzialności in

solidum.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2014 r. wydanym w sprawie […] Sąd Rejonowy

w L., uwzględniając częściowo powództwo, zasądził od pozwanych M. M. i W. M.

na rzecz powódki M. Mi. tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie w

okresie od dnia 1 kwietnia 2011 r. do dnia 30 maja 2013 r. z lokalu mieszkalnego

stanowiącego jej własność kwotę 31.200 złotych z ustawowymi odsetkami z

zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia przez jedną z pozwanych zwalnia drugą.

Powódka nabyła odrębną własność przedmiotowego lokalu mieszkalnego

dnia 9 listopada 2010 r, od R. M. Pomimo wezwań powódki, M. M. i W. M. do

wydania lokalu zajmowały go aż do 30 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy uznał, że nie

było podstaw do solidarnego zasądzenia dochodzonych kwot. Ponieważ jednak

powódka może domagać się od każdej z pozwanych spełnienia tego samego

świadczenia zasadne, według tego Sądu, było zasądzenie in solidum dochodzonej

kwoty z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z lokalu.

Przy rozpoznaniu apelacji pozwanych powstało zagadnienie prawne

dotyczące charakteru zobowiązania z tytułu zajmowania lokalu mieszkalnego

sformułowane w postanowieniu wydanym przez Sąd Okręgowy na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy przyjął, że podstawą

odpowiedzialności pozwanych stanowią przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r.

o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu

cywilnego (jedn. tekst Dz. U. z 2014 r., poz. 150 - dalej, jako u.o.p.l.), a nie przepisy

art. 224 - 226 k.c. Według tego Sądu, uregulowana w art. 18 ust. 1 i 2 u.o.p.l.

odpowiedzialność odszkodowawcza kilku osób zajmujących lokal mieszkalny bez

tytułu prawnego może odpowiadać zarówno konstrukcji odpowiedzialności

in solidum, jak też konstrukcji odpowiedzialności solidarnej albo może mieć

charakter odpowiedzialności podzielnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

W art. 18 u.o.p.l. zostały uregulowane w zasadzie trzy różne roszczenia.

Po pierwsze, w art. 18 ust. 1 u.o.p.l., roszczenie o zapłatę comiesięcznego

odszkodowania przez osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego wysokości

określonej w ust. 2 tego artykułu. Po drugie, w art. 18 ust. 3, roszczenie o zapłatę

comiesięcznego odszkodowania przez osoby uprawnione do lokalu zamiennego

albo socjalnego, jeżeli sąd orzekł o wstrzymaniu wykonania opróżnienia lokalu do

czasu dostarczenia im takiego lokalu. Po trzecie roszczenie odszkodowawcze do

gminy na podstawie art. 417 k.c. w sytuacji, gdy gmina nie dostarczyła lokalu

socjalnego osobie uprawnionej do niego z mocy wyroku (art. 18 ust. 5 u.o.p.l.).

Ze względu na okoliczności faktyczne sprawy zasadnicze znaczenie dla

rozstrzygnięcia przedstawionego przez Sąd Okręgowy zagadnienia prawnego ma

odpowiedź na pytanie o charakter prawny odpowiedzialności przewidzianej w art.

18 ust. 1 u.o.p.l. Jednocześnie trzeba zauważyć, że odpowiedzialność gminy za

niedostarczenie lokalu socjalnego osobie do niego uprawnionej, zgodnie z treścią

wyroku eksmisyjnego, nie budzi obecnie wątpliwości. Wyrażane zarówno

w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z dnia 11 września 2006 r.,

P 14/06) jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwały z dnia 7 kwietnia 2006 r.,

III CZP 21/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 22 oraz z dnia 3 grudnia 2014 r.,

III CZP 92/14 KSAG 2015/1/101) stanowisko, że odpowiedzialność gminy z tego

tytułu jest odpowiedzialnością deliktową opartą na treści art. 417 § 1 k.c.

znalazło jednoznaczne potwierdzenie w dodanym z mocą od dnia 1 stycznia 2007 r.

przepisie art. 18 ust. 5 u.o.p.l.

W odniesieniu do uregulowanej w art. 18 ust. 1 i 2 u.o.p.l. odpowiedzialności

odszkodowawczej osób zajmujących lokal bez tytułu prawnego w orzecznictwie

sądowym dominuje stanowisko, iż jest to oparta na zasadach określonych

w art. 471 k.c. odpowiedzialność ex contractu, za naruszenie obowiązku zwrotu

lokalu po wygaśnięciu tytułu prawnego do korzystania z niego, zmodyfikowana

postanowieniami dotyczącymi wysokości (odpowiadającej wysokości czynszu - art.

18 ust. 1 u.o.p.l.) i sposobu spełniania świadczenia (co miesiąc - art. 18 ust. 1

u.o.p.l.) odszkodowawczego. Hipotezą art. 18 ust. 3 u.o.p.l. objęte są natomiast

przypadki, kiedy wobec osób uprawnionych do lokalu zamiennego albo socjalnego

sąd orzekł o wstrzymaniu wykonania opróżnienia lokalu do czasu przedstawienia

5

im takiego lokalu. Ponieważ zachowania osób zajmujących lokal mieszkalny

uprawnionych do lokalu socjalnego lub zamiennego, do czasu dostarczenia tych

lokali - nie można uznać za działanie bezprawne w orzecznictwie podnosi się

nieścisłe nazwanie w art. 18 ust. 3 świadczeń byłego lokatora uiszczanych

właścicielowi „odszkodowaniem” (zob. m. in. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

7 grudnia 2007 r., III CZP 121/07, OSNC 2008/12/7 wyrok z dnia 11 marca 1999 r.,

III CKN 198/98, OSNC 1999. Nr 10, poz. 175).

Niemniej jednak trzeba mieć na względzie, że w obu regulacjach zawartych

w 18 ust. 1 - 3 u.o.p.l. jest mowa o odpowiedzialności odszkodowawczej i nie

uzależnia się w nich zapłaty tego odszkodowania od zawinienia. Rezygnacja w tych

przepisach z winy, jako przesłanki odpowiedzialności zarówno na podstawie art. 18

ust. 1 i 2 jak i na podstawie art. 18 ust. 3 u.o.p.l. nie pozwala kwalifikować stanów

faktycznych objętych ich hipotezami, jako deliktów w rozumieniu art. 415 k.c., a nie

wchodzi w grę ich subsumpcja pod inne przepisy kodeksu cywilnego o czynach

niedozwolonych. Nie ma także podstaw do przyjęcia, że przepisy te same określają

delikt szczególnego rodzaju, a zwłaszcza taka ewentualność odpada w odniesieniu

do osób zajmujących lokal bez tytułu prawnego, na rzecz których w wyroku

eksmisyjnym orzeczono o uprawnieniu do lokalu socjalnego. To samo dotyczy

sytuacji, w której sąd orzekł o wstrzymaniu wykonania opróżnienia lokalu do czasu

dostarczenia lokalu zamiennego. W przypadkach tych, dopóki nie doszło do

dostarczenia lokalu socjalnego lub zamiennego, dopóty nie można uznawać

zajmowania lokalu przez osobę, której eksmisję orzeczono, za działanie bezprawne.

Niemożność uznania odpowiedzialności uregulowanej w art. 18 ust. 1 - 3 u.o.p.l. za

odpowiedzialność odszkodowawczą deliktową, wyklucza zastosowanie art. 441 § 1

k.c. do odpowiedzialności kilku osób z tytułu zajmowania lokalu bez tytułu

prawnego. Solidarność bierna z mocy tego przepisu zachodzi, bowiem tylko wtedy,

gdy źródłem odpowiedzialności każdego z dłużników jest czyn niedozwolony.

Dlatego w wymienionej uchwale z dnia 7 grudnia 2007 r. (III CZP 121/07)

Sąd Najwyższy odrzucił konstrukcję solidarnej odpowiedzialności gminy, która

nie dostarczyła lokalu socjalnego osobie uprawnionej do niego z mocy wyroku,

ocenianą, jako czyn niedozwolony, oraz byłego lokatora uprawnionego do lokalu

6

socjalnego, zobowiązanego do odszkodowania, o którym mowa w art. 18 ust. 3

u.o.p.l., i przyjął, że osoby te odpowiadają in solidum.

Podobnie, zdaniem Sądu Najwyższego, należy ocenić odpowiedzialność

kilku osób na podstawie art. 18 ust. 1 u.o.p.l.. Sam przepis przez użycie

sformułowania „osoby” w liczbie mnogiej i „lokal” w liczbie pojedynczej dopuszcza

odpowiedzialność kilku osób z tytułu zajmowania tego samego lokalu, przy czym

użyte określenie „osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego” jest szersze

niż sformułowanie „ najemca, który pomimo ustania stosunku najmu, nie opuszcza

lokalu” zawarte w art. 34 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 2 lipca 1994 r.

o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst Dz. U.

z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zmianami). Oznacza to, że chodzi o osoby, które

wcześniej dysponowały tytułem prawnym do zajmowania lokalu prawnego.

W ustawie nie wskazuje się, o jaki tytuł prawny chodzi. Wobec tego art. 18 ust. 1

u.o.p.l. ma także zastosowanie do tych osób zajmujących lokal, które wcześniej

legitymowały się prawnorodzinnym lub obligacyjnym tytułem do zajmowania lokalu,

innym niż najem. Nie ma uzasadnionych podstaw do zawężenia zastosowania art.

18 ust. 1 u.o.p.l. do stron stosunku najmu.

W związku z wielością podmiotów mogących ponosić odpowiedzialność na

tej podstawie pozostaje w dalszym ciągu do rozważenia konstrukcja tej

odpowiedzialności. Przede wszystkim uzasadnione jest w ocenie Sądu

Najwyższego odrzucenie możliwości zastosowania do roszczenia z art. 18 ust. 1

u.o.p.l. solidarności biernej.

W prawie polskim o istnieniu solidarności przesądza ustawa lub wola stron

wyrażona w umowie, a nie cechy zobowiązania. Wynika to z jednoznacznego

brzmienia art. 369 k.c. Art. 18 ust. 1 i 3 ustawy nie statuują odpowiedzialności

solidarnej. Z dotychczasowych rozważań wynika, że nie można traktować

odpowiedzialności, o której mowa w art. 18 ust. 1-3 u.o.p.l., jako odpowiedzialności

z tytułu czynu niedozwolonego, a zatem nie ma zastosowania art. 441 § 1 k.c.

dotyczący deliktów. Solidarności nie domniemywa się i nie może tworzyć jej np.

orzeczenie sądu. Podstawą do przyjęcia solidarności nie może być także analogia

z art. 6881

§ 1 k.c. przewidującego wyraźnie, iż „za zapłatę czynszu i innych

7

należnych opłat odpowiadają solidarnie z najemcą stale zamieszkujące z nim osoby

pełnoletnie”. W odróżnieniu od tego artykułu, art. 18 ust. 1 u.o.p.l. nie różnicuje się

odpowiedzialności poszczególnych osób, nie wskazuje się jednej z nich, jako

głównego dłużnika.

W związku z uregulowaną w art. 18 ust. 1 i 2 u.o.p.l. sytuacją prawną

i odpowiedzialnością osób zajmujących lokal bez tytułu prawnego istnieją istotne

argumenty za przyjęciem do tych stosunków wypracowanej w doktrynie

i orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m. in. uchwały z dnia 19 września 1997 r.,

III CZP 41/97, OSNC 1998/2/20; z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 66/07,

a także wyroki z dnia 18 maja 2004 r., IV CSK 361/03, z dnia 10 maja 2012 r.,

IV CSK 579/11) konstrukcji odpowiedzialności określanej, jako odpowiedzialność

„in solidum” lub solidarność nieprawidłowa, której istota polega na tym, że kilka

podmiotów - na podstawie odrębnych stosunków prawnych - jest zobowiązanych do

naprawienia szkody, przy czym spełnienie świadczenia przez jedną osobę zwalnia

pozostałe z obowiązku świadczenia względem poszkodowanego.

W art. 18 ust. 2 u.o.p.l. ustawodawca podkreślił, że co do zasady

odszkodowanie odpowiada wysokości czynszu, jaki właściciel mógłby otrzymać

z tytułu najmu lokalu. W podstawowym zakresie jest to, zatem szkoda z tytułu utraty

możliwości wynajęcia lokalu. Tak rozumiana szkoda jest wynikiem zajmowania

lokalu przez każdą z osób. Zajęcie lokalu przez którąkolwiek z osób wyłącza

możliwość jego gospodarczego wykorzystania przez wynajmowanie potencjalnym

najemcom. Czyli dla tak rozumianej szkody liczba osób zajmujących lokal jest

neutralna, skoro zajęcie lokalu już przez jedną osobę wyłącza możliwość wynajęcia

lokalu. Jednocześnie właściciel lokalu ponosi tylko jedną szkodę w wysokości

czynszu, jaki mógłby otrzymać z tytułu najmu lokalu. Nie można przyjąć,

że zwiększanie liczby osób zajmujących lokal zwiększa omawianą postać szkody

wierzyciela, nie można też przyjąć, że wierzyciel doznał kilku szkód w tej postaci

z uwagi na zajmowanie lokalu przez kilka osób. Jednak dopuszczalne jest przyjęcie,

że każda z osób wywołała tak rozumianą szkodę w pełnej wysokości, skoro już

zajęcie lokalu już przez jedną z nich wyłącza możliwość gospodarczej

eksploatacji lokalu.

8

Przedstawiona charakterystyka omawianej sytuacji prawnej ściśle łączy się

z konstrukcją odpowiedzialności in solidum. Zachodzi tu podstawowa właściwość tej

konstrukcji, gdyż z uwagi na naturę omawianych stosunków prawych łączy je jeden

interes prawny właściciela lokalu. Tym łącznikiem determinującym istnienie tylko

jednego interesu wierzyciela, mimo nawet kilku różnych stosunków prawnych, jest

pojęcie szkody. W takiej sytuacji powstaje tyle stosunków prawnych, ile jest osób

zajmujących ten lokal. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wymienionym wyroku z dnia

14 sierpnia 1997 r., II CKU 78/97: „Odpowiedzialność in solidum (solidarność

nieprawidłowa) występuje wówczas, gdy wierzyciel może dochodzić swego

roszczenia od kilku osób, lecz na podstawie odrębnych stosunków prawnych, jakie

łączą go z poszczególnymi podmiotami.

Każda z osób spełniających przesłanki z art. 18 ust. 1 u.o.p.l. odpowiada za

szkodę w pełnej wysokości. Wynikający z tych okoliczności stosunek prawny

o charakterze odszkodowawczym łączy właściciela z konkretną osobą zajmującą

lokal. Równolegle mogą funkcjonować w obrocie inne odszkodowawcze stosunki

prawne łączące właściciela lokalu z osobami zajmującymi lokal w tym samym czasie

o ile osoby te również spełniają przesłanki z art. 18 ust. 1 u.o.p.l. Między tymi

stosunkami prawnymi nie zachodzą żadne powiązania natury formalnej,

ustawodawca nie przewidział jakiejkolwiek regulacji prawnej odnoszącej się to tego

zagadnienia, nie zastrzegł solidarności ani nie przewidział innych rozwiązań np. nie

przyjął, że osoby zajmujące lokal są obowiązane do zapłaty odszkodowania jedynie

w odpowiedniej części.

Niemożliwe jest jednocześnie określenie części odszkodowania

odpowiadającej każdemu z dłużników. Nie chodzi przy tym o niepodzielność

świadczenia odszkodowawczego, lecz niepodzielność przyczyny, która doprowadziła

do wyrządzenia szkody. Jak wskazano, zajęcie lokalu chociażby przez jedną

osobę wyłącza w całości możliwość korzystania z niego przez właściciela.

Dla tak rozumianej jednolitej szkody liczba osób zajmujących lokal jest obojętna.

Jednocześnie poszczególne stosunki prawne o charakterze

odszkodowawczym łączące osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego

z właścicielem lokalu są ze sobą powiązane z uwagi na pojęcie szkody i związaną

9

z nim obudową teoretyczną. Spełnienie świadczenia odszkodowawczego przez

jedną z osób prowadzi do naprawienia szkody z tytułu utraty możliwości

wynajmowania lokalu w danym czasie, tym samym zaspokaja całość interesu

właściciela lokalu. Z tą chwilą właściciel traci możliwość żądania zaspokojenia

od innych osób zajmujących lokal w tym samym czasie. Szkoda została naprawiona,

tym samym dochodzenie z tego tytułu dalszych kwot stanowiłoby nieuzasadnione

wzbogacenie się właściciela lokalu. Zatem mimo formalnej odrębności stosunków

odszkodowawczych zachodzi między nimi więź wyrażająca się w tym, że wszystkie

te stosunki dotyczą tej samej szkody.

Przedstawione właściwości sytuacji prawnej osób odpowiadających na

podstawie art. 18 ust. 1 u.o.p.l., polegające na tym, że jest jeden wierzyciel, kilku

dłużników, takie samo rodzajowo świadczenia, zapłata odszkodowania zmierza do

zaspokojenia tego samego interesu prawnego właściciela, spełnienie świadczenia

przez jednego z dłużników zwalania pozostałych, przy braku możliwości przypisania

tym dłużnikom statusu dłużników solidarnych przesądza o zasadności przyjęcia, że

osoby te odpowiadają in solidum.

Podobne stanowisko, na gruncie zbliżonego stanu faktycznego, w sprawie

z powództwa gminy dochodzącej zapłaty należności z tytułu zajmowania lokalu

bez tytułu prawnego od trzech osób, z których dwie miały prawo do lokalu

socjalnego zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 czerwca 2012 r.

(sygn. akt III CZP 37/12, niepubl.) przyjmując konstrukcję odpowiedzialności

in solidum pozwanego i pozostałych pozwanych zajmujących lokal powodowej

gminy, którym przysługiwało prawo do lokalu socjalnego.

Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak

w uchwale.

eb