II CSK 784/14

Sygn. akt II CSK 784/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa J. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

przeciwko J. P. o zapłatę,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 października 2015 r., skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 czerwca 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części

uwzględniającej powództwo oraz w punktach II i III i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego;

2) odrzuca skargę kasacyjną w pozostałej części.

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 czerwca 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił

częściowo wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że obniżył kwotę

294 808,03 zł zasądzoną od pozwanego na rzecz strony powodowej do

2

248 107,66 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 23 listopada 2012 r. oraz zasądził

od pozwanego na rzecz strony powodowej ustawowe odsetki od kwoty 38 520 zł od

dnia 23 listopada 2012 r. do dnia 20 lutego 2014 r. i od kwoty 8 180,37 zł od dnia

23 listopada 2012 r. do dnia 5 marca 2014 r., oddalił powództwo co do kwoty

46 700,37 zł i ustawowych odsetek od niej w pozostałym zakresie, oddalił apelację

pozwanego w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

W sprawie ustalone zostało, że M. M., J. M., O. M., J. P. i K. H. umową z

dnia 13 marca 2008 r. sprzedali „J.” spółce z.o.o. określoną nieruchomość, a

następnie wobec niezapłacenia przez nabywcę całej ceny odstąpili od umowy

sprzedaży i wystąpili o zobowiązanie kupującej spółki do zwrotnego przeniesienia

na nich udziałów we współwłasności nieruchomości. Powództwo to zostało

uwzględnione prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Ł.z dnia 7 marca

2012 r. w sprawie II C …/11, w którym spółka „J.” zobowiązana została do złożenia

oświadczenia o przeniesieniu własności przedmiotowej nieruchomości, w

odpowiednich udziałach na poprzednich współwłaścicieli za równoczesnym

zwrotem przez nich na rzecz spółki „J.” zapłaconej części ceny, w tym zwrotem

solidarnie przez M., J. i O. M. kwoty 265 000 zł, przez J. P. kwoty 397 500 zł i przez

K.H. kwoty 397 500 zł.

W dniu 23 maja 2012r. J. P. i pozostali uprawnieni do odzyskania udziałów

we współwłasności nieruchomości wystąpili w sprawie II C …/12 Sądu Okręgowego

w Ł. z pozwem przeciwko spółce „J.” o odszkodowanie za szkodę wynikającą z nie

wykonania umowy sprzedaży nieruchomości, żądając różnych kwot z tego tytułu.

Postanowieniem z dnia 28 maja 2013 r. 13 Sąd Apelacyjny zabezpieczył to

powództwo, w tym między innymi powództwo K. H. o odszkodowanie w wysokości

316 000 zł, przez zajęcie wierzytelności przysługującej spółce „.” w stosunku do J.

P. z tytułu zwrotu zapłaconej części ceny nieruchomości, o której mowa w wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 7 marca 2012 r. w sprawie II C …/11, z ograniczeniem

zajęcia do kwoty 267 922,83 zł.

J. P. wykonał to zajęcie przez wpłatę na konto komornika w dniu 16 lipca

2013 r. kwoty 253 397,56 zł i w dniu 26 sierpnia 2013r. kwoty 14 525, 27 zł, łącznie

267 922,83 zł, co potwierdził komornik w pokwitowaniu wydanym na wniosek J.

3

Pfeiffera celem złożenia w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności punktowi

1 wyroku Sądu Okręgowego z dnia 7 marca 2012 r., II C …/11 stwierdzając, że J.

P. wpłacił łącznie 267 922,83 zł tytułem zwrotu zapłaconej części ceny, o której

mowa w tym wyroku, należnej od niego spółce „J”. W dniu 23 sierpnia 2013 r. J.

P.dokonał bezpośrednio na konto spółki „J. ” wpłaty kwoty 89 321 zł.

W dniu 29 maja 2013r. zapadł w sprawie II C ../12 Sądu Okręgowego

prawomocny wyrok częściowy zasądzający od spółki „J.” między innymi na rzecz K.

H. odszkodowanie w kwocie 38 520 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 4 lipca

2012 r. Komornik ściągnął tę kwotę wraz z kwotą odsetek w wysokości 8 180,37 zł

z zabezpieczenia udzielonego w tej sprawie K. H.

W piśmie z dnia 17 stycznia 2013 r. J. P. złożył oświadczenie o potrąceniu z

należnej spółce „J.” od niego kwoty 397 500 zł, kwoty 40 256,17 zł przysługującej

jemu od spółki tytułem kosztów postępowania zasądzonych w sprawach sądowych.

Do chwili obecnej nie nastąpiło przekazanie władztwa nad nieruchomością

przez spółkę „J.” J. P. i pozostałym uprawnionym.

Sądy obu instancji stwierdziły, że wyrok z dnia 7 marca 2012 r. II C …/11 nie

stanowi tytułu egzekucyjnego dla spółki „J.” w zakresie wskazanych w nim kwot

należnych między innymi od pozwanego J. P. tytułem zwrotu części ceny

nieruchomości zapłaconej przez spółkę i dlatego wniesienie obecnie

rozpoznawanego powództwa było konieczne w celu wyegzekwowania przez spółkę

od pozwanego zwrotu tej części ceny.

Nie podzieliły podniesionego przez pozwanego na podstawie art. 496 k.c.

zarzutu zatrzymania.

Sąd Okręgowy stwierdził, że nałożony na spółkę wyrokiem z dnia 7 marca

2012 r. II C …/11 obowiązek złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na

pozwanego odpowiedniego udziału we współwłasności nieruchomości nie jest

świadczeniem wzajemnym mogącym podlegać zwrotowi, w rozumieniu art. 496 k.c.

Ponadto wyrok ten nie został zaopatrzony w klauzulę wykonalności bowiem

pozwany nie przedstawił dowodów wpłaty obciążającej go części ceny, a zatem nie

nastąpił skutek w postaci zastąpienia oświadczenia woli spółki „J.” przez orzeczenie

4

sądu i pozwany nie może powołać się na zarzut zatrzymania, żądając oddalenia

roszczenia o zapłatę jako niewymagalnego.

Natomiast zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwany nie może powoływać się na

zarzut zatrzymania, gdyż odzyskał już, w wyniku wskazanego wyżej wyroku, prawo

własności nieruchomości, a sam fakt władania tą nieruchomością przez powodową

spółkę może w przyszłości rodzić jedynie roszczenia związane z posiadaniem

nieruchomości bez tytułu prawnego, nie uprawnia jednak pozwanego do

powstrzymania się - do czasu wydania mu nieruchomości- ze zwrotem części ceny,

którą nabywca zapłacił za utracone obecnie prawo własności. Świadczenie, które

powodowa spółka powinna zaoferować w wyniku odstąpienia od umowy zostało już

zaoferowane przez zastępujący je wyrok zobowiązujący spółkę do złożenia

oświadczenia o przeniesieniu na pozwanego udziału w nieruchomości i pozwany

nie może na tym etapie postępowania powołać się na prawo zatrzymania

przewidziane w art. 496 k.c. uzależniając zwrot ceny od wydania nieruchomości.

W ocenie Sądów obu instancji pozwany nie wykazał też, że dokonał na rzecz

powodowej spółki zapłaty całej kwoty 397 500 zł z tytułu zwrotu przypadającej

na niego części ceny nieruchomości wskazanej w wyroku z dnia 7 marca 2012 r.

II C …/11. Należność ta, zdaniem Sądu Okręgowego, uległa zmniejszeniu jedynie

o kwotę 40 256,17 zł zgłoszoną przez pozwanego do potrącenia (co do której

w wyniku cofnięcia powództwa Sąd umorzył postępowanie) oraz o kwotę 89 321 zł

wpłaconą przez pozwanego bezpośrednio na konto powodowej spółki. Należność

uległa zatem zmniejszeniu do kwoty 294 808,03 zł, w tym 26 847,12

skapitalizowanych odsetek.

Sąd Apelacyjny w wyniku apelacji pozwanego odliczył od powyższej kwoty

dodatkowo kwotę 38 520 zł tytułem należności głównej i kwotę 8 180,37 zł tytułem

odsetek (łącznie 46 700,37 zł), którą komornik przekazał K. H. realizując w drodze

egzekucji tytuł wykonawczy wydany w sprawie II C …/12 przeciwko spółce „J.” i

ściągając tę kwotę z zajętej w powyższej sprawie w trybie zabezpieczenia

wierzytelności spółki „J.” wobec J. P. z tytułu zwrotu części ceny nieruchomości

wskazanej w wyroku z dnia 7 marca 2012 r. II C …/11.

5

Sądy obu instancji nie odliczyły natomiast pozostałych kwot w łącznej

wysokości 267 922,83 zł wpłaconych przez pozwanego na konto komornika

w wyniku realizacji w postępowaniu zabezpieczającym w sprawie II C …/12 zajęcia

wierzytelności spółki „J.” wobec pozwanego z tytułu zwrotu ceny nieruchomości,

wskazanej w wyroku z dnia 7 marca 2012 r. II C …/11. Uznały bowiem, że wpłata ta

nie stanowi spełnienia przez pozwanego tego świadczenia na rzecz strony

powodowej i nie zwalnia go z długu określonego w wyroku z dnia 7 marca 2012 r. w

sprawie II C …/11. Stwierdziły, że kwoty te, wpłacone na żądanie komornika w

ramach postępowania zabezpieczającego, zostały przekazane do depozytu, a nie

K. H. jako wierzycielce spółki „J”. Nie jest znany ostateczny wynik postępowania, w

ramach którego doszło do zabezpieczenia i nie ma podstaw do uznania, że

wpłacenie przez pozwanego kwoty 267 922,83 zł stanowiło spłacenie długu wobec

strony powodowej.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 731 k.p.c. realizacja

zabezpieczenia nie może zmierzać do zaspokojenia, a przepisy o egzekucji mają

w postępowaniu zabezpieczającym zastosowanie jedynie odpowiednie. Nie można

zatem przyjąć, że pozwany realizując zajęcie dokonane w trybie zabezpieczenia

roszczenia K. H. wobec spółki „J.” o odszkodowanie doprowadził jednocześnie do

zaspokojenia roszczenia tej spółki wobec niego z tytułu zwrotu ceny nieruchomości,

bowiem w razie uwzględnienia powództwa K. H. to jej a nie spółce „J.” będzie

przysługiwało roszczenie o wypłatę zabezpieczenia. W takiej sytuacji nie doszłoby

do zaspokojenia roszczenia spółki wobec pozwanego z tytułu zwrotu ceny.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny stwierdził, że upadek zabezpieczenia jak i umorzenie

postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie zabezpieczenia i czynności

dokonanych w związku z nim, w tym także zajęcia, co przywraca stan taki, jaki

istniał przed zajęciem. Odpadają więc wszelkie ograniczenia w rozporządzaniu

przedmiotem egzekucji jakie wynikały dla dłużnika wskutek czynności

egzekucyjnych, a zatem kwota wpłacona przez pozwanego tytułem zabezpieczenia

powinna być zwrócona jemu a nie powodowej spółce, co skutkuje tym, że jego dług

wobec spółki wynikający ze sprawy II C …/11 nie zostanie spłacony.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach pozwany w ramach

podstawy procesowej zarzucił naruszenie art. 731 k.p.c. przez niewłaściwe

6

zastosowanie, art. 862 k.p.c. również przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie,

że w razie upadku zabezpieczenia udzielonego K. H. w sprawie II C …/12, kwota

wpłacona przez pozwanego tytułem spłaty jego długu wobec spółki „J.” powinna

zostać zwrócona pozwanemu a nie tej spółce, art. 743 § 1 w zw. z art. 896 §1 pkt 1

i 2 oraz w zw. z art. 826, art. 825 pkt 2 i art. 815 § 1 k.p.c. przez ich nie

zastosowanie, co doprowadziło do obciążenia pozwanego kwotą 248 107,66 zł,

którą już uiścił na rzecz strony powodowej przed wydaniem zaskarżonego wyroku

oraz art. 385 i art. 386 §1 k.p.c. przez oddalenie jego apelacji, mimo że była

uzasadniona.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 496 w zw.

z art. 494 i art. 535 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i w wyniku tego

odmówienie pozwanemu przysługującego mu prawa zatrzymania jego świadczenia

polegającego na zwrocie części ceny do czasu wydania mu władztwa nad

nieruchomością lub zabezpieczenia zwrotu władztwa nad nieruchomością.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie sprawy zależy od odpowiedzi na pytanie, jaki skutek dla

dłużnika wierzytelności zajętej ma zajęcie tej wierzytelności na podstawie

postanowienia o zabezpieczeniu, a w szczególności, czy przekazanie przez

dłużnika komornikowi świadczenia należnego wierzycielowi, zwalnia dłużnika

z zobowiązania wobec wierzyciela i w konsekwencji, jeżeli zabezpieczenie upadnie

i zajęcie będzie zwolnione, czy kwoty wpłacone przez dłużnika komornikowi

wypłacane będą wierzycielowi czy też zwracane dłużnikowi. Implikuje to także

konieczność rozważenia, czy rzeczywiście - jak przyjęły Sądy obu instancji - z art.

731 k.p.c. wynika, że dłużnik zajętej wierzytelności spłacając ją, nie może

zaspokoić wierzyciela, a w konsekwencji, jakiej wierzytelności dotyczy ten przepis

i do jakiego momentu się odnosi: czy do chwili ustanawiania zabezpieczenia czy

też do momentu jego wykonania?

Rozpoczynając od tej ostatniej kwestii należy rozważyć, co oznacza dość

lakoniczna treść art. 731 k.p.c. stwierdzającego, że zabezpieczenie nie może

zmierzać do zaspokojenia roszczenia. Przepis ten rozwija jedynie regulację zawartą

w art. 730 i art. 7301

k.p.c. i musi być wykładany przy uwzględnieniu tych

7

przepisów. Oznacza to, że dotyczy on zabezpieczenia roszczenia zgłoszonego

w konkretnej, określonej sprawie cywilnej, udzielonego przez sąd w razie

uprawdopodobnionego tego roszczenia przez stronę i wykazania przez nią interesu

prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. A zatem treść art. 731 k.p.c. odnosi się do

takiego właśnie zabezpieczenia dokonanego w określonej sprawie i oznacza

w istocie, że zabezpieczenie roszczenia zgłoszonego w sprawie, w której

zabezpieczenie nastąpiło, nie może prowadzić do zaspokojenia tego właśnie

roszczenia osoby uprawnionej. Postanowienie o zabezpieczeniu wydane na

podstawie art. 730 i nast. k.p.c. zabezpiecza bowiem określone roszczenie osoby

uprawnionej, dochodzone przez nią w sprawie, w której wydano postanowienie

o zabezpieczeniu, a osobą obowiązaną jest ten, przeciwko któremu zapadło

postanowienie o zabezpieczeniu. Zgodnie z art. 731 k.p.c. zabezpieczenie nie

może doprowadzić do zaspokojenia tego roszczenia, które zostało zabezpieczone.

W konsekwencji należy więc stwierdzić, że zabezpieczenie, które zostało

dokonane postanowieniem z dnia 28 maja 2013 r. wydanym w postępowaniu

apelacyjnym I Acz …/13 w sprawie odszkodowawczej nie mogło doprowadzić do

zaspokojenia roszczenia odszkodowawczego K. H. przeciwko spółce „J.”,

zgłoszonego w tamtej sprawie, a nie - jak przyjął Sąd Apelacyjny- roszczenia spółki

J. przeciwko J. P., wynikającego z obowiązku zwrotu przez niego na rzecz spółki

części ceny nieruchomości na podstawie wyroku z dnia 7 marca 2012r. II C …/11.

Osobą uprawnioną z tytułu zabezpieczenia, do którego doszło w sprawie o

odszkodowanie jest K. H., a obowiązaną spółka „ J”. Natomiast J. P., jako dłużnik

zajętej wierzytelności, w ogóle nie jest stroną tego stosunku. Nie jest zatem trafne

stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 731 k.p.c., wykonanie

zabezpieczenia dokonanego w sprawie o odszkodowanie na rzecz K. H., nie może

prowadzić do zaspokojenia przez J. P. roszczenia spółki „J.”, a więc do spłaty jego

długu wobec tej spółki wynikającego z wyroku z dnia 7 marca 2012r. II C …/11.

Jeżeli postanowienie o zabezpieczeniu podlega wykonaniu w drodze

egzekucji, stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym

(art. 743 k.p.c.). Zajęcie wierzytelności wykonywane jest według przepisów

o postępowaniu egzekucyjnym, a więc art. 896 k.p.c.. W celu dokonania zajęcia

komornik zawiadamia obowiązanego (dłużnika, którym była w sprawie

8

o odszkodowanie spółka „J.”), że nie wolno mu odbierać żadnego świadczenia od

jego dłużnika (w tym przypadku dłużnika zajętej wierzytelności, a więc poddłużnika,

którym był J. P.) ani rozporządzać zajętą wierzytelnością i wzywa dłużnika tej

wierzytelności (poddłużnika J. P.), aby należnego od niego świadczenia nie

uiszczał wierzycielowi (w tym przypadku spółce „J.”), lecz komornikowi, który

składa je do depozytu. W takim postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym

zabezpieczenia uczestnikami są tylko wierzyciel egzekwujący (w tym przypadku K.

H.) i dłużnik egzekwowany (w tym przypadku spółka „ J.”), natomiast dłużnik

zajętej wierzytelności - poddłużnik (w tym przypadku J. P.) jest jedynie obowiązany

do spłaty swojej należności do rąk komornika lub do depozytu, zamiast do rąk

wierzyciela (porównaj postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r.,

II CNP 169/07, niepubl.).

W tej sytuacji, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 września

1962r. IV CR 68/62 (OSNC 1963/12/65), wypłata przez poddłużnika zajętej sumy

na rzecz organu egzekucyjnego, który dokonał zajęcia wierzytelności, zwalnia

dłużnika zajętej wierzytelności z długu wobec wierzyciela w części dotyczącej kwoty

przekazanej organowi egzekucyjnemu. W tej części zobowiązanie dłużnika zajętej

wierzytelności wygasa. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

14 stycznia 1998 r. I CKN 406/97 (niepubl.) stwierdzając, że złożenie przez

poddłużnika świadczenia do depozytu w trybie art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c. jest

instytucją prawa materialnego skutkującą zwolnieniem się poddłużnika z długu

(art. 467 k.c.). Skoro zaś, w świetle art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c., złożenie do depozytu

i do rąk komornika są równoważne, wpłata należności komornikowi także zwalnia

z długu poddłużnika wobec jego wierzyciela.

Opisane wyżej skutki zajęcia wierzytelności w wyniku zabezpieczenia oraz

skutki wykonania zajęcia są rezultatem tego, że w wyniku zajęcia wierzytelności

wierzyciel egzekwujący (w tym przypadku K. H.) nie staje się wierzycielem

materialnym wobec poddłużnika (w tym przypadku J. P.) i nadal materialnoprawny

stosunek zobowiązaniowy istnieje tylko między wierzycielem zajętej wierzytelności

(w tym przypadku „J.”) a dłużnikiem zajętej wierzytelności (w tym przypadku J. P.) i

dłużnik ten ma obowiązek świadczyć tylko do rąk swojego wierzyciela albo

komornika lub do depozytu. Z mocy zajęcia wierzyciel egzekwujący uzyskuje

9

materialnoprawne upoważnienie do odbioru świadczenia ze skutkiem zwolnienia

poddłużnika ze zobowiązania (a contrario art. 452 k.c.) w tych wypadkach, gdy na

dłużniku zajętej wierzytelności spoczywał obowiązek świadczenia bezpośrednio do

rąk wierzyciela egzekwującego (np. art. 881 § 3 pkt 1 k.p.c.), w pozostałych

wypadkach poddłużnik obowiązany jest świadczyć tylko do rąk komornika lub do

depozytu i wierzyciel egzekwujący niczego nie może od niego przyjąć. Jeśli

poddłużnik spełni świadczenie zgodnie z wezwaniem komornika, do jego rąk lub do

depozytu (albo do rąk wierzyciela egzekwującego w sytuacji przewidzianej w art.

881 §3 pkt.1 k.p.c.), następuje umorzenie spłaconej wierzytelności zarówno między

wierzycielem egzekwującym (K. H.) a dłużnikiem egzekwowanym (spółka „J.”), jak

i wierzytelności przysługującej dłużnikowi egzekwowanemu (spółce „J.”) wobec

poddłużnika (P.). W razie zajęcia wierzytelności rola dłużnika zajętej wierzytelności

nie zmienia się wobec jego wierzyciela: nadal ma on obowiązek zwrócić mu dług.

Jedyną zmianą i konsekwencją zajęcia wierzytelności jest to, że dłużnik spełnia

świadczenie do rąk organu egzekucyjnego, nie zaś do rąk swojego wierzyciela a

dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym. Wpłacając kwotę długu komornikowi a nie

swojemu wierzycielowi, spełnia swoje świadczenie wobec niego, a więc spłaca swój

dług.

Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest to, że w razie upadku

zabezpieczenia, komornik powinien umorzyć postępowanie zabezpieczające

i egzekucyjne, a dłużnik, a więc obowiązany, czyli wierzyciel zajętej wierzytelności

(w tym przypadku spółka „ J.”) odzyskuje całkowicie swobodę dysponowania

wierzytelnością. Jeżeli zatem poddłużnik (w tym przypadku J. P.) spłacił na ręce

komornika tę wierzytelność, komornik obowiązany jest świadczenie to przekazać

dłużnikowi egzekwowanemu- wierzycielowi zajętej wierzytelności (w tym przypadku

spółce „ J.”), a nie poddłużnikowi (J. P.), jak przyjął Sąd Apelacyjny.

Zabezpieczenie bowiem skierowane było przeciwko dłużnikowi egzekwowanemu i

jego ograniczało w możliwości dysponowania swoją wierzytelnością lub pieniędzmi

uzyskanymi za nią, a zatem upadek zabezpieczenia powoduje odwrócenie jego

skutków wobec tego dłużnika a nie wobec poddłużnika, który nie był stroną

postępowania zabezpieczającego, a jedynie z mocy prawa (art. 896 §1 pkt 2 k.p.c.)

10

i wezwania organu egzekucyjnego obowiązany był świadczyć do rąk tego organu

lub do depozytu, co zwalniało go z długu wobec jego wierzyciela.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że pozwany wpłacając komornikowi na

jego żądanie, mające oparcie w art. 896 §1 pkt.2 k.p.c. ,łączną kwotę 267 922,83 zł,

jako poddłużnik wierzytelności zajętej na podstawie postanowienia

o zabezpieczeniu z dnia 28 maja 2013r., spełnił w tym zakresie swoje zobowiązanie

wobec powodowej spółki wynikające z punktu 1 wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z

dnia 7 marca 2012r. dotyczące zwrotu części ceny nieruchomości. Potwierdził to

komornik w wydanym pozwanemu pokwitowaniu dla celów postępowania o nadanie

klauzuli wykonalności powyższemu wyrokowi, które to pokwitowanie, zgodnie z art.

815 §2 k.p.c., ma taki sam skutek jak pokwitowanie wierzyciela sporządzone w

formie dokumentu urzędowego.

Z tych wszystkich przyczyn należało uznać za uzasadnione kasacyjne

zarzuty naruszenia art. 731, art. 743, art. 896 §1 pkt.1 i 2 i art. 815§2 k.p.c.,

co prowadziło do uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w części uwzględniającej

powództwo, oddalającej apelację pozwanego i orzekającej o kosztach procesu

i przekazania sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. W pozostałej części skarga kasacyjna jako niedopuszczalna z braku interesu

prawnego została odrzucona (art. 3986

§2 i 3 k.p.c.).

Nieuzasadnione natomiast okazały się kasacyjne zarzuty odnoszące się do

prawa zatrzymania, sformułowane jako zarzuty naruszenia art. 496 w zw. z art. 494

i art. 535 k.c.

Na gruncie art. 496k.c., zatrzymaniu podlegają świadczenia nadające się do

zwrotu. Tym samym art. 496k.c. jest bezprzedmiotowy, jeżeli świadczenie ma

polegać na złożeniu oświadczenia woli (np. o zwrotnym przeniesieniu własności

nieruchomości). Jednakże, jak przyjmuje się w literaturze, gdyby w następstwie

takiego oświadczenia, a więc już po jego złożeniu, powstał obowiązek wydania

rzeczy, prawo zatrzymania mogłoby być aktualne. Należy wiec uznać, że jeżeli

świadczenie jednej ze stron polega na złożeniu oświadczenia woli o przeniesieniu

własności nieruchomości (udziału), za równoczesnym zwrotem przez drugą stronę

ceny nieruchomości lub jej części, prawo zatrzymania ceny byłoby aktualne

11

dopiero po złożeniu oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości

i nie jako odpowiednik świadczenia w postaci złożenia oświadczenia woli

o przeniesieniu własności lecz jako odpowiednik powstałego później świadczenia

w postaci obowiązku wydania nieruchomości.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 2004 r., II CK 326/03

(niepubl.), jeżeli w sprawie o zwrot świadczenia po odstąpieniu od umowy

wzajemnej sąd, uwzględniając powództwo, zasądza powoda na jednoczesny zwrot

świadczenia przez niego otrzymanego, to czyni tak na podstawie art. 496 k.c.,

a więc w uznaniu korzystania przez strony z prawa zatrzymania. Już zatem sam

wyrok nakazujący złożenie oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności

nieruchomości za jednoczesnym zwrotem ceny jest uwzględnieniem prawa

zatrzymania przewidzianego w art. 496 k.c..

W uchwale siedmiu sędziów z dnia 7 stycznia 1967 r. III CZP 32/66,

stanowiącej zasadę prawną (OSNC 1968/12/199), Sąd Najwyższy wskazał,

że jeżeli złożenie oświadczenia woli przez dłużnika, które zgodnie z art. 1047 § 1

k.p.c. zostało zastąpione przez wyrok sądu, jest uzależnione od świadczenia

wierzyciela, to w świetle art. 1047 §2 w zw. z art. 786 k.p.c., powstanie skutku tego

wyroku w postaci złożenia oświadczenia woli jest odroczone do czasu nadania

wyrokowi klauzuli wykonalności, a taka klauzula może być nadana, zgodnie z art.

786 k.p.c.., dopiero po złożeniu przez wierzyciela dowodu uiszczenia świadczenia

wzajemnego. Powstanie zatem skutku takiego orzeczenia w postaci fikcji prawnej

złożenia oświadczenia woli zgodnie z wyrokiem, nastąpi dopiero po nadaniu

wyrokowi klauzuli wykonalności a to z kolei może nastąpić dopiero po

udowodnieniu przez wierzyciela, że spełnił swoje świadczenie.

Przenosząc to na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że dopóki

wierzyciel z wyroku z dnia 7 marca 2012 r., a więc J. P., nie spełni swojego

świadczenia, którym jest zwrot części ceny nieruchomości, dopóty wyrokowi nie

może być nadana klauzula wykonalności i nie powstaje skutek tego wyroku w

postaci złożenia oświadczenia woli przez spółkę „J.” o zwrotnym przeniesieniu

udziału we współwłasności nieruchomości. Skoro ustawodawca w taki sposób

ukształtował obowiązki stron i wzajemnie je powiązał, nie ma żadnego sensu

12

przyznanie J. P. na podstawie art. 496 k.c. prawa zatrzymania zwrotu ceny do

czasu „zaoferowania” oświadczenia woli przez spółkę „J.”, bowiem to czy

oświadczenie to - zastąpione przez wyrok - będzie skuteczne zależy wyłącznie od

tego czy J.P. zapłaci cenę. Dopóki będzie on korzystał z prawa zatrzymania ceny,

dopóty nie jest możliwe nadanie klauzuli wykonalności w zakresie złożenia

oświadczenia woli wyrokowi i oświadczenia tego nie ma, nie ma więc świadczenia

dłużnika.

Nie ma również podstaw do przyznania wierzycielowi (J. P.) prawa

zatrzymania zwrotu ceny do czasu zaoferowania przez dłużnika (spółką „J.”)

wydania nieruchomości, a więc przeniesienia jej posiadana na wierzyciela. Dłużnik

bowiem nie ma obowiązku wydania nieruchomości (przeniesienia jej posiadania) do

czasu, gdy jest jej właścicielem, a jest nim do chwili, gdy wyrok nakazujący mu

złożenie oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności na wierzyciela nie

zostanie zaopatrzony w klauzulę wykonalności, to zaś nastąpi dopiero gdy

wierzyciel zapłaci cenę. Świadczeniem, które, zgodnie z wyrokiem z dnia 7 marca

2012r., jest obowiązana wykonać spółka „J.” jest jedynie zwrotne przeniesienie

własności nieruchomości a nie także jej wydanie, nawet jeżeli zgodnie z art. 535 k.c.

sprzedawca ma obowiązek nie tylko przenieść na kupującego własność rzeczy ale

także mu ją wydać. Sprzedaż jest umową konsensualną, a więc dochodzi do skutku

już przez złożenie oświadczenia woli. Zwrotna sprzedaż dochodzi do skutku także

już w chwili złożenia oświadczenia woli. Zgodnie z art. 155 k.c. umowa sprzedaży

rzeczy oznaczonej co do tożsamości (nieruchomości i jej udziału) przenosi

własność na nabywcę, a jedynie przy rzeczach oznaczonych co do gatunku i

rzeczach przyszłych, do przeniesienia własności potrzebne jest przeniesienie

posiadania (wydanie) rzeczy.

W konsekwencji nie ma podstaw prawnych do przyznania wierzycielowi

prawa zatrzymania zwrotu ceny nieruchomości do czasu „zaoferowania” przez

dłużnika świadczenia w postaci zwrotnego przeniesienia własności tej

nieruchomości orzeczonego w wyroku zobowiązującym jednocześnie wierzyciela

do zwrotu ceny. Nie ma też podstaw do przyznania takiego prawa do czasu

wydania przez dłużnika nieruchomości lub zabezpieczenia jej zwrotu. Biorąc

wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

13

kc