III UK 31/15

Sygn. akt III UK 31/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania E. U.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 października 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w L. zmienił decyzję

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. z dnia 7 stycznia 2014 r. i przyznał

E. U. prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni legitymuje się na dzień 1 stycznia

1999 r. stażem ubezpieczeniowym w łącznym rozmiarze 25 lat, 3 miesięcy i 23 dni.

2

W okresie od 1 lipca 1975 r. do 31 grudnia 1999 r. wnioskodawczyni była

zatrudniona w Zakładach Przemysłu Skórzanego „Ł.” w Ł., w tym w okresach od 1

lipca 1975 r. do 6 listopada 1975 r. - jako obuwnik wykrawacz na oddziale

manipulacji (wykrawanie ze skóry elementów obuwia), od 7 listopada 1975 r. do 30

września 1981 r. oraz od 3 września 1987 r. do 30 czerwca 1992 r. - jako

manipulant-brygadzista w oddziale szkolnym (codzienne przyuczanie uczniów do

każdej czynności na oddziałach: manipulacji, szwalni, montażu i wykonywania

spodów do obuwia oraz ich nadzorowanie), od 1 września 1992 r. do 30 maja 1995

r. - jako obuwnik-szwacz na szwalni krótkich serii (łączenie elementów wykrojonych

na oddziale manipulacji) oraz od 1 listopada 1996 r. do 31 grudnia 1999 r. - jako

brygadzista na oddziale szwalni (nadzór na pracownikami).

W ocenie Sądu Okręgowego, wnioskodawczyni spełnia przesłanki określone

w art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 748,

dalej jako ustawa emerytalna), gdyż wskazane wyżej okresy jej zatrudnienia były

pracą w warunkach szczególnych, wymienioną w - stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie) -

wykazie A, dział VII, poz. 14 (prace związane ze szlifowaniem, klejeniem i

wykańczaniem wyrobów przemysłu skórzanego) oraz dział XIV, poz. 24 (kontrola

międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór

inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, na których jako podstawowe

wykonywane są prace wymienione w wykazie), w łącznym rozmiarze 15 lat, 11

miesięcy i 15 dni.

Wyrokiem z dnia 30 października 2014 r. Sąd Apelacyjny, w uwzględnieniu

apelacji organu rentowego, zmienił powyższy wyrok i oddalił odwołanie.

Sąd odwoławczy podkreślił, że prawo do emerytury w wieku niższym od

powszechnego z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest ściśle związane z szybszą utratą zdolności do

zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy.

Praca taka, świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na

3

danym stanowisku pracy, przyczynia się do szybszego obniżenia zdolności

organizmu, stąd też wykonująca ją osoba ma prawo do emerytury wcześniej niż inni

ubezpieczeni. Prawo to stanowi przywilej i odstępstwo od zasady wyrażonej w

art. 27 ustawy emerytalnej, a zatem regulujące je przepisy należy wykładać w

sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo (tak Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 8 czerwca 2011 r., I UK 393/10, LEX nr 950426).

W ocenie Sądu drugiej instancji, w okresach zatrudnienia w oddziale

szkolnym wnioskodawczyni nie wykonywała pracy w warunkach szczególnych,

wymienionej w stanowiącym załącznik do rozporządzenia wykazie A, dziale XIV,

poz. 24, gdyż nie można przyjąć za Sądem pierwszej instancji, że „stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy sprawowała kontrolę jakości produkcji oraz dozór nad

uczniami i pracownikami”. Po pierwsze, w okresach tych wnioskodawczyni

zajmowała stanowisko manipulanta-brygadzisty w oddziale szkolnym,

przygotowującym uczniów do pracy w zakładzie. Oprócz przyuczania uczniów do

wykonywania czynności na poszczególnych wydziałach, wnioskodawczyni szkoliła

uczniów w zakresie bhp, udzielała im instruktażu oraz sporządzała dokumentację

związaną z przebiegiem nauki praktycznej. Po drugie, uczniowie szkoły

przyzakładowej pobierali naukę praktyczną przez 6-8 godzin dziennie w zależności

od oddziału szkolnego (1-3), a z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, aby

wnioskodawczyni wykonywała czynności polegające na kontroli jakości oraz

dozorze stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na oddziałach i wydziałach, na

których jako podstawowe wykonywane były prace wymienione w wykazie A

stanowiącym załącznik do rozporządzenia. Nie można również założyć, że

wszystkie prace wykonywane w Zakładach odpowiadały kryterium pracy w

warunkach szczególnych. Po trzecie, czas nadzoru nad młodocianymi uczniami

związany był z obowiązującym ich obniżonym wymiarem czasu pracy oraz

koniecznością prowadzenia przez wnioskodawczynię dokumentacji szkolnej. Nadto

w świetle obowiązujących w tym okresie przepisów dotyczących zatrudniania

młodocianych, w tym rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 26 września 1958 r. oraz

z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym, co do

zasady zabronione było ich zatrudnianie przy pracach kwalifikowanych jako prace

w warunkach szczególnych w przepisach rozporządzenia z 1983 r. jak i

4

zarządzenia Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego nr 7 z dnia 7 lipca 1987 r.

w sprawie pracy wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy

resortu przemysłu chemicznego i lekkiego. Również zgodnie z § 3 ust. 1

rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 25 lipca 1959 r. w sprawie

zezwolenia na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat przy niektórych

rodzajach prac wzbronionych, ich zatrudnienie przy tych pracach nie mogło mieć

charakteru pracy ciągłej, lecz powinno ograniczać się tylko do zaznajomienia

młodocianego z czynnościami podstawowymi, niezbędnymi do wykonywania

zawodu. Podobnie kwestię tę regulowało powołane wyżej rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. Czynności wykonywane przez młodocianych

uczniów nie mogły zatem spełniać kryteriów prac w warunkach szczególnych

wykonywanych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji także

charakter pracy wnioskodawczyni nadzorującej ich pracę oraz dokonującej kontroli

jakości tej pracy w spornym okresie nie pozwala na dokonanie ustalenia, że stale i

w pełnym wymiarze czasu wykonywała ona pracę w warunkach szczególnych.

W konkluzji Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że wnioskodawczyni

nie spełnia warunków do emerytury na podstawie art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej

oraz § 2 i 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie prawa

materialnego, a mianowicie: 1) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy

emerytalnej w związku z § 1 ust. 1 i 2, § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia oraz pkt 24

działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, przez ich błędną wykładnię

przejawiającą się w nietrafnym przyjęciu, że dla uznania, iż praca w kontroli

międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji oraz dozorze inżynieryjno-

technicznym była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy niezbędne

jest, aby całość prac wykonywana w zakładzie pracy miała charakter prac

wykonywanych w warunkach szczególnych; 2) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32

ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia oraz

pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, przez zastosowanie tych

przepisów do nieustalonego stanu faktycznego; 3) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32

ustawy emerytalnej w związku z § 1 ust. 1 i 2, § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia oraz pkt

24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia w związku z § 1 ust. 1 i § 3

5

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 września 1958 r. w sprawie wykazu prac

wzbronionym młodocianym oraz pkt 157 działu XIII załącznika do tego

rozporządzenia w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki

Społecznej z dnia 25 lipca 1959 r. w sprawie zezwolenia na zatrudnianie

młodocianych w wieku powyżej 16 lat przy niektórych rodzajach prac wzbronionych,

przez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w nietrafnym przyjęciu, że

skoro czynności wykonywane przez uczniów (pracowników młodocianych) nie

mogły spełniać kryteriów prac w warunkach szczególnych wykonywanych stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy, to i wnioskodawczyni prowadząca szkolenie tych

uczniów nie mogła wykonywać pracy w warunkach szczególnych stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy; 4) § 1, § 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

1 grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionym młodocianym, przez ich

niewłaściwe zastosowanie; 5) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy emerytalnej

w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 4 ust. 1 pkt 3 oraz pkt 24 działu XIV wykazu A

załącznika do rozporządzenia, przez ich niewłaściwe zastosowanie, co

spowodowało niezasadną zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie

odwołania, podczas gdy wnioskodawczyni spełnia warunki do nabycia emerytury z

tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych; II. naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 232

zdanie drugie w związku z art. 299 w związku z art. 304 w związku z art. 382 w

związku z art. 391 k.p.c., przez zaniechanie dopuszczenia z urzędu dowodu z

zeznań wnioskodawczyni w charakterze strony na okoliczność wykonywania przez

nią pracy w warunkach szczególnych w okresach od 7 listopada 1975 r. do 30

września 1981 r. i od 3 września 1987 r. do 10 czerwca 1992 r.; 2) art. 386 § 4

k.p.c., przez zaniechanie uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w sytuacji, gdy

materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwalał na poczynienie pełnych

ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym dla rozpoznania i rozstrzygnięcia

sprawy; 3) art. 386 § 4 k.p.c., przez nierozpoznanie istoty sprawy; 4) art. 328 § 2 w

związku z art. 391 k.p.c., przez przyjęcie ustaleń niemających oparcia w materiale

dowodowym sprawy, że uczniowie odbywający szkolenie przychodzili do zakładu

na 6-8 godzin oraz nieustalenie, jakie prace były wzbronione dla młodocianych

6

wedle przepisów § 1, § 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1

grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona, gdyż zaskarżony wyrok

w ostateczności odpowiada prawu.

Ustalenie prawa do emerytury przed ukończeniem wieku 60 lat przez kobietę

urodzoną po dniu 31 grudnia 1948 r. wymaga - stosownie do art. 184 ust. 1 ustawy

emerytalnej - osiągnięcia przez nią w dniu 1 stycznia 1999 r. (wejścia w życie

ustawy) okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do

emerytury w wieku niższym niż powszechny. Jeżeli pracownik wykonywał prace w

szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury,

jeżeli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach wynosi co najmniej 15 lat (§ 4

ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). „Przepisami dotychczasowymi”, o których mowa w

odesłaniu, jest - między innymi - § 2 ust. 1 rozporządzenia, stanowiący, że

okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy w warunkach wyszczególnionych w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002 nr 10, poz. 243).

Treść wykazów stanowi odniesienie dla ustalenia wykonywania pracy w

szczególnych warunkach dla podmiotów uprawnionych, o których mowa w art. 32

ust. 1 (i odpowiednio art. 184 ustawy), tj. pracowników zatrudnionych przy pracach

o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej). Tak samo

zakres podmiotowy określał obowiązujący przed dniem 1 stycznia 1999 r. przepis

7

art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., dalej jako ustawa

zaopatrzeniowa).

Według przedstawionej wyżej definicji, pracami w szczególnych warunkach

są prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości, co oznacza, że oba te elementy (znaczna szkodliwość dla zdrowia i

znaczny stopień uciążliwości) muszą występować równocześnie. Praca w

warunkach szkodliwych nie jest zatem tożsama z pracą w szczególnych

warunkach. Konieczne jest bowiem, aby praca ta była równocześnie pracą o

znacznej uciążliwości, a takie zostały rodzajowo wymienione w załączniku do

rozporządzenia. Oznacza to, że pracą o znacznej szkodliwości dla zdrowia i o

znacznym stopniu uciążliwości dla osoby, która nie wykonuje - jako podstawowych

- prac wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia, są

wyłącznie czynności nadzoru i kontroli nad tymi pracami, zgodnie z poz. 24 działu

XIV tego wykazu, nie zaś wykonywanie innych prac, choćby w tych samych

szkodliwych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

I UK 388/13, LEX nr 1464690).

Rację ma skarżąca, że w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, iż po

pierwsze - objęcie nadzorem lub kontrolą, o których mowa pod poz. 24 działu XIV

wykazu A stanowiącego załącznik rozporządzenia, także innych prac niż

wymienione w wykazie A, nie wyłącza zakwalifikowania samego nadzoru lub

kontroli jako pracy w szczególnych warunkach, jeżeli te inne (podlegające dozorowi

lub kontroli) prace nie są na danym oddziale lub wydziale podstawowe oraz po

drugie - sporządzanie dokumentacji i wykonywanie innych czynności ściśle

związanych z nadzorem lub kontrolą nie stoi na przeszkodzie spełnienia przesłanki

wykonywania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.

Uwadze skarżącej uchodzi jednak zasadnicza kwestia, że w określeniu „kontrola

międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór

inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe

wykonywane są prace wymienione w wykazie” nie chodzi o jakikolwiek nadzór lub o

jakąkolwiek kontrolę, ale o nadzór i kontrolę w procesie produkcji, a więc o

specjalistyczny dozór (nadzór techniczny) nad prawidłowością przebiegu tego

8

procesu oraz o kontrolę techniczną mającą na celu eliminowanie wyrobów,

produktów lub materiałów nieodpowiadających ustalonym normom. Inaczej mówiąc,

przy ocenie, czy określona kontrola bądź dozór stanowiły pracę w szczególnych

warunkach, łącznikiem jest narażenie wykonującego te czynności na czynniki

istniejące na stanowiskach pracy pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach, których praca podlega nadzorowi lub kontroli w procesie produkcji

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2011 r., I UK 111/08, LEX nr

741095 oraz z dnia 5 maja 2011 r., II UK 326/10, LEX nr 885016).

Praca skarżącej na stanowisku brygadzisty-manipulanta w oddziale

szkolnym, polegająca - jak wynika z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego

wyroku - na przyuczaniu uczniów do każdej czynności na każdym oddziale,

nadzorowaniu wykonywania przez nich poszczególnych czynności, pomocy przy

ich wykonywaniu, kontroli (sprawdzaniu) jakości pracy uczniów, przeprowadzaniu

instruktażu, zapoznawaniu uczniów z przepisami bhp i prowadzeniu dokumentacji

szkolenia, nie była kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług,

czy też dozorem inżynieryjno-technicznym, gdyż te mają miejsce w sytuacji, gdy

pod nadzorem osoby sprawującej taką kontrolę lub dozór odbywają się codziennie

podstawowe czynności produkcyjne. Tymczasem wykonywane przez skarżącą

czynności nie były związane z tokiem produkcji, ale z procesem szkolenia uczniów

(przyuczania ich do pracy obuwnika). Nie ma przy tym znaczenia, czy obowiązki te

skarżąca wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach

szkodliwych dla zdrowia, gdyż - jak wyżej wskazano - praca świadczona w takich

warunkach nie jest tożsama z pracą w warunkach szczególnych w rozumieniu art.

32 ust. 2 ustawy emerytalnej (odpowiednio art. 184 ust. 1 tej ustawy i art. 53 ust. 2

ustawy zaopatrzeniowej) oraz przepisów rozporządzenia. Podobne stanowisko

zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 kwietnia 2015 r., I UK 285/14

(niepublikowanym), stwierdzając, że za pracę w szczególnych warunkach

wykonywaną w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub

szynowych, nie mogą być uznane realizowane w kanale obowiązki instruktora

praktycznej nauki zawodu, polegające na nadzorowaniu i sprawdzaniu czynności

wykonywanych przez uczniów.

9

W świetle powyższego nie ma znaczenia, czy i jakie czynności skarżąca

wykonywała poza szkoleniem uczniów w - przyjętym na podstawie jej wyjaśnień -

wymiarze 6-8 godzin dziennie oraz czy i w jakim zakresie wykonywane przez nich

czynności mogły „prowadzić do wyprodukowania pełnowartościowego obuwia”. Nie

zmienia to bowiem charakteru nadzoru i kontroli sprawowanej przez skarżącą w

procesie przyuczania do zawodu a nie w procesie produkcji, zaś skarżąca nie

kwestionuje oceny, że czynności wykonywane przez uczniów nie spełniały

kryteriów pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy. Zresztą, poza postawieniem zarzutu niewyjaśnienia

wskazanych okoliczności, skarżąca nawet nie twierdzi, że miały one miejsce.

W konsekwencji bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia przepisów

postępowania. O uprawnieniu do wcześniejszej emerytury decyduje łączne

spełnienie wszystkich warunków określonych w art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej,

a nie samo przekonanie pracownika, że świadczona przez niego praca była

wykonywana w szczególnych warunkach. Regulacje związane z przewidzianym w

tym przepisie uprawnieniem podlegają wykładni ścisłej, gwarantującej zachowanie

celu uzasadniającego odstępstwo od zasady przechodzenia na emeryturę w

powszechnym wieku emerytalnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia

2013 r., I UK 184/13, LEX nr 1448473 i powołane w nim orzeczenia).

Z powyższy względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

eb