II PK 284/14

Sygn. akt II PK 284/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa M. N.

przeciwko Publicznemu Gimnazjum w G.

o przywrócenie do pracy i o ustalenie bezskuteczności przeniesienia w stan

nieczynny,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód M. N. wystąpił przeciwko pozwanemu Publicznemu Gimnazjum w G.

z odwołaniem od wypowiedzenia umowy o pracę, żądając uznania wypowiedzenia

za niezasadne i przywrócenia go na dotychczasowe stanowisko. Jednocześnie

wniósł o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania. Na rozprawie w dniu 4

września 2012 r. powód, wobec przeniesienia go w stan nieczynny, zmienił

żądanie, domagając się uznania przeniesienia w stan nieczynny za bezskuteczne,

a ewentualnie o nakazanie aby pozwany przywrócił go do pracy na podstawie art.

20 ust. 5 ustawy Karta nauczyciela wywodząc, że powstały możliwości zatrudnienia

u pozwanego w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wyrokiem z dnia 4 września 2012 r., wydanym w sprawie […], Sąd

Rejonowy w Ś. uznał za bezskuteczne przeniesienie powoda w stan nieczynny. W

punkcie 2 wyroku Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda 60 zł tytułem

zwrotu kosztów procesu. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w B.

wyrokiem z dnia 20 lutego 2013 r. uchylił powyższe orzeczenie i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Po ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Rejonowy w Ś. wyrokiem z dnia 18 lipca 2013 r. powództwo oddalił i

obciążył powoda kosztami postępowania w wysokości 60 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód zatrudniony był jako nauczyciel wychowania

fizycznego w pozwanym Gimnazjum. Poza powodem jako nauczycielka

wychowania fizycznego zatrudniona była także M. Z. Oboje mieli identyczne

kwalifikacje formalne i stopień awansu zawodowego. Żadne nie ma kwalifikacji

umożliwiających nauczanie innego przedmiotu. Oboje natomiast korzystają z

ochrony związkowej. W roku szkolnym 2011/2012 w szkole odbywało się 36 godzin

wychowania fizycznego tygodniowo, a ponadto nauczyciele prowadzili po dwie

godziny dodatkowych zajęć sportowych i godzinę wychowawczą. W kolejnym roku

szkolnym liczba oddziałów w szkole zmniejszyła się o jeden, co spowodowało

zmniejszenie liczby godzin wychowania fizycznego o cztery tygodniowo. Ponadto

dyrektor podjął decyzję o połączeniu w jednej z klas grupy dziewcząt i chłopców w

jedną grupę koedukacyjną, co zmniejszyło liczbę godzin wychowania fizycznego o

kolejne cztery tygodniowo. W perspektywie pozostało więc 28 godzin wychowania

fizycznego tygodniowo. W kwietniu 2012 r. dyrektor szkoły zaproponował powodowi

3

zmniejszenie liczby godzin pracy do 12/18 etatu, na co powód nie wyraził zgody.

Pismem z 25 maja 2012 r. pracodawca wypowiedział powodowi stosunek pracy z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Jako przyczynę podano

zmniejszenie liczby oddziałów uniemożliwiające dalsze zatrudnienie powoda w

pełnym wymiarze godzin oraz brak zgody powoda na ograniczenie etatu do 12/18.

Wypowiedzenie zawierało także zastrzeżenie, ze pozostanie bezskuteczne, jeżeli

powód złoży w terminie 30 dni wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Pismem z

21 czerwca 2012 r. powód wniósł o przeniesienie go w nieczynny z dniem 1

września 2012 r., a 6 lipca 2012 r. dyrektor szkoły złożył oświadczenie o

przeniesieniu.

Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji zważył, że zgodnie z

art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela wypowiedzenie jest bezskuteczne w wypadku

złożenia przez nauczyciela w terminie 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia

stosunku pracy, w szczególności z powodu zmian organizacyjnych

uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,

pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Z upływem

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy

wygasa. Wniosek taki powód złożył, a więc wypowiedzenie stało się bezskuteczne.

Sąd Rejonowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2011 r.,

I PK 33/11, który w uzasadnieniu stwierdził, że w razie wypowiedzenia dokonanego

w oparciu o art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, nauczyciel może dochodzić

roszczenia o przywrócenie do pracy. W tym wypadku okoliczności uzasadniające

uwzględnienie tego roszczenia muszą być związane z rozwiązaniem stosunku

pracy. Natomiast zgodne z prawem przeniesienie w stan nieczynny (na wniosek

nauczyciela) powoduje bezskuteczność wypowiedzenia. W tej sytuacji nauczyciel

może także dochodzić przywrócenia do pracy, ale w oparciu o inną podstawę

prawną i z powołaniem się na okoliczności związane z przeniesieniem w stan

nieczynny i wygaśnięciem stosunku pracy. W ocenie Sądu pierwszej instancji,

powód nie dokonał wyboru roszczenia, wnosząc jednocześnie o przywrócenie go

do pracy w związku z bezprawnym wypowiedzeniem i o ustalenie bezskuteczności

przeniesienia w stan nieczynny. Z uwagi jednak na złożenie przez powoda wniosku

o przeniesienie w stan nieczynny, orzekanie w przedmiocie zasadności

4

bezskutecznego z tą chwilą wypowiedzenia było zbędne, podobnie jak ocena

zasadności wniosku o przywrócenie terminu do złożenia odwołania od tego

wypowiedzenia. W tej sytuacji Sąd Rejonowy badał jedynie zasadność

przeniesienia powoda w stan nieczynny. Sąd uznał, że powód nie zakwestionował

istnienia obiektywnych warunków uzasadniających przeprowadzenie przez

dyrektora szkoły zmian organizacyjnych uniemożliwiających jego dalsze

zatrudnienie w pełnym wymiarze godzin (a więc istnienia przesłanek z art. 20 ust. 1

Karty Nauczyciela). Sąd Rejonowy uznał natomiast, że powód korzystał z ochrony

wynikającej z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, zgodnie z którym

pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może

wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą

zarządu jego członkiem lub z innym pracownikiem będącym członkiem danej

zakładowej organizacji związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej

organizacji wobec pracodawcy. Sąd stwierdził jednak, że przepis ten nie ma

zastosowania do oceny prawidłowości przeniesienia powoda w stan nieczynny.

Przeniesienie w stan nieczynny stanowi dodatkowe uprawnienie nauczycieli i nie

jest tożsame z wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy na podstawie

przepisów ogólnych. Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny może nastąpić

wyłącznie na jego wniosek i jest to wystarczająca gwarancja jego praw, a

zwracanie się w takiej sytuacji do organizacji związkowej o zgodę na czynność

wnioskowaną przez samego pracownika oznaczałoby pozbawienie go autonomii

woli. Nie sposób uznać, aby było to celem racjonalnego ustawodawcy.

W ocenie Sądu Rejonowego nie można również uwzględnić żądania

przywrócenia powoda do pracy na podstawie art. 20 ust. 7 Karty Nauczyciela.

Stanowisko swoje Sąd pierwszej instancji uzasadnił tym, że przepis ten statuuje

obowiązek dyrektora szkoły przywrócenia do pracy w pierwszej kolejności

nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym w razie powstania możliwości

podjęcia przez nauczyciela pracy w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony

lub na okres, na który została zawarta umowa, w tej samej szkole, na tym samym

lub innym stanowisku, pod warunkiem posiadania przez nauczyciela wymaganych

kwalifikacji. Przepis ten dotyczy okresu, w którym stan nieczynny trwa, a w czasie

jego trwania powstały warunki do zatrudnienia. W wypadku powoda okres

5

pozostawania w stanie nieczynnym upłynął z końcem lutego 2013 r., a więc jeszcze

przed sformułowaniem przez profesjonalnego pełnomocnika omawianego żądania

w piśmie procesowym i przywrócenie powoda do pracy na podstawie tego przepisu

było niemożliwe.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną, wydanym na

skutek apelacji powoda, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że przywrócił powoda do pracy na dotychczasowych

warunkach. Ponadto, Sąd zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda 90 zł

tytułem kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy uznał za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych. Sąd stwierdził, że

poza sporem było, iż powód korzystał z ochrony przewidzianej przez ten przepis.

Został bowiem imiennie wskazany jako osoba uprawniona do reprezentowania

związku i na wszelkie czynności wymienione w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach

zawodowych, w tym na przeniesienie w stan nieczynny, pozwany winien mieć

zgodę Zarządu Oddziału ZNP. Tymczasem Zarząd Oddziału nie wyraził zgody na

wypowiedzenie umowy o pracę powodowi i nawet nie był pytany o zgodę na jego

przeniesienie w stan nieczynny. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji,

art. 32 ustawy o związkach zawodowych ma zastosowanie do oceny prawidłowości

przeniesienia powoda na jego wniosek w stan nieczynny. Przeniesienie takie może

nastąpić tylko po uprzednim uzyskaniu zgody zarządu zakładowej organizacji

związkowej. W art. 31 ustawy o związkach zawodowych wyrażona została

szczególna ochrona funkcyjnego działacza związkowego przed rozwiązaniem

stosunku pracy, a także przed zmianą na niekorzyść warunków jego zatrudnienia

(pracy i płacy). Ponieważ nie było sporne, że powoda z racji pełnionej funkcji

związkowej dotyczy ochrona wynikająca z przepisu art. 32 ustawy o związkach

zawodowych, pracodawca miał obowiązek uzyskania zgody zarządu na

przeniesienie go w stan nieczynny. Ponieważ w wypadku powoda, stosunek pracy

wygasł z uwagi na upływ okresu stanu nieczynnego, należało przywrócić go do

pracy na poprzednich warunkach.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego

w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości, przy uwzględnieniu kosztów

6

postępowania kasacyjnego. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania,

które miało wpływ na wynik, tj. art. 386 § 6 k.p.c., oraz naruszenie prawa

materialnego - art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych, przez jego

niewłaściwe zastosowanie. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik strony skarżącej

wskazał miedzy innymi, że Sąd drugiej instancji przyjął założenie, iż nauczyciel

mianowany, będący działaczem związku zawodowego, w swej decyzji o

przeniesieniu w stan nieczynny jest niesuwerenny. Z takim rozumieniem art. 32 ust.

1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych i art. 20 ust. 1 pkt 2 i ust. 5c Karty

Nauczyciela nie można się zgodzić, ponieważ nauczyciel mianowany ma prawo

wyboru, czy przystać na rozwiązanie z nim stosunku pracy przez wypowiedzenie,

czy złożyć oświadczenie o przeniesieniu w stan nieczynny. Uzasadniając zarzut

naruszenia art. 386 § 6 k.p.c., skarżący wskazał, że w wyroku z 20 lutego 2013 r.

(… 151/12) Sąd Okręgowy wypowiedział się w dwóch kwestiach: ściśle

proceduralnej, naruszenia art. 193 k.p.c. i z zakresu prawa materialnego, co do

skuteczności przeniesienia w stan nieczynny. Sąd Rejonowy w Ś. wykonał

wskazania, co znalazło wyraz w wyroku z 18 lipca 2013 r. (… 106/13). Natomiast

wyrok Sądu Okręgowego z 10 kwietnia 2014 r. (… 116/13), wydany w toku

ponownego rozpoznawania sprawy, uchybia art. 386 § 6 k.p.c., bowiem Sąd

odwoławczy skupił się na zupełnie innym jej elemencie niż rok wcześniej, tj. na

ocenie art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych, nie biorąc pod uwagę,

czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo wykonał wskazania zawarte w poprzednio

wydanym orzeczeniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 zdanie pierwsze ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 149, poz. 887 ze

zm.), dyrektor szkoły w razie częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian

organizacyjnych, powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian

planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym

wymiarze zajęć, rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela,

przenosi go w stan nieczynny. Z upływem sześciomiesięcznego okresu

7

pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy wygasa (art. 20 ust. 5c zdanie

drugie Karty Nauczyciela).

Z kolei art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych

(Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) stanowi, że pracodawca bez zgody

zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może: 1) wypowiedzieć ani

rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą zarządu jego członkiem

lub z innym pracownikiem będącym członkiem danej zakładowej organizacji

związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy

albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z

zakresu prawa pracy, 2) zmienić jednostronnie warunków pracy lub płacy na

niekorzyść pracownika, o którym mowa w pkt 1 - z wyjątkiem gdy dopuszczają to

odrębne przepisy. Zgodnie z art. 32 ust. 2, ochrona ta przysługuje przez okres

określony uchwałą zarządu, a po jego upływie - dodatkowo przez czas

odpowiadający połowie okresu określonego uchwałą, nie dłużej jednak niż rok po

jego upływie.

Jak wynika z art. 20 ust. 1 pkt 2 zdanie pierwsze Karty Nauczyciela,

przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny może nastąpić wyłącznie na wniosek

nauczyciela. Wniosek ten jest oświadczeniem woli pracownika wywołującym

wskazane w przepisach skutki prawne (zmianę w stosunkach prawnych). Przede

wszystkim jego zgłoszenie (złożenie oświadczenia) przed dokonaniem

wypowiedzenia, co może nastąpić, gdy dyrektor poinformował nauczyciela o tej

możliwości z wyprzedzeniem, pociąga za sobą niedopuszczalność wypowiedzenia,

a złożenie wniosku w terminie do 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia, co z

reguły ma miejsce, gdy informację o tej możliwości pracodawca przedstawił łącznie

z oświadczeniem o wypowiedzeniu, prowadzi do bezskuteczności wypowiedzenia.

Poza tym, zgodnie z art. 20 ust. 5c - 8 Karty Nauczyciela: (-) wygaśnięcie stosunku

pracy powoduje dla nauczyciela skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem

stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w zakresie świadczeń

przedemerytalnych, (-) nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo

do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego oraz prawo do innych świadczeń

pracowniczych, w tym dodatków socjalnych, o których mowa w art. 54, do czasu

wygaśnięcia stosunku pracy, (-) dyrektor szkoły ma obowiązek przywrócenia do

8

pracy w pierwszej kolejności nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym w

razie powstania możliwości podjęcia przez nauczyciela pracy w pełnym wymiarze

zajęć na czas nieokreślony lub na okres, na który została zawarta umowa, w tej

samej szkole, na tym samym lub innym stanowisku, pod warunkiem posiadania

przez nauczyciela wymaganych kwalifikacji, a odmowa podjęcia pracy przez

nauczyciela powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z dniem odmowy, (-) w

wypadkach podyktowanych koniecznością realizacji programu nauczania w tej

samej lub w innej szkole, nauczyciel pozostający w stanie nieczynnym może, na

swój wniosek lub na wniosek dyrektora szkoły, podjąć pracę zgodnie z

wymaganymi kwalifikacjami w niepełnym lub w pełnym wymiarze zajęć, jednak na

okres nie dłuższy niż okres stanu nieczynnego. Z tytułu wykonywania takiej pracy

nauczycielowi przysługuje odpowiednie do wymiaru zajęć wynagrodzenie,

niezależnie od pobieranego wynagrodzenia z tytułu pozostawania w stanie

nieczynnym.

W świetle tego co powiedziano, złożenie wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny jest aktem wyrażającym wolę nauczyciela uksztaltowania jego sytuacji

prawnej (a przez to także sytuacji prawnej pracodawcy), a zatem aktem świadomie

zmierzającym do wywołania wyżej opisanych skutków prawnych. Co istotne,

złożenie wniosku jest też aktem zgody nauczyciela na przeniesienie w stan

nieczynny na warunkach wskazanych w przepisach, w tym zgody na to, że

stosunek pracy wygaśnie w ustawowym terminie. Z kolei przeniesienie nauczyciela

w stan nieczynny przez dyrektora szkoły jest konsekwencją złożenia

przedmiotowego wniosku, który w kategoriach prawnych jest dobrowolnym

wyborem pracownika. W tej sytuacji, pogląd Sądu Okręgowego, zgodnie z którym

pracodawca powinien przed złożeniem oświadczenia o przeniesieniu pracownikowi

korzystającemu ze szczególnej ochrony unormowanej w art. 32 ust. 1 ustawy o

związkach zawodowych uzyskać zgodę reprezentującej pracownika organizacji

związkowej, nie może zostać zaakceptowany. Skutkiem braku zgody organizacji

związkowej na przeniesienie pracownika w stan nieczynny byłoby bowiem,

niemające oparcia w przepisach ustawy, cofnięcie przez osobę trzecią

jednostronnego oświadczenia woli pracownika wyrażonego we wniosku o

przeniesienie. Trafnie więc wskazał Sąd pierwszej instancji, że zwracanie się w

9

takiej sytuacji do organizacji związkowej o zgodę na czynność wnioskowaną przez

samego pracownika naruszałoby jego autonomię woli. Dla porządku należy dodać,

że w wyrokach z dnia 26 września 2000 r., I PKN 52/00 (OSNP 2002 nr 9,

poz. 204) i 24 stycznia 2002 r., I PKN 835/00 (Prawo Pracy 2002 nr 9, s. 34) Sąd

Najwyższy uznał, że przeniesienie przez pracodawcę nauczyciela będącego

członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej w stan nieczynny może

nastąpić tylko po uprzednim uzyskaniu na to zgody zarządu zakładowej organizacji

związkowej. Orzeczenia te nie mogą być jednak pomocne w nin. sprawie. Zostały

bowiem wydane w odniesieniu do stanów faktycznych, do których miał

zastosowanie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym od 6

czerwca 1997 r. do 6 kwietnia 2000 r., który w tym okresie bogatej historii tego

artykułu stanowił, że „W razie całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły albo w

razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole

lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w

pełnym wymiarze zajęć, dyrektor szkoły przenosi nauczyciela w stan nieczynny lub,

na wniosek nauczyciela, rozwiązuje z nim stosunek pracy (…)”.

Z powyższych względów przedstawiony w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych

należy uznać za uzasadniony.

Nietrafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. Należy

wskazać, że Sąd drugiej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ma prawo

i obowiązek rozważenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz

dokonania jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny w zakresie, w jakim nie

jest związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postepowania

zawartymi w uzasadnieniu poprzedniego wyroku tego sądu uchylającym wyrok

sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wbrew twierdzeniom

skarżącego, Sąd odwoławczy tej zasady nie naruszył, bowiem uzasadnienie

wyroku Sądu Okręgowego z 20 lutego 2013 r. (… 151/12) nie zawierało ocen lub

wskazówek dotyczących stosowania lub wykładni art. 32 ust. 1 ustawy o związkach

zawodowych.

10

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

eb