II CSK 831/14

Sygn. akt II CSK 831/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy Miasta Ł.

przeciwko I. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 28 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

pierwszej instancji (pkt I) oraz w części orzekającej o kosztach

procesu (pkt II i IV) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 października 2013 r. Sąd Rejonowy w Ł. oddalił

powództwo Gminy Miasta Ł. o zasądzenie od pozwanej I. K. kwoty 65 216,70 zł z

odsetkami tytułem zwrotu bonifikaty udzielonej na kupno lokalu mieszkalnego.

Sąd Rejonowy ustalił, że aktem notarialnym z dnia 17 lutego 2003 r.

pozwana nabyła od Gminy Miasta Ł. lokal mieszkalny o pow. 63,09 m2

, składający

się z 2 pokoi, kuchni, łazienki z ubikacją i przedpokoju, w budynku położonym w Ł.

przy ul. B. […] wraz z udziałem 78/1000 w częściach wspólnych budynku i innych

urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli lokali oraz w prawie

użytkowania wieczystego gruntu. Wartość lokalu została ustalona na kwotę 77 400

zł. Powódka udzieliła pozwanej 80% bonifikaty i dodatkowej bonifikaty z tytułu

jednorazowej zapłaty ceny, w związku z czym pozwana zapłaciła za nabywany

lokal kwotę 12 384 zł. W § 3 aktu notarialnego strony postanowiły, że powódka

może żądać od pozwanej zwrotu kwoty równej bonifikacie po jej waloryzacji, jeżeli

przed upływem 10 lat, licząc od dnia sporządzenia aktu, nastąpi zbycie lokalu lub

będzie on wykorzystywany na inne cele niż mieszkalne, z tym że nie dotyczy to

zbycia na rzecz osoby bliskiej.

Aktem notarialnym z dnia 28 marca 2003 r. pozwana sprzedała lokal przy ul.

B. […] A. i M. małż. Z. za cenę w kwocie 100 000 zł. Decyzję tę podjęła ze względu

na sytuację trojga dzieci, które razem z nią mieszkały. Chciała poprawić im warunki

mieszkaniowe i zmienić środowisko, ponieważ do lokalu przy ul. B. było włamanie i

młodsze dzieci bały się w nim mieszkać. Poza tym najstarszy syn pozwanej miał

kłopoty z prawem i pozwana wiązała włamanie z jego zachowaniem. Obawiała się

też, że odwiedzające go osoby, które miały konflikty z prawem, mogą wywierać

negatywny wpływ na pozostałe dzieci. Pozwana podejmowała starania o zamianę

lokalu przy ul. B. na lokal położony w innej okolicy, ale zakończyły się one

niepowodzeniem.

W dniu 1 kwietnia 2003 r. pozwana kupiła lokal mieszkalny w budynku

położonym w Ł. przy ul. W. […], nieznacznie mniejszy od lokalu przy ul. B., ale

składający się z trzech pokoi, za cenę w kwocie 72 000 zł. Pieniądze uzyskane ze

3

sprzedaży lokalu przy ul. B. przeznaczyła na kupno i generalny remont lokalu przy

ul. W. Urząd skarbowy – po zapoznaniu się z przedstawionymi przez pozwaną

rachunkami za zakup materiałów i prace remontowe – uznał, że kwota uzyskana ze

sprzedaży została wydatkowana na kupno i remont lokalu przy ul. W., wobec czego

nie podlega opodatkowaniu.

Kwota bonifikaty udzielonej pozwanej przy nabyciu lokalu przy ul. B. […], po

przeliczeniu w oparciu o wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych

publikowane przez Główny Urząd Statystyczny, odpowiada aktualnie kwocie

65 211,05 zł. Pozwana nadal mieszka w lokalu przy ul. W. razem z dwojgiem dzieci,

córką w wieku 22 lat i synem w wieku 15 lat. Jest osobą niepełnosprawną,

utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie około 1 800 zł netto, a poza tym

otrzymuje alimenty na rzecz syna w kwocie 200 zł miesięcznie. Córka pozwanej

utrzymuje się samodzielnie i sporadycznie partycypuje w kosztach utrzymania

mieszkania. Najstarszy syn mieszka osobno i nie utrzymuje kontaktów z rodziną.

Sąd Rejonowy podkreślił, że zawarcie przez strony umowy sprzedaży lokalu

nastąpiło na warunkach określonych w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543

ze zm.; obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 782 ze zm. – dalej: „u.g.n.”) oraz

że – zgodnie z obowiązującym wówczas art. 68 ust. 2 tej ustawy – gmina mogła

żądać zwrotu kwoty równej bonifikacie po jej waloryzacji, jeżeli nabywca

nieruchomości przed upływem 10 lat, licząc od dnia jej nabycia, zbył lub

wykorzystał nieruchomość na inne cele niż wymienione w ust. 1 pkt 1 – 3 lub przed

upływem 5 lat na inne cele niż wymienione w ust. 1 pkt 7, z tym że nie dotyczyło

to zbycia na rzecz osoby bliskiej. Według tego przepisu żądanie zwrotu bonifikaty

miało charakter fakultatywny, natomiast obowiązek dochodzenia zwrotu został

wprowadzony dopiero ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy

o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 141, poz. 1492 ze zm.). W tej sytuacji, skoro powódka nie była zobligowana do

dochodzenia zwrotu bonifikaty, jej żądanie – ze względu na motywy, które skłoniły

pozwaną do sprzedaży lokalu przy ul. B. – należy, zdaniem Sądu Rejonowego,

uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Powódka

4

naruszyła bowiem zasadę współdziałania gminy i obywatela w zapewnieniu

godziwych i bezpiecznych warunków życia rodziny.

Na skutek apelacji powódki, Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 28 maja

2014 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 65 216,70 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 29 listopada 2011 r.,

nie obciążył pozwanej kosztami procesu na rzecz powódki, natomiast dalej idącą

apelację oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, że powódka wezwała pozwaną do zwrotu kwoty

stanowiącej równowartość bonifikaty pismem z dnia 16 września 2011 r. oraz że

pismo to zostało jej doręczone w dniu 30 września 2011 r. Uznał, że aktualna

sytuacja materialna i rodzinna pozwanej nie przemawia za udzieleniem jej ochrony

prawnej na podstawie art. 5 k.c. Pozwana przeznaczyła wprawdzie środki

pochodzące ze sprzedaży lokalu wykupionego z bonifikatą na kupno

i wyremontowanie innego lokalu, uzyskuje jednak stałe dochody, na utrzymaniu ma

tylko jedno dziecko, na które otrzymuje alimenty w kwocie 2 090 zł miesięcznie,

pobiera wynagrodzenie za pracę w kwocie około 1800 zł miesięcznie, a starsza

córka partycypuje w kosztach utrzymania mieszkania. Dzięki bonifikacie pozwana

uzyskała wymierną korzyść majątkową, która pozwoliła jej na kupno

i wyremontowanie mieszkania, w którym zamieszkuje. Powódka dochodzi

natomiast zwrotu środków publicznych, które powinny służyć zaspokojeniu potrzeb

lokalnej społeczności. Motywy, które skłoniły pozwaną do sprzedaży lokalu

nabytego od powódki, nie są na tyle wyjątkowe, by uzasadniały oddalenie

powództwa. Okoliczność, że powódka wystąpiła z pozwem dopiero w 2013 r.,

nie jest działaniem sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, wierzyciel

może bowiem wykonywać swoje uprawnienia w czasie dozwolonym przez ustawę.

Nie można wreszcie tracić z pola widzenia, że na powódce ciąży zarówno

obowiązek przestrzegania dyscypliny budżetowej, jak i zaspokajania bieżących

potrzeb mieszkaniowych.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego pozwana, powołując się

na obie podstawy przewidziane w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniosła o jego uchylenie

i oddalenie apelacji, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

5

Zarzuciła naruszenie art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, art. 386 § 1 k.p.c.

przez uwzględnienie apelacji pomimo jej bezzasadności, art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie argumentów, które legły u podstaw odmowy

rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty nieprzekraczające kwoty 100 zł

miesięcznie oraz przez niewyjaśnienie przyczyn dokonania odmiennych ustaleń

odnośnie do wysokości pobieranych przez pozwaną alimentów, art. 213 § 1 i art.

228 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie, że do 2009 r.

powódka powszechnie zapewniała potencjalnych nabywców lokali o niestosowaniu

praktyki zwrotu bonifikat, i art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

dowolne wyprowadzenie wniosku, że „…nie sposób dopatrzeć się okoliczności,

które uzasadniają uznanie tezy o nadużyciu prawa podmiotowego przez Powoda…”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazując na naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. przez jego zastosowanie

i uwzględnienie apelacji powódki pomimo jej bezzasadności, skarżąca przeoczyła,

że art. 386 § 1 k.p.c. jest adresowany do sądu drugiej instancji i przesądza o tym,

w jaki sposób ma on rozstrzygnąć sprawę, jeżeli uwzględnia apelację, a nie

zachodzą przesłanki do zastosowania § 2, 3 i 4 powołanego artykułu. Nie może być

zatem mowy o naruszeniu art. 386 § 1 k.p.c. w sytuacji, w której sąd drugiej

instancji – uznając, że apelacja jest uzasadniona i nie ma podstaw do zastosowania

art. 386 § 2, 3 i 4 k.p.c. – zmieni zaskarżony wyrok i orzeknie co do istoty sprawy

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1997 r., I PKN 403/97,

OSNAPiUS 1998, nr 20, poz. 602 oraz wyroki z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 711/99,

OSNAPiUS 2002, nr 1, poz. 13, z dnia 7 lutego 2006 r., IV CK 400/05, nie publ.

i z dnia 7 lutego 2014 r., III CSK 105/13, OSNC 2015, nr 1, poz. 9).

Myli się też skarżąca podnosząc zarzut naruszenia art. 213 § 1 i 228 § 1

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie powszechnie znanej

okoliczności, że powódka do 2009 r. zapewniała potencjalnych nabywców lokali

o niestosowaniu praktyki żądania zwrotu bonifikat. Według pierwszego

z powołanych przepisów, fakty powszechnie znane sąd bierze pod uwagę nawet

bez powołania się na nie przez strony, według drugiego, fakty powszechnie znane

nie wymagają dowodu. Uszło jednak uwagi skarżącej, że faktami powszechnie

6

znanymi są tylko takie okoliczności, zdarzenia, czynności lub stany, które są znane

każdemu rozsądnemu i mającemu doświadczenie życiowe mieszkańcowi

miejscowości, w której znajduje się siedziba sądu (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 9 marca 1993 r., WRN 8/93, OSNKW 1993, nr 7-8, poz. 49, z dnia 12 maja

2000 r., II UKN 540/99, OSNAPiUS 2001, nr 21, poz. 652, z dnia 5 lutego 2002 r.,

II CKN 894/99, nie publ., z dnia 4 stycznia 2008 r., I PK 183/07, OSNP 2009, nr 3-4,

poz. 37, z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 269/09, OSNC 2010, nr 9, poz. 127

i z dnia 30 stycznia 2014 r., III CSK 79/13, nie publ.). Stosowana przez powódkę

praktyka zarówno w zakresie dochodzenia zwrotu bonifikat, jak i w zakresie

informacji udzielanych nabywcom lokali nie należy do faktów powszechnie znanych

w rozumieniu art. 213 § 1 i 228 § 1 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., dotyczący

swobodnej oceny dowodów nie może natomiast odnieść zamierzonego skutku ze

względu na regulację zawartą w art. 3983

§ 3 k.p.c., zgodnie z którą podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny

dowodów.

Ostatni z zarzutów podniesionych w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. dotyczy naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

niewskazanie dowodów przyjętych za podstawę ustaleń o wysokości alimentów

pobieranych przez pozwaną oraz niewyjaśnienie przyczyn odmowy zastosowania

art. 320 k.p.c., pomimo alternatywnego wniosku o rozłożenie świadczenia na raty

w wysokości nieprzekraczającej kwoty 100 zł miesięcznie. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem, niespełnienie wymagań określonych w art. 328 § 2 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. może być uznane za uchybienie mogące mieć wpływ na wynik

sprawy tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną zaskarżonego orzeczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

11 maja 2000 r., I CKN 272/00, nie publ., z dnia 25 października 2000 r., IV CKN

142/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN 606/00, nie publ., z dnia 28 lipca

2004 r., III CK 302/03, nie publ. i z dnia 18 lutego 2005 r., V CK 469/04,

„Izba Cywilna” 2005, nr 12, s. 59 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 maja 2013 r., III CSK 293/12, OSNC 2012, nr 12, poz. 148). Trzeba zgodzić się

z poglądem skarżącej, że taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie.

7

Według art. 328 § 2 k.p.c., uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji

powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie:

ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł,

i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Przepis ten – zgodnie z art. 391 § 1 k.p.c. – stosuje się w postępowaniu przed

sądem drugiej instancji odpowiednio, co oznacza, że uzasadnienie wyroku sądu

drugiej instancji powinno zawierać elementy wymienione w art. 328 § 2 k.p.c., jeżeli

w związku z zakresem rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym są one

aktualne.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwana utrzymuje

15 – letniego syna, na którego otrzymuje alimenty w kwocie 200 zł miesięcznie.

Sąd Okręgowy przyjął natomiast, że pozwana otrzymuje tytułem alimentów kwotę

2090 zł miesięcznie, jednak swojego stanowiska w tej kwestii nie umotywował.

Nie ustosunkował się też do okoliczności przytoczonych przez pozwaną dla

poparcia alternatywnego wniosku o rozłożenie świadczenia na raty w wysokości

100 zł miesięcznie. Trzeba zgodzić się z oceną skarżącej, że niedostatki

uzasadnienia, o których mowa, mogły mieć wpływ na wynik sprawy, tym bardziej

że analiza sytuacji rodzinnej i materialnej pozwanej legła u podstaw odmowy

udzielenia jej ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 października

2000 r., SK 5/99 (OTK 2000, nr 7, poz. 254) podkreślił, że klauzula zasad

współżycia społecznego odwołuje się do wartości powszechnie uznanych

w kulturze naszego społeczeństwa, jest klauzulą generalną, która niejako

współistnieje z całym systemem prawa cywilnego i z tego punktu widzenia musi być

brana pod uwagę przez sądy przy rozstrzyganiu każdej sprawy. Norma wyrażona

w art. 5 k.c. ma charakter wyjątkowy i wchodzi w grę wtedy, gdy w inny sposób nie

można zabezpieczyć interesu zagrożonego wykonywaniem prawa podmiotowego.

Wskazywał na to również wielokrotnie Sąd Najwyższy, podkreślając, że zasady

współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są pojęciem pozostającym

w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim

całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia

8

w wyjątkowych sytuacjach, które przepis ten ma na względzie. Dlatego dla

zastosowania art. 5 k.c. konieczna jest ocena całokształtu okoliczności danego

wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, nie

publ., z dnia 3 lutego 1998 r., I CKN 459/97, nie publ., z dnia 28 października

2003 r., I CK 222/02, nie publ., z dnia 15 kwietnia 2004 r., IV CK 284/03, nie publ.,

z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 640/10, nie publ., z dnia 11 maja 2012 r., II CSK

540/11, nie publ., z dnia 12 kwietnia 2012 r., II CSK 484/11, nie publ., z dnia

24 stycznia 2013 r., II CSK 286/12, nie publ., z dnia 11 kwietnia 2013 r., II CSK

438/12, nie publ. i z dnia 20 sierpnia 2015 r., II CSK 555/14, nie publ.).

Ze względu na naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

całościowa ocena okoliczności sprawy z punktu widzenia zasad współżycia

społecznego jest wyłączona. Nie można w tej sytuacji odeprzeć podniesionego

przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 5 k.c., warunkiem prawidłowego

zastosowania prawa materialnego bowiem jest uprzednie ustalenie stanu

faktycznego.

W nawiązaniu do argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku trzeba jednak przypomnieć, że klauzula generalna ujęta w art. 5 k.c. ma na

celu zapobieganie stosowaniu prawa w sposób schematyczny, prowadzący do

skutków niemoralnych lub rozmijających się z celem, dla którego dane prawo

zostało ustanowione. Powołany przepis ma wprawdzie charakter wyjątkowy,

niemniej przewidziana w nim możliwość odmowy udzielenia ochrony prawnej musi

być uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle

powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 2 października 1991 r., III CRN 169/91, „Orzecznictwo

Gospodarcze” 1992, nr 2, poz. 31, z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 290/09, nie

publ., z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 640/10, nie publ. i z dnia 26 kwietnia

2012 r., III CSK 300/11, OSNC 2012, nr 12, poz. 144).

Z tych względów, skoro powołane podstawy kasacyjne okazały się

uzasadnione, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok

Sądu pierwszej instancji (pkt I) oraz w części orzekającej o kosztach procesu

9

(pkt II i IV) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

eb