II CSK 648/14

Sygn. akt II CSK 648/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Parafii Rzymskokatolickiej […]

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie

oraz Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych

w P., Wojewodzie […] i Staroście L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W pozwie z dnia 12 lipca 2011 r. powódka Parafia [...] domagała się

przyznania od pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych - Oddział Terenowy w P.

na jej rzecz nieruchomości zamiennych za nieruchomości powódki przejęte przez

Skarb Państwa objęte księgami wieczystymi D. tom V karta 199, oraz D. tom V

karta 186, stanowiące obecnie działki wymienione w załącznikach

synchronizacyjnych nr 1 i 2 o łącznej powierzchni 86,1879 ha i w tym celu

zobowiązania Agencji Nieruchomości Rolnych do wskazania odpowiednich

nieruchomości zamiennych. Poza tym, jako roszczenia ewentualne powódka

ostatecznie zgłosiła:

1. o przyznanie od pozwanego - Skarbu Państwa - Dyrektora Regionalnej

Dyrekcji Lasów Państwowych w P. lub Starosty L. na rzecz powódki

nieruchomości zamiennych w zamian za przejęte nieruchomości i w tym

celu zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Regionalnej

Dyrekcji Lasów Państwowych w P. oraz Starosty L. do wskazania

odpowiednich nieruchomości zamiennych;

2. o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Starosty L. na jej rzecz

kwoty 1 600 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do

dnia zapłaty tytułem odszkodowania za przejęte nieruchomości.

Wyrokiem częściowym z dnia 2 października 2013 r. Sąd Okręgowy oddalił

powództwo „w zakresie żądania dotyczącego nieruchomości o powierzchni

przekraczającej 21,74 ha (o których mowa w pkt 4 Ugody zawartej w dniu 08

stycznia 1997 roku przed Komisją Majątkową)”.

Ustalił, że Parafia [...] posiadała nieruchomości zapisane w księgach

wieczystych D. tom V karta 199 o pow. 105,2020 ha oraz D. tom V karta 186 o

pow. 6,5940 ha. Nieruchomości uwidocznione w księdze wieczystej D. tom V karta

199 zapisano po jej zamknięciu w księdze wieczystej nr [...]. Były one ujawnione w

tych księgach jako własność Katolickiej Gminy Kościelnej w D. Na podstawie

protokołu przejęcia na rzecz Państwa nieruchomości ziemskiej D. Tom V karta 199

z dnia 17 października 1951 r., oraz protokołu przejęcia na rzecz Państwa

nieruchomości ziemskiej D. tom V karta 186 z dnia 17 kwietnia 1950 r., a także

3

orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 11 czerwca 1958 r.

oraz orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 14 sierpnia

1958 r., na rzecz Skarbu Państwa przejęto cały obszar objęty księgą wieczystą D.

tom V karta 186 o pow. 6,5940 ha, oraz część obszaru z księgi wieczystej D. tom V

karta 199, pozostawiając w niej obszar 6,15 ha. Przejęcie nastąpiło na podstawie

ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki,

poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu

Kościelnego (Dz.U. Nr 9, poz. 87). Następnie przejęcie to konwalidowano na

podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych

nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych praw związanych z

przeprowadzeniem reformy rolnej (Dz. U. Nr 58, poz. 348).

Decyzją Wojewody [...] z dnia 23 października 1996 r. stwierdzono przejście

z mocy prawa własności nieruchomości stanowiących działki nr 135/4, 287, 337,

338, 288 oraz 135 o łącznej powierzchni 6,05 ha na rzecz powódki. Nieruchomości

te objęto księgą wieczystą nr [...].

Wnioskiem z dnia 12 czerwca 1990 r. powódka wystąpiła do Komisji

Majątkowej o wszczęcie postępowania regulacyjnego w sprawie przywrócenia

własności nieruchomości o łącznej pow. 75,46 ha. w obrębie wsi D., dla której

prowadzona jest księga wieczysta o numerze tom V karta 199 oraz karta 186 i

odpowiadającym obecnie częściowo działkom ewidencyjnym objętym księgą

wieczystą nr [...]. Wskazała, że nieruchomości te składają się z następujących

działek: nr 67, 68 cz. dz.174, cz. dz. 2681. 138, dz. 173/11, 171. 174, 218, 219,

222, 224/6, 130, 136/3, 136/4, 139/1,72/1, 72/2, 72/3 i 123. W uzasadnieniu

wniosku podniesiono, że proboszczowi pozostawiono parcele o łącznym obszarze

8,86 ha oraz budynek mieszkalny, budynki gospodarcze i parownik.

W toku postępowania regulacyjnego strony przed Komisją Majątkową w dniu

8 stycznia 1997 r. zawarły ugodę. Na jej podstawie przywrócono powódce

własność nieruchomości oznaczonych jako działki nr 67 oraz 68, a także nr 136/3,

138, 519, 520 o łącznej powierzchni 21,1401. Ha. Poza tym przyznano jej

nieruchomości zamienne oznaczone jako działki 1042/4 oraz 29/2, 28, 27/1, 19/4,

18/1, 11/5, 17/1, 7/6, 7/3, 4, 2, 1, 8/2 o łącznej pow. 32,1475 ha. Łącznie w wyniku

4

zawartej przed Komisją Majątkową ugody powódka uzyskała nieruchomości

o powierzchni 53,2876 ha. W punkcie 4 ugody strony postanowiły: „ugoda

niniejsza wyczerpuje roszczenia Wnioskodawcy zgłoszone w niniejszym

postępowaniu regulacyjnym za wyjątkiem roszczenia o przyznanie zamiennych

nieruchomości rolnych o pow. 21,74 ha". Przedmiotem żądania powódki o zwrot

upaństwowionych nieruchomości do Komisji Majątkowej z dnia 12 czerwca 1990 r.

nie były działki: 141/1, 173/1, 173/2, 173/3, 173/4, 173/5, 173/6, 173/7, 173/8,

173/9, 173/10, 224/3, 224/5, 139/2.

W dniu 28 lutego 2011 r. Komisja Majątkowa zawiadomiła powódkę, że nie

rozpatrzyła jej wniosku w pozostałej części.

W rozważaniach Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd, że możliwość

wystąpienia na drogę sądową z żądaniem zwrotu nieruchomości przejętych przez

Skarb Państwa od kościelnych osób prawnych wprowadziła ustawa z dnia

16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego

w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 18, poz. 89, dalej: „ustawa zmieniająca”)

w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1. Zgodnie z art. 62 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja

1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej

(jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1169, dalej: „ustawa”), wnioski o wszczęcie

postępowania regulacyjnego można było zgłaszać w terminie 2 lat od dnia jej

wejścia w życie, zaś roszczenia nie zgłoszone w tym terminie wygasły. Ostateczny

termin na składnie wniosków został ustalony ustawą z dnia 11 października 1991 r.

o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz.U. Nr 107, poz. 459, dalej „ustawa zmieniająca z 1991 r.”) na dzień

31 grudnia 1992 r. Termin ten ma charakter materialnoprawny, a skutkiem jego

niedochowania jest wygaśnięcie roszczenia.

Uprzednio roszczenia te były rozpatrywane na podstawie art. 61 ustawy

w drodze postępowania regulacyjnego prowadzonego przed Komisją Majątkową.

Ustawą z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do

Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej zniesiono Komisję Majątkową

z dniem 1 marca 2011 r. oraz uchylono art. 62 ustawy. Zgodnie z art. 4 ust. 1

ustawy zmieniającej, uczestnicy postępowań regulacyjnych, w których zespół

5

orzekający lub Komisja Majątkowa w jej pełnym składzie nie uzgodniły orzeczenia

przed dniem wejścia w życie tej ustawy, mogli, w terminie 6 miesięcy od dnia

otrzymania o tym pisemnego zawiadomienia, o którym mowa w art. 64 ust. 1

ustawy, wystąpić o podjęcie zawieszonego postępowania sądowego lub

administracyjnego, a jeżeli nie było ono wszczęte, wystąpić do sądu o zasądzenie

roszczenia.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że we wniosku o wszczęcie postępowania

powódka zgłosiła roszczenia dotyczące nieruchomości o łącznej powierzchni 75,46

ha. Według jego oceny, dla ustalenia zakresu roszczeń powódki zasadnicze

znaczenie miała treść zawartej przez strony ugody przed Komisją Majątkową. Jego

zdaniem, w pkt 4 ugody strony uzgodniły, że wyczerpuje roszczenia powódki

zgłoszone w postępowaniu regulacyjnym, za wyjątkiem roszczenia o przyznanie

zamiennych nieruchomości rolnych o pow. 21,74 ha., niemniej roszczenia powódki

zgłoszone w sprawie objęły nieruchomości o pow. 86,1879 ha

Stanął na stanowisku, że po upływie terminu do zgłoszenia roszczenia

o zwrot wywłaszczonych nieruchomości (tj. po dniu 31 grudnia 1992 r.) parafia nie

może domagać się skutecznie wszczęcia postępowania regulacyjnego i uznania jej

roszczeń w zakresie przekraczającym roszczenia zgłoszone przed Komisją

Majątkową. Skoro powódka nie zgłosiła Komisji Majątkowej swoich roszczeń

dotyczących działek 141/1, 173/1. 173/2, 173/3, 173/4, 173/5, 173/6, 173/7, 173/8,

173/9, 173/10, 224/3, 224/5, 139/2 o łącznej pow. 10,7279 ha, to roszczenia te

wygasły. Nie zostały one objęte ugodą, która dotyczyła 53,2876 ha gruntów

i wskazywała na istnienie roszczeń powódki, co do nieruchomości o pow.

21,74 ha.

Sąd ten nie przychylił się do stanowiska powódki, w którym wskazała,

że ugoda zwarta przed Komisją Majątkową jest dotknięta wadą nieważności

w zakresie oświadczenia zawartego w punkcie czwartym. Za niezasadne uznał

twierdzenia powódki, że umocowanie proboszcza obejmowało jedynie

przysporzenia na rzecz parafii, nie zaś zrzeczenia się roszczeń. Wskazał,

że parafia, jako osoba prawna, działa przez uprawnione organy. Jego zdaniem,

w obowiązującym stanie prawnym nie budzi wątpliwości pogląd, że powołanym do

6

bieżącego zarządu parafią, składania w jej imieniu oświadczeń woli i zaciągania

zobowiązań jest proboszcz jako jej organ, co wynika wprost z art. 7 ust. 3 pkt 1

ustawy. Wyraził pogląd, że ograniczenia wynikające z prawa kanonicznego nie

mają zastosowania, gdyż wynikają z wewnętrznego prawa Kościoła Katolickiego;

prawo kanoniczne nie jest prawem powszechnie obowiązującym na terenie

Rzeczypospolitej Polskiej. Złożenie przez proboszcza w imieniu parafii

oświadczenia przekraczającego umocowanie udzielone mu przez zwierzchnika,

wywołuje skutek jedynie na gruncie wewnętrznych stosunków, regulowanych

przepisami prawa kanonicznego. Zapewnienie pewności obrotu podmiotom

uczestniczącym w czynnościach prawnych z udziałem kościelnych osób prawnych

(w tym przypadku parafii) wymaga natomiast przyjęcia, że organ występujący

w imieniu parafii posiada umocowanie do działania w jej imieniu.

Apelację powódki od tego częściowego orzeczenia Sąd Apelacyjny oddalił

wyrokiem z dnia 5 marca 2014 r. Podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji i jego

argumentację prawną. Podniósł, że twierdzenia skarżącej zmierzały do wykazania,

że w obecnym stanie prawnym dopuszczalne jest wystąpienie na drogę sądową z

nowym roszczeniem, którego przedmiotem jest roszczenie regulacyjne dotąd

niedochodzone. Wyraził jednak pogląd, że wprowadzone ustawą z dnia 16 grudnia

2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w

Rzeczypospolitej Polskiej postępowanie przed sądem w trybie procesowym,

dotyczy roszczeń regulacyjnych zgłoszonych do dnia 31 grudnia 1992 r. Wynika to,

jego zdaniem, z treści art. 4 ustawy zmieniającej, którego adresatami są

„uczestnicy postępowań regulacyjnych", a więc podmioty, które wcześniej wystąpiły

z wnioskiem o dokonanie regulacji. Skoro roszczenia niezgłoszone w wyżej

opisanym terminie wygasły i nie istniały, nie można ich było dochodzić począwszy

od dnia 1 stycznia 1993 roku. Uchylenie art. 62 ustawy nie mogło przywrócić

dopuszczalności dochodzenia roszczeń, które już nie istniały. Roszczenia te

musiałyby być ponownie ustanowione normą prawną, jednak według jego oceny

żaden przepis ustawy zmieniającej takiej treści nie zawiera. Wyraźnie wskazał, że

nie podzielił odmiennego poglądu wyrażonego przez Naczelny Sąd

Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2012 r. w sprawie I OSK 310/11 (LEX

nr 1426423), na który powołuje się apelująca.

7

Jego zdaniem, wbrew stanowisku powódki obowiązywanie art. 61 i 63

ustawy nie stanowi argumentu dla przyjęcia tezy o możności wystąpienia przez

kościelną osobę prawną z nowym żądaniem regulacji; w ustawie zmieniającej nie

ustanowiono bowiem normy prawnej zezwalającej na wszczęcie nowego

postępowania regulacyjnego, brak w niej uprawnień dla kościelnej osoby prawnej

do złożenia żądania dokonania regulacji jeśli wcześniej nie wystąpiła ze

stosownym wnioskiem kierowanym do Komisji Majątkowej. Wyraził pogląd, że art.

4 ustawy zmieniającej odnosi się wyłącznie do uczestników wcześniejszych

postępowań i autorów żądań zgłoszonych przed 1993 r.

Jako nieuzasadniony ocenił także zarzut naruszenia art. 325 k.p.c., gdyż

jego zdaniem sentencja zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy

wymienione w tym unormowaniu i opisuje rozstrzygnięcie w sposób

niepozostawiający wątpliwości, co do żądania nim objętego. Powołanie się w niej

na inny dokument mający charakter dokumentu urzędowego, istotnego dla

rozstrzygnięcia w niniejszym postępowaniu nie sprawia, że „sentencja jest

niezrozumiała" jak to podniosła skarżąca. Wyraził pogląd, że treść zawartej

w poprzednim postępowaniu ugody należy uwzględnić w dalszym toku sprawy,

jakkolwiek nie będzie ona przesądzająca dla ewentualnego sposobu regulacji.

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art. 1 ustawy

zmieniającej przez niezastosowanie tego przepisu i oparcie rozstrzygnięcia na

podstawie uchylonego art. 62 ust. 3 ustawy; art. 61 ust. 1 pkt 2, 6 i 7 oraz art. 63

ust. 1 pkt 1 - 3 ustawy w zw. z art. 2 § 1 i 3 k.p.c. przez ich niewłaściwą wykładnię

i uznanie, że kościelnej osobie prawnej nie przysługuje roszczenie regulacyjne,

w sytuacji gdy nie było one zgłoszone do Komisji Majątkowej; art. 316 § 1 k.p.c.

przez oparcie rozstrzygnięcia na podstawie przepisu nieobowiązującego w dacie

orzekania. Wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 316 k.p.c. jego zasadność

była uzależniona w istocie od trafności zarzutów dotyczących naruszenia prawa

materialnego.

8

Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej

Polskiej wprowadziła w dziale IV, rozdziale 1 zawierającym przepisy przejściowe

regulację spraw majątkowych Kościoła. W postępowaniu administracyjnym

stwierdza się przejście na własność nieruchomości lub ich części na rzecz

kościelnych osób prawnych, pozostających w ich władaniu w dniu wejścia jej

w życie, a objętych hipotezą art. 60 ust 1 ustawy. Nabycie własności tych

nieruchomości nastąpiło z mocy prawa, a wydana decyzja administracyjna ma

charakter deklaratoryjny, tj. potwierdzający to uwłaszczenie.

Drugi sposób załatwienia spraw majątkowych Kościoła dotyczył

nieruchomości utraconych przez Kościół w okresie władzy totalitarnej nie

znajdujących się w jego posiadaniu i były one przedmiotem tzw. postępowania

regulacyjnego, które prowadziła w pierwszej fazie Komisja Majątkowa, w zasadzie

według kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 62 ust 3 ustawy

roszczenie nie zgłoszone w ciągu 2 lat od dnia jej wejścia w życie wygasało.

Od początku obowiązywania ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego

w Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli organ ten nie zdołał uzgodnić treści orzeczenia,

zawiadamiał o tym pisemnie członków postępowania regulacyjnego (art. 64 ust 1

ustawy). Zgodnie z art. 64 ust. 2 ustawy uczestnicy postępowania regulacyjnego

mogli w terminie sześciu miesięcy od otrzymania tego zawiadomienia wystąpić do

sądu o zasądzenie roszczenia, który przy rozpoznawaniu sprawy stosował zasady

określone w art. 63 ust. 1-3 ustawy. W przypadku braku wystąpienia do sądu w tym

okresie roszczenie wygasało. Z charakteru tych unormowań wynikało, że jeżeli nie

został zachowany termin zawarty w art. 62 ust 3 ustawy, to już nie mogło zostać

uwzględnione roszczenie, chociażby został zachowany termin zawarty w art. 64

ust 2 ustawy.

Tryb ten był rozwiązaniem niekonwencjonalnym, gdyż miał na celu

naprawienie w możliwie koncyliacyjno-ugodowej formie historycznych pokrzywdzeń

Kościoła w wymiarze majątkowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

1998 r., III CKN 483/97, Prok. i Pr.- wkł. 1998, nr 11-12, s. 34). Choć taki proces

sądowy toczy się według kodeksu postępowania cywilnego, to wobec stosowania

wprost przez sąd art. 63 ust. 1-3 ustawy stanowi on odmianę drugiego sposobu

9

regulowania spraw majątkowych Kościoła, czyli wbrew stanowisku zawartemu

w skardze kasacyjnej, jest postępowaniem regulacyjnym.

Artykuł 64 ustawy został uchylony z dniem 1 lutego 2011 r. przez art. 1

ustawy zmieniającej. Należy więc zauważyć, że obowiązywał w tym samym okresie

co art. 62 ust. 3 ustawy stanowiący, że wnioski o wszczęcie postępowania

regulacyjnego zgłasza się w terminie 2 lat od jej wejścia w życie; roszczenia nie

zgłoszone w tym terminie wygasają. Należy przypomnieć, że ustawa o stosunku

Państwa do Kościoła Katolickiego weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. dnia

29 maja 1989 r., a więc na tej podstawie otwartym był termin do zgłaszania

wniosków do dnia 29 maja 1991 r.

Dopiero w ustawie z dnia 11 października 1991 r. o zmianie ustawy

o stosunku Państwa do kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, która

weszła w życie 22 listopada 1991 r., a więc po upływie dwuletniego terminu

skutkującego wygaśnięciem roszczeń, o jakim mowa była w art. 62 ust. 3 ustawy,

w art. 2 ustawy zmieniającej z 1991 r. ustawodawca zawarł unormowanie,

że wnioski o wszczęcie postępowania regulacyjnego, o którym mowa w art. w art.

62 ust. 3 ustawy mogą być zgłaszane w terminie do dnia 31 grudnia 1992 r. Jeśli

więc wziąć pod uwagę, że do dnia 1 lutego 2011 r. obowiązywał art. 62 ust. 3

ustawy i od 22 listopada 1991 r. art. 2 ustawy zmieniającej z 1991 r., to zakładając

racjonalność ustawodawcy, pomimo niejasności takiego unormowania należało

przyjąć, że roszczenia Kościoła jednak nie wygasły z dniem 29 maja 1991 r.

Problem, czy po dniu 1 lutego 2011 r. kościelna osoba prawna miała

możliwość wystąpić do sądu z nowym roszczeniem niezgłoszonym do Komisji

Majątkowej mógłby być rozważany, gdyby zostało w sprawie przesądzone – czego

brak - że na etapie postępowania przed Komisją Majątkową roszczenie to

rzeczywiście nie zostało zgłoszone, a w każdym razie nie zostało objęte ugodą

zawartą w dniu 8 stycznia 1997 r.

W powołanym w skardze kasacyjnej wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 8 czerwca 2011 r., K 3/09, (OTK-A 2011, nr 5, poz. poz. 39), między innymi

zwrócono uwagę, że z analizy załącznika nr 3 do sprawozdania z działalności

Komisji Majątkowej wynika, iż dopiero w trakcie postępowania regulacyjnego

10

decydowano o sposobie regulacji. Wniosek wskazywał nieruchomość podstawową

(czyli znacjonalizowaną), a w drodze ugody lub w formie orzeczenia składu

orzekającego Komisji podejmowano rozstrzygnięcie, czy przywrócić własność,

przyznać nieruchomość zamienną, czy odszkodowanie. Trybunał zauważył,

że w niektórych wypadkach w ramach jednej ugody, lub orzeczenia dochodziło do

przywrócenia, przyznania nieruchomości zamiennej oraz przyznania

odszkodowania. Podniósł, że unormowania dotyczące regulacji spraw majątkowych

Kościoła miały na celu umożliwienie naprawienia szkód majątkowych

wyrządzonych Kościołowi Katolickiemu, a następnie ich stosowanie miało się

zakończyć. Stosowanie przepisów dotyczących postępowania regulacyjnego

wydłużyło się jednak istotnie w stosunku do założenia ustawy.

Wniosek powódki do Komisji Majątkowej z dnia 12 czerwca 1990 r. określał

żądanie zgodnie z § 11 zarządzenia Ministra – Szefa Urzędu Rady Ministrów z dnia

8 lutego 1990 r., w sprawie szczegółowego trybu postępowania regulacyjnego

w przedmiocie przywrócenia osobom prawnym Kościoła Katolickiego własności

nieruchomości lub ich części (M.P. Nr 5, poz. 39, ze zm.). Parafia domagała się

w nim przywrócenia własności nieruchomości o łącznej pow. 75,46 ha składającej

się ze ściśle określonych działek. W toku postępowania regulacyjnego przed

Komisją Majątkową przedmiot tego postępowania musiał jednak ulec zmianie, co

wynika z treści ugody zawartej w dniu 8 stycznia 1997 r.

W sprawie brak ustaleń, czy i kiedy zostało zgłoszone przed Komisją

Majątkową żądanie przyznania nieruchomości zamiennych oraz ewentualnie

żądanie odszkodowania. Z treści ugody zawartej przed tym organem z dnia

8 stycznia 1997 r. wynika jednak, że żądanie przyznania nieruchomości

zamiennych było rozpoznawane przez Komisję Majątkową i objęte jej przedmiotem.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 kwietnia 2012 r, V CSK 207/11 (OSNC-ZD

2012, nr C, poz. 69), wskazał, że w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 64

ust. 2 ustawy art. 321 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania. Jego zastosowanie

w postępowaniu regulacyjnym w sytuacji, w której zgłoszono żądanie przywrócenia

własności, prowadziłoby do wniosku, że sąd może to żądanie tylko uwzględnić,

albo tylko oddalić, a to oznacza zaprzeczenie celu, jakiemu to postępowanie ma

służyć, a więc uregulowaniu spraw majątkowych Kościoła.

11

Tym bardziej, w okolicznościach sprawy należy ustalić, czy przedmiotu

postępowania regulacyjnego nie określa zawarta przez strony ugoda z dnia

8 stycznia 1997 r. Wniosek bowiem odwoływał się do nieruchomości objętych

księgami wieczystymi D. tom V karta 199, oraz D. tom V karta 186, czyli do całej

nieruchomości podstawowej tj. znacjonalizowanej, a powódce w drodze tej ugody,

zgodnie z żądaniem wniosku przywrócono tylko częściowo własność oznaczonych

we wniosku działek, a także częściowo przyznano nieruchomości zamienne. Z

istoty swej regulacja w tej postaci może być odnoszona do powołanej we wniosku

całej nieruchomości znacjonalizowanej, a nie do konkretnych działek, których

domagano się zwrotu. Poza tym, skoro w ugodzie strony postanowiły,

że wyczerpuje roszczenia wnioskodawcy zgłoszone w niniejszym postępowaniu

regulacyjnym, z wyjątkiem roszczenia o przyznanie zamiennych nieruchomości

rolnych o pow. 21,74 ha, to bez niezbędnych ustaleń i wykładni postanowień ugody

nie sposób określić, czy jej przedmiotem nie była cała podstawowa

znacjonalizowana nieruchomość, co oznaczałoby, że przedmiot postępowania

przed Komisją Majątkową jest tożsamy z przedmiotem niniejszego postępowania

sądowego.

W judykaturze wyjaśniono, że brak niezbędnych ustaleń uzasadnia zarzut

naruszenia prawa materialnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia

2012 r., II PK 117/11, LEX nr 1162677; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia

1997 r., I CKN 261/97, niepubl; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2004 r.,

I UK 119/04, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2001 r., III CKN

400/00, LEX nr 52360; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r. II PK

316/07, OSNP 2009, nr 19-20, poz. 250 oraz z dnia 16 czerwca 2011 r., I PK

272/10, LEX nr 1001283). W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy podkreślił,

że naruszenie prawa materialnego następuje również w wypadku, gdy wyrok sądu

nie zawiera ustaleń faktycznych odnoszących się do przesłanek stosowanej normy

prawa materialnego.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono, jak

w sentencji.

kc

12