III UK 32/15

Sygn. akt III UK 32/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania T. P.

od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

z udziałem zainteresowanej M.P.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 października 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia 21

czerwca 2013 r., wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1, art. 3a ust. 1, art. 5a ust.

4 i ust. 6 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze. zm.), stwierdził ustanie

2

podlegania przez T. P. ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie

ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz

emerytalno-rentowego od dnia 1 czerwca 2013 r., a także ustanie obowiązku

opłacania składek z tego tytułu. Drugą decyzją z dnia 9 lipca 2013 r. Prezes Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił natomiast przywrócenia

ubezpieczonemu terminu do złożenia zaświadczenia właściwego urzędu

skarbowego o nieprzekroczeniu kwoty należnego podatku dochodowego od

przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2012 r.

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2014 r. oddalił odwołanie

wniesione przez ubezpieczonego T. P. od obu tych decyzji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony T. P.podlegał od dnia 7

stycznia 2004 r. ubezpieczeniu społecznemu rolników jako małżonek rolnika,

natomiast od dnia 1 marca 2011 r. jako rolnik i osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą w zakresie drobnych usług remontowo - budowlanych.

Ubezpieczony otrzymał decyzję Prezesa KRUS z dnia 16 marca 2011 r., na

odwrocie której w części zatytułowanej „Informacja” został pouczony o warunkach

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników po podjęciu pozarolniczej

działalności gospodarczej oraz o obowiązkach wynikających z tego faktu.

W punkcie 3 „Informacji” poinformowano go o obowiązku złożenia w KRUS do dnia

31 maja każdego roku zaświadczenia lub oświadczenia o kwocie należnego

podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za

miniony rok. Do dnia 31 maja 2013 r. ubezpieczony nie przedłożył w KRUS

wymaganego zaświadczenia lub oświadczenia, natomiast w dniu 27 czerwca

2013 r. złożył w organie rentowym wniosek o przywrócenie terminu do złożenia

wymienionego zaświadczenia. Do wniosku dołączył zaświadczenie Urzędu

Skarbowego o wysokości należnego za 2012 r. podatku dochodowego wraz z

zaświadczeniem lekarskim wystawionym w dniu 27 maja 2013 r. przez specjalistę

neurologa, który, rozpoznając u ubezpieczonego dyskopatię i rwę kulszową

prawostronną, stwierdził, że był on chory w okresie od dnia 27 maja 2013 r. do dnia

27 czerwca 2013 r. Lekarz nie wystawił ubezpieczonemu na ten okres

zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy uprawniającego do ubiegania się

o zasiłek chorobowy.

3

Uwzględniając powyższe ustalenia Sąd Okręgowy powołał się na art. 5a ust.

4 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz stwierdził,

że w jego ocenie określony w tym przepisie termin jest terminem zawitym prawa

materialnego, a jego niedochowanie powoduje ustanie ubezpieczenia z dniem, do

którego rolnik lub domownik był obowiązany złożyć zaświadczenie. Sąd pierwszej

instancji dodał przy tym, iż zasada, że terminy prawa materialnego nie podlegają

przywróceniu, chyba że prawo tak stanowi, została potwierdzona w art. 5a ust. 7

ustawy. Stwierdza się w nim bowiem, że terminy określone w art. 5a ust. 1 pkt 1 i

ust. 4 mogą zostać przywrócone na wniosek zainteresowanego rolnika, jeżeli

udowodni on, że niezachowanie terminu nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.

Ustanawiając w art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przesłanki przywrócenia terminu ustawodawca nie nawiązał do regulacji

uzależniających przywrócenie terminu od braku winy, lecz odwołał się wyłącznie do

przesłanki obiektywnej, tj. zdarzenia losowego, czyli okoliczności nadzwyczajnej i

nieprzewidzianej, której nie można było przezwyciężyć.

Sąd Okręgowy przypomniał w związku z tym, że w odwołaniach

ubezpieczony podał, że w związku z chorobą zapomniał o obowiązku złożenia

zaświadczenia z Urzędu Skarbowego. Zdaniem tego Sądu, choroba jest wprawdzie

zdarzeniem losowym, ale zapomnienie nie jest już zdarzeniem losowym.

Tymczasem, przy uchybieniu terminu konieczne jest udowodnienie, a nie

uprawdopodobnienie, że to tylko i wyłącznie zdarzenie losowe spowodowało

uchybienie terminu. Kierując się tym poglądem Sąd pierwszej instancji, na

podstawie opinii biegłego neurologa ustalił, że brak jest wskazań do przyjęcia, iż

stan zdrowia T. P. w okresie od dnia 1 do dnia 31 maja 2013 r. uniemożliwił mu

złożenie w KRUS zaświadczenia Urzędu Skarbowego o wysokości podatku za

2012 r. Z zaświadczenia lekarskiego jednoznacznie wynika bowiem, że

ubezpieczony był chory, ale nie był niezdolny do pracy. Tego rodzaju

zaświadczenie nie może być zaś uznane za dowód, że zdiagnozowana u

ubezpieczonego choroba uniemożliwiła mu złożenia w KRUS zaświadczenia

Urzędu Skarbowego w terminie, w sytuacji gdy był zdolny nadal do wykonywania

działalności zarobkowej.

4

Nie znajdując podstaw do przywrócenia ubezpieczonemu terminu do

złożenia zaświadczenia właściwego Urzędu Skarbowego, Sąd Okręgowy uznał

zatem odwołanie od obydwu decyzji za niezasadne.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 23

października 2014 r. oddalił apelację wniesioną przez ubezpieczonego T. P. od

wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny przypomniał regulacje zawarte w art. 5a ust. 4 i 7 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz stwierdził, że w

rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności pozostawała do rozstrzygnięcia

kwestia przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia urzędu skarbowego o

osiągniętym podatku dochodowym w 2012 r. Zdaniem Sądu drugiej instancji,

kwestię tę bardzo szczegółowo badał jednak Sąd pierwszej instancji, przesłuchując

strony na okoliczność choroby ubezpieczonego oraz przeprowadzając dowód z

opinii biegłego neurologa na okoliczność „ciężkości” jego choroby w okresie od dnia

1 do dnia 31 maja 2013 r. Następnie, opierając się na dokonanych ustaleniach, Sąd

Okręgowy przeprowadził analizę prawną art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego. Na tej

podstawie Sąd pierwszej instancji stwierdził zaś, że niezachowanie terminu nie

nastąpiło „na skutek” zdarzeń losowych, a co za tym idzie brak było podstaw do

przywrócenia ubezpieczonemu terminu do przedłożenia zaświadczenia urzędu

skarbowego o dochodzie osiągniętym w 2012 r. oraz że decyzja wyłączająca T. P.

z obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego była prawidłowa.

Sąd drugiej instancji podzielił tę ocenę w całej rozciągłości. Uznał też, że w

tej sytuacji zarzuty apelującego o naruszeniu przepisów procesowych, jak również

przepisów prawa materialnego stanowią nieuzasadnioną polemikę z prawidłowymi

ustaleniami Sąd Okręgowego oraz z jego trafną oceną prawną.

Ubezpieczony T. P. wniósł do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 października 2014 r., zaskarżając ten wyrok w

całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego przez:

- błędną wykładnię art. 5a ust. 1 pkt 5 w związku z ust. 3-4 oraz ust. 6 ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników, polegającą na nieuwzględnieniu faktu,

iż skarżący w 2012 r. nie osiągnął limitu podatku dochodowego z działalności

5

gospodarczej, a także w związku z faktem, iż nie miał on świadomości, jakie

doniosłe skutki prawne w postaci surowości sankcji niesie za sobą niezłożenie na

czas tego zaświadczenia, bez uwzględnienia sytuacji życiowej skarżącego jako

rolnika, a w szczególności, jakie i z czego rolnik ten osiąga dochody,

- błędną wykładnię art. 5a ust. 3, ust. 4, ust. 5, ust. 6 i ust. 7 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników „wykluczającą zachowanie związku

przyczynowego pomiędzy zdarzeniem losowym jaką była choroba skarżącego a

niewykonaniem obowiązku złożenia stosownego zaświadczenia, jeżeli

ubezpieczony mimo wystąpienia zdarzenia losowego mógłby w danych

okolicznościach faktycznych wcześniej złożyć przedmiotowe zaświadczenie,

a także podjąć działania w trakcie choroby, gdzie wykładnia dokonana przez Sąd

Okręgowy i ocena tej wykładni przez Sąd Apelacyjny pozwala jedynie na

przywrócenie terminu w sytuacji kiedy zdarzenie losowe jakim była choroba

ubezpieczonego powinno uniemożliwiać mu fizycznie możliwość spełnienia

przedmiotowego obowiązku i wykluczony zdaniem ww. Sądów jest przypadek, w

którym zdarzenie losowe nie powoduje co prawda, że wykonanie czynności jest

niemożliwe fizycznie, lecz mimo to zdarzenie losowe jest tak doniosłe i w taki

sposób dezorganizuje życie oraz funkcjonowanie ubezpieczonego, że jest

wystarczającą przyczyną uchybienia terminowi do spełnienia określonego

obowiązku”.

Powołując się na tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania przez Sąd drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oceniana w niniejszym postępowaniu skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Wstępnie Sąd Najwyższy zauważa, że zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw.

Jest więc związany granicami skargi kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co

oznacza, że nie może uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż

wskazane przez skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do

6

samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów. Nie może także zastąpić

skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów,

które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd

Najwyższy może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej

podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których

naruszenie zarzucono.

W tym kontekście Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie formułuje w

swojej skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania,

ograniczając się wyłącznie do zarzutów naruszenia prawa materialnego. Dlatego

też Sąd Najwyższy uznaje, iż dla oceny trafności zarzutu naruszenia prawa

materialnego miarodajny jest jedynie stan faktyczny sprawy, będący podstawą

wydania zaskarżonego wyroku, zwłaszcza że zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy jest w postępowaniu kasacyjnym związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Uwzględniając powyższe rozważania, Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że

zgodnie z ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sądy meriti decyzje organu

rentowego, od których wniesione przez skarżącego odwołania zainicjowały

postępowanie w niniejszej sprawie, zapadły w związku z niezachowaniem przez

skarżącego terminu do złożenia zaświadczenia urzędu skarbowego o kwocie

należnego podatku dochodowego za 2012 r. Podleganie przez skarżącego nadal

ubezpieczeniu społecznemu rolników na zasadach określonych w art. 5a ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników zostało natomiast

stwierdzone przez organ rentowy już w 2011 r. Dlatego też sytuacja prawna

skarżącego w niniejszej sprawie mogła być i w istocie była rozpatrywana jedynie na

podstawie art. 5a ust. 4, 6 i 7 w związku z art. 5a ust. 1 pkt 5 powołanej ustawy.

Sąd Najwyższy uznaje zatem, że skarżący w sposób oczywiście błędny powołuje w

podstawach zaskarżenia art. 5a ust. 3 i 5 ustawy, ponieważ przepisy te odnoszą się

wyłącznie do momentu rozpoczęcia wykonywania przez rolnika pozarolniczej

działalności gospodarczej, określając termin złożenia pierwszego po rozpoczęciu

tej działalności zaświadczenia lub oświadczenia, że nie została przekroczona kwota

podatku dochodowego, o której mowa w art. 5a ust. 1 pkt 5, a także konsekwencje

niezachowania tego terminu.

7

Odnosząc się zaś do pozostałych zarzutów Sąd Najwyższy przypomina,

iż rolnik, który rozpoczyna prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej,

może pozostać w ubezpieczeniu rolniczym po wykazaniu spełnienia warunków

określonych w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Jednym z nich jest opłacanie podatku dochodowego za

poprzedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej

w wysokości nieprzekraczającej kwoty, o której mowa art. 5a ust. 1 pkt 5 ustawy, w

wysokości ustalonej w obwieszczeniu ministra do spraw rozwoju wsi (art. 5a ust. 9

ustawy). Jedną z materialnych przesłanek dopuszczalności wyboru ubezpieczenia

społecznego rolników przez rolnika prowadzącego pozarolniczą działalność

gospodarczą jest zatem wysokość należnego podatku dochodowego za poprzedni

rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej,

nieprzekraczająca określonej kwoty. Natomiast w myśl art. 5a ust. 4 i 6 ustawy

udokumentowanie rozmiarów owego podatku następuje przez złożenie w Kasie

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zaświadczenia właściwego naczelnika

urzędu skarbowego w terminie do 31 maja każdego roku podatkowego, a skutkiem

niedopełnienia tego obowiązku jest ustanie ubezpieczenia z dniem, do którego

rolnik lub domownik obowiązany był złożyć zaświadczenie.

Trybunał Konstytucyjny, zarówno w wyroku z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05,

w odniesieniu do art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 91, poz. 873), dotyczącego rolników prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą w chwili wejścia w życie tego aktu, jak i w wyroku z dnia

18 lipca 2006 r., P 6/05, w relacji do art. 5a ust. 1 i 5 (obecnie ust. 4) ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu nadanym powyższym aktem

nowelizującym, nie stwierdził niezgodności wymienionych przepisów z Konstytucją

Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniach obu tych wyroków podkreślono, że

nie istnieją przesłanki pozbawiające ustawodawcę możliwości ustanowienia

czasowych ograniczeń ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienia.

Wyznaczenie terminu udokumentowania formy opodatkowania prowadzonej

działalności oraz wysokości uzyskanego dochodu miało na celu racjonalizację

zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Chodziło o to, aby w

8

zakreślonym przez ustawodawcę terminie rolnicy przedstawiali dokumenty, na

podstawie których można dokonać weryfikacji ich uprawnień do objęcia lub

kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego. Nie można zatem podzielić

stanowiska, że o ustaniu rolniczego ubezpieczenia społecznego osób

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarcza decyduje jedynie kwota

należnego podatku dochodowego od przychodów z tej działalności. Rolnik

(domownik) prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą i zamierzający

nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy art. 5a ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników powinien, zgodnie z ust. 5

tego artykułu w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r.

oraz ust. 3 i 4 tego artykułu w redakcji wprowadzonej ustawą zmieniającą z dnia 1

lipca 2005 r., udokumentować kwotę należnego podatku dochodowego od

przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy

zaświadczeniem właściwego naczelnika urzędu skarbowego, złożonym w Kasie

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego do dnia 31 maja każdego roku

podatkowego. Termin do dokonana tej czynności jest terminem prawa

materialnego, a jego niedochowanie implikuje - w myśl obecnie ust. 6

komentowanego artykułu - ustanie rolniczego ubezpieczenia społecznego.

Na materialnoprawny charakter powyższego terminu, po upływie którego

uprawnienie do podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą nie może być realizowane,

jednoznacznie wskazuje również orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zauważa się w

nim, że wynikające z omawianej regulacji ustawowej czasowe ograniczenie

ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienie (a takim jest podleganie

preferencyjnemu systemowi rolniczego ubezpieczenia społecznego) nie jest

przejawem dyskryminacyjnego wobec ubezpieczonych pozbawienia ich prawa do

ubezpieczenia, ale zmierza do określenia racjonalnego mechanizmu kontroli

ustalonych w ustawie warunków umożliwiających rolnikowi pozostanie w tymże

ubezpieczeniu, pomimo podjęcia innej działalności gospodarczej (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 18 lipca 2006 r., I UK 7/06, niepublikowany; z dnia 27

września 2006 r., I UK 75/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 285; z dnia 19

9

października 2006 r., III UK 91/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 329; z dnia 2 lutego

2012 r., III UK 51/11, OSNP 2013 nr 1-2, poz. 214).

Terminy prawa materialnego, co do zasady, nie podlegają przywróceniu,

chyba że ich przywrócenie zostanie przewidziane w przepisach prawa. Takim

przepisem jest zaś art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

który stanowi, że terminy określone w art. 5a ust. 1 pkt 1 i ust. 4 mogą zostać

przywrócone na wniosek zainteresowanego rolnika, jeżeli udowodni, że

niezachowanie terminu nastąpiło wskutek zdarzeń losowych. Sąd Najwyższy w

obecnym składzie aprobuje pogląd prawny wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 6 marca 2012 r., I UK 330/111 (OSNP 2013 nr 3-4, poz. 42), w myśl którego

regulację art. 5a ust. 7 powołanej ustawy należy potraktować jako wyraz zgody - ze

względu na nieproporcjonalność przyczyny do skutku - na reasumpcję decyzji

deklarującej wyłączenie z ubezpieczenia rolniczego przez wykazanie stanu rzeczy

uzasadniającego istnienie przesłanek pozostania w ubezpieczeniu rolniczym.

Z punktu widzenia charakteru instytucji, należy bowiem uznać ją za

nieporównywalną z umożliwieniem stronie dokonania spóźnionej czynności

procesowej (por. uchwałę pięciu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z

dnia 14 października 1996 r., OPK 19/96, ONSA 1997 nr 2, poz. 56). Zwrócono na

to także uwagę w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów administracyjnych,

stwierdzając, że art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi

samodzielną podstawę przywracania terminów określonych w tym przepisie,

wyłączając możliwość i potrzebę powoływania art. 58 k.p.a. i art. 168 k.p.c.

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2010 r., I UK 49/10, OSNP 2011

nr 23-24, poz. 304 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z

dnia 12 września 2007 r., IV SA/Wa 1240/07, z dnia 9 stycznia 2008 r., IV SA/Wa

2214/07 i z dnia 7 listopada 2007 r., IV SA/Wa 1904/07, niepublikowane).

Stosownie do omawianego art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, czynność materialnoprawna powiązana z uprawnieniem

podmiotów objętych ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników do wyboru

systemu ubezpieczenia może być w sposób usprawiedliwiony opóźniona przez

zdarzenie losowe. To, że wyłączną przesłanką przywrócenia terminu jest zdarzenie

losowe, nie nawiązuje więc w żaden sposób do przesłanek subiektywnych

10

właściwych dla oceny przywrócenia terminów procesowych (por. art. 168 § 1

k.p.c.), ani do innych regulacji przywracania terminów prawa materialnego (np. art.

265 k.p., por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1986 r., III PZP 8/86,

OSPiKA 1987 nr 1, poz. 19, z glosą T. Zielińskiego; wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 21 października 2004 r., I PK 646/03, niepublikowany). Ustanawiając w art. 5a

ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanki przywrócenia

terminu ustawodawca nie nawiązał do regulacji uzależniających przywrócenie

terminu od braku winy, lecz odwołał się wyłącznie do przesłanki obiektywnej,

tj. zdarzenia losowego, czyli okoliczności nadzwyczajnej i nieprzewidzianej, której

nie można było przezwyciężyć.

Zdarzenie losowe to zdarzenie nieprzewidziane i nieuchronne, które

uniemożliwia stronie dopełnienie w terminie czynności. Chodzi o każdy przypadek

siły wyższej zachodzący w sposób nieprzewidywalny i nieuchronny, a także o inne

zdarzenia „przypadkowe” (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 11 lipca

1930 r., III. 2 C. 167/30, PS 1931, poz. 498, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9

kwietnia 1952 r., CR 962/51, OSN 1954 nr I, poz. 2; z dnia 7 lutego 1953 r., I С.

60/53, OSN 1954 nr 2, poz. 35; z dnia 9 lipca 1962 r., I CR 54/62, OSNCP 1963 nr

12, poz. 262; z dnia 28 września 1971 r., II CR 388/71, OSNCP 1972 nr 3, poz. 58;

z dnia 18 grudnia 2002 r., I PK 12/02, OSNP 2004 nr 12, poz. 206 oraz uchwałę

składu siedmiu sędziów z dnia 12 października 1995 r., III AZP 19/95, OSNAPiUS

1996 nr 10, poz. 133). Zgodnie z ustalonym w nauce prawa poglądem, przez siłę

wyższą - według teorii obiektywnej, która została przyjęta w orzecznictwie - należy

rozumieć przyczynę zdarzeń, których nie można było uniknąć ani też uczynić

nieszkodliwymi przez użycie środków leżących w granicach zwyczajnej

zapobiegliwości. Pojęciem siły wyższej nie obejmuje się natomiast wypadków

wywołanych przyczyną wewnętrzną, tzn. pochodzącą od jednostki, która

wypadkiem została dotknięta (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23

września 1958 r., 3 CR 1230/58, PiP 1960 nr 12, s.1067).

Nie może budzić wątpliwości, że choroby są oczywiście plasowane wśród

okoliczności charakterystycznych dla wystąpienia zdarzeń losowych. Zasadniczo

choroba rolnika lub członków jego rodziny, która wymaga jego aktywności

związanej ze sprawowaniem opieki, może więc stanowić podstawę wniosku o

11

przywrócenie uchybionego terminu. Ważne jest jednak, aby owa choroba będąca

przyczyną, która spowodowała opóźnienie, była tego rodzaju, że uniemożliwiała

dokonanie czynności w znaczeniu obiektywnym, ocenianym w każdym wypadku

ad casum, przy czym nie jest konieczne traktowanie zdarzenia losowego jako akcji

wyłączającej możliwość podejmowania jakichkolwiek czynności przez osobę

poddaną jego działaniu. Istotne jest, aby uchybienie terminowi do złożenia przez

rolnika zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego miało taki charakter, jaki

przypisywany jest zdarzeniu losowemu, to znaczy obiektywny i zewnętrzny w

stosunku do rolnika.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd

Najwyższy jest zdania, że nie ma racji skarżący, zarzucając, iż Sądy obu instancji

dokonały „nad wyraz restrykcyjnej” wykładni językowej art. 5a ustawy o społecznym

ubezpieczeniu rolników. Działania Sądu pierwszej instancji podjęte w celu

ustalenia, czy sygnalizowana przez skarżącego jako „zdarzenie losowe” jego

choroba rzeczywiście miała taki charakter, były bowiem w pełni prawidłowe, a ich

akceptacja przez Sąd drugiej instancji uprawniona. Sąd pierwszej instancji dla

zobiektywizowania swej oceny przeprowadził wszak dowód z opinii biegłego

neurologa i dopiero na tej podstawie ustalił, iż brak jest podstaw do przyjęcia, że

stan zdrowia skarżącego w okresie od dnia 1 do dnia 31 maja 2013 r., opisany w

przedstawionym przez niego zaświadczeniu lekarskim, uniemożliwił mu złożenie do

KRUS zaświadczenia Urzędu Skarbowego o wysokości podatku za 2012 r.

Skarżący był wprawdzie w wymienionym okresie chory, ale nie był niezdolny do

pracy. Wypada dodać, że ustalenie to, z przyczyn wcześniej podniesionych, ma

także wiążący w postępowaniu kasacyjnym charakter. Prawidłowo również, wbrew

odmiennemu stanowisku skarżącego, Sądy meriti oceniły podnoszone przez niego

spowodowane chorobą „zapomnienie” o obowiązku złożenia zaświadczenia.

„Zapomnienie” jest bowiem bez wątpienia okolicznością pozostającą w sferze

psychiki osoby, która o czymś zapomniała. Nie ma więc charakteru obiektywnego i

zewnętrznego w stosunku do tej osoby, wobec czego nie można go także uznać za

zdarzenie losowe, o którym mowa w art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym.

12

Zupełnie nietrafnie skarżący podnosi z kolei, że graniczne kryterium

dochodowe w powiązaniu z sytuacją życiową rolnika, a w szczególności to, „jakie i

z czego rolnik ten osiąga dochody”, winno w pierwszej kolejności decydować o

możliwości wyłączenia go z rolniczego ubezpieczenia społecznego. Jak bowiem

wyjaśniono już wyżej, art. 5a ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym wyraźnie

stanowi, że samo tylko niezłożenie zaświadczenia albo oświadczenia, o których

mowa w ust. 4, lub niezachowanie terminu do złożenia tego zaświadczenia albo

oświadczenia, bez względu na wielkość dochodu osiągniętego z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej, jest równoznaczne z ustaniem

ubezpieczenia z dniem, do którego rolnik lub domownik obowiązany był złożyć

zaświadczenie lub oświadczenie w KRUS.

W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, jak wynika z wiążących

ustaleń Sądów obu instancji, nie wystąpiło też, sugerowane w ocenianej skardze

kasacyjnej, niedochowanie przez KRUS obowiązku informacyjnego. Sąd Najwyższy

w obecnym składzie zauważa w związku z tym, że w wyroku z dnia 27 listopada

2012 r., I UK 269/12, OSNP 2013 nr 19-20, poz. 240), Sąd Najwyższy wyraził

wprawdzie pogląd, iż niezłożenie przez rolnika prowadzącego w dniu 2 maja

2004 r. działalność pozarolniczą oświadczenia wyrażającego wolę pozostania w

ubezpieczeniu rolniczym, nie powodowało ustania obowiązkowego ubezpieczenia

rolniczego, jeżeli Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie skierowała do

niego informacji o znaczeniu prawnym terminu wyznaczonego w stanie faktycznym

niniejszej sprawy na dzień 30 września 2004 r. i o koniecznych czynnościach

wymaganych do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym po dniu 1 października

2004 r. (podobnie wypowiadał się Sąd Najwyższy również w wyroku z dnia 22

stycznia 2008 r., I UK 238/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 76). Pogląd ten w

judykaturze nie ma jednakże ugruntowanego charakteru, albowiem na przykład w

wyroku z dnia 4 kwietnia 2008 r., I UK 287/07 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 182) Sąd

Najwyższy zajął stanowisko przeciwne, stwierdzając, że Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego nie miała obowiązku indywidualnego zawiadamiania

rolników o konieczności udokumentowania formy opodatkowania oraz wysokości

podatku, a także o skutkach jego zaniechania określonych w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy

z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

13

oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Powstałą w związku z tym rozbieżność

poglądów judykatury rozstrzygnął zaś Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 17 września 2015 r., III UZP 1/15 (dotychczas niepublikowanej),

wyjaśniając, że brak indywidualnego pouczenia ubezpieczonego przez organ

rentowy o wynikającym z art. 5a ust. 3 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1403;

aktualnie Dz.U. z 2015 r., poz. 704) obowiązku złożenia w terminie zaświadczenia

właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku dochodowego od

przychodów z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej nie powoduje

uchylenia określonego w art. 5a ust. 6 tej ustawy skutku w postaci ustania

ubezpieczenia społecznego rolników.

Niezależnie od tego Sąd Najwyższy stwierdza, że jak również wynika w

sposób jednoznaczny z ustaleń Sądów obu instancji, skarżący otrzymał decyzję

Prezesa KRUS z dnia 16 marca 2011 r., na odwrocie której w części zatytułowanej

„Informacja” został pouczony o warunkach podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników po podjęciu pozarolniczej działalności gospodarczej oraz o obowiązkach

wynikających z tego faktu, w tym o obowiązku złożenia w KRUS do dnia 31 maja

każdego roku zaświadczenia lub oświadczenia o kwocie należnego podatku

dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za miniony

rok. Choć więc taki obowiązek nie spoczywał na KRUS, ten – niejako z własnej

inicjatywy – udzielił skarżącemu stosownego pouczenia. W tej sytuacji zawarta w

skardze kasacyjnej sugestia, jakoby skarżący nie miał świadomości skutków

niezłożenia w KRUS w obowiązującym go terminie zaświadczenia właściwego

urzędu skarbowego, musi zostać uznana za nieuprawnioną.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39814

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

kc