II CSK 52/15

Sygn. akt II CSK 52/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Karol Weitz

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa T. B. i Z. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Powiatowemu Lekarzowi Weterynarii w M.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 6 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 września 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację strony

pozwanej (punkt I litera b i c, punkt II) oraz rozstrzygającej

o kosztach postępowania apelacyjnego (punkt III) i sprawę

przekazuje w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w P. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa -

Powiatowego Lekarza Weterynarii w M. na rzecz powodów T. i Z. małżonków B.

kwotę 346 897,18 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 5 sierpnia 2009 r. do dnia

zapłaty, umorzył postępowanie w zakresie cofniętego powództwa co do kwoty 180

168,40 zł, w pozostałej części oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Sąd

ustalił, że powodowie byli właścicielami bydła, u którego pozwany stwierdził w

lutym 2008 roku wystąpienie choroby zakaźnej w postaci białaczki enzootycznej u

167 sztuk krów. W związku z tym pozwany wydał w dniu 19 marca 2008 r. decyzję,

stwierdzającą wystąpienie choroby zakaźnej, wyznaczył ognisko choroby, zawiesił

stadu status wolnego od choroby oraz nakazał odosobnienie chorych sztuk od

zdrowych, a nadto - m.in. - nakazał poddać chore sztuki ubojowi sanitarnemu w

wyznaczonym zakładzie ubojowym. Pozwany podjął podobną decyzję wobec stada

należącego do syna powodów J. B., który w kwietniu 2008 r. przekazał rodzicom

wszystkie sztuki bydła (także zdrowe).

Hodowla prowadzona przez powodów została poddana kompleksowej

kontroli - sprawdzeniu podlegała ilość bydła, jego pochodzenie i identyfikacja oraz

związane z tym wpisy w księdze rejestracji i paszportach poszczególnych krów.

W 67 przypadkach (w odniesieniu do chorych sztuk) stwierdzono uchybienia

polegające na braku u poszczególnych krów jednego kolczyka (23 sztuki), dwóch

kolczyków (14 sztuk), w 30 przypadkach wpisy w księdze rejestracji były

niekompletne (brakowało przyczyny przemieszczenia, daty przemieszczenia

z siedziby stada oraz numeru siedziby stada), w 37 przypadkach w części

5 paszportu brakowało podpisu posiadacza zwierzęcia. Kontrola wykazała ponadto

rozbieżności między wiekiem krów wynikającym z wpisu w paszporcie a wiekiem

rzeczywistym.

Powodowie nie zastosowali się do nakazów wynikających z decyzji

administracyjnych pozwanego w części odnoszącej się do odosobnienia chorych

sztuk od pozostałych krów, u których nie stwierdzono choroby. Jednakże od

3

momentu wykrycia białaczki nie doszło do przemieszczenia sztuk bydła ze stada na

zewnątrz, a powodowie podjęli decyzję o likwidacji całego stada.

Z powodu stwierdzonych uchybień w zakresie prawidłowej identyfikacji bydła

oraz wpisów w paszportach, Powiatowy Lekarz Weterynarii w dniu 21 marca 2008 r.

wydał decyzję nakazującą powodom uzupełnienie danych w rejestrach wskazanych

sztuk bydła, z podaniem przyczyny i daty przemieszczenia z siedziby stada oraz

numery tych siedzib stad, uzupełnienie kolczyków, uzupełnienie części 5 paszportu

oraz wpisanie kolejnych posiadaczy zwierzęcia. Powodowie w całości zastosowali

się do powyższego nakazu.

Decyzją z dnia 28 listopada 2008 r. pozwany odmówił wypłaty

odszkodowania za chore sztuki bydła poddane ubojowi wskazując na naruszenie

przez powodów obowiązków określonych w przepisach o systemie identyfikacji

i rejestracji zwierząt oraz obowiązków nałożonych ustawą o ochronie zdrowia

zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Uchybienia te polegały na

niewykonaniu nakazu odosobnienia chorych sztuk od reszty stada, nienależytym

okolczykowaniu zwierząt (23 sztuki z jednym kolczykiem, 14 bez dwóch kolczyków),

braku podpisu posiadacza w paszportach krów, niezgodności rzeczywistego wieku

12 sztuk bydła z zapisami w paszportach oraz na nieprawidłowościach

w prowadzonej księdze rejestracji (brak stosownych wpisów co do poszczególnych

sztuk bydła, trudności w ustaleniu rzeczywistej ilości bydła i ich pochodzenia).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wartość 167 chorych sztuk wyniosła 557 753,08 zł.

Za mięso powodowie otrzymali z ubojni kwotę 118 899,95 zł brutto.

Uwzględniając w części powództwo, Sąd Okręgowy wskazał, że skoro całe

stado zostało poddane ubojowi, a powodowie żądali jedynie odszkodowania za

sztuki chore, nie zastosowanie się przez nich do nakazu odosobnienia chorych

sztuk nie miało znaczenia i nie pozbawiało ich prawa do odszkodowania co

do zasady. Ocenił nadto wagę poszczególnych uchybień z punktu widzenia

celu ustawy o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych

zwierząt i uznał, że część z nich, w postaci braku prawidłowego i zgodnego

z ustawą okolczykowania zwierząt oraz braku podpisu posiadacza stada

w paszportach nie uzasadniała pozbawienia powodów prawa do odszkodowania

4

za sztuki dotknięte tymi nieprawidłowościami. Natomiast za istotne i powodujące

oddalenie roszczenia odszkodowawczego uznał Sąd nieprawidłowości w zakresie

wpisów w paszportach zwierząt i księdze rejestracji, dotyczące 30 sztuk zwierząt.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne

i oceny prawne Sądu Okręgowego, korygując jedynie rozstrzygnięcie o kosztach

procesu. W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok w części oddalającej

jego apelację i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego, zarzucił

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 49 ust. 1 w zw. z art. 49 ust. 7

oraz w zw. z art. 44 ust. 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt

oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powodowie będący hodowcami bydła prowadzili działalność nadzorowaną

w rozumieniu art. 1 punkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 roku o ochronie zdrowia

zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (tekst jedn.: Dz.U.2014 r.,

poz.1539- dalej jako u.o.z.z), szczegółowo regulowaną przepisami tej ustawy.

Działalność tę regulują także, między innymi, przepisy ustawy z dnia 2 kwietnia

2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt (tekst jedn. Dz.U.2015 r.,

poz.1172) oraz przepisy unijne, w tym rozporządzenie Parlamentu Europejskiego

i Rady (WE) nr 1760/2000 z dnia 17 lipca 2000 r. ustanawiające system

identyfikacji i rejestracji bydła i dotyczące etykietowania wołowiny i produktów

z wołowiny oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 820/97 (Dz. Urz. WE L

204 z 11.08.2000, str. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 30,

str. 248).

Obowiązków realizacji przez hodowców istotnych wymagań sanitarnych oraz

formalnych, podyktowanych koniecznością ochrony interesu publicznego, jakim

jest zdrowie ludzi, ale także zdrowie zwierząt, dotyczą opracowane przez

ustawodawcę programy zwalczania chorób zakaźnych bydła, których hodowcy

muszą przestrzegać. Z powinnościami i obciążeniami hodowców z tego tytułu jest

skorelowane ich uprawnienie do otrzymania ze środków budżetu państwa

5

odszkodowania w sytuacji przewidzianej w art. 49 ust. 1 u.o.z.z, a więc

odszkodowania za bydło zabite lub poddane ubojowi z nakazu organów Inspekcji

Weterynaryjnej albo za takie zwierzęta padłe w wyniku zastosowania zabiegów

nakazanych przez te organy przy zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

podlegających obowiązkowi zwalczania. Ustawodawca przyznając hodowcom

prawo do odszkodowania w opisanym wyżej wypadku, przewidział jednocześnie

w art. 49 ust.7 u.o.z.z., że nie przysługuje ono, jeżeli posiadacz zwierzęcia nie

zastosował się do obowiązków określonych w przepisach o systemie identyfikacji

i rejestracji zwierząt lub obowiązków określonych w art. 42 ust. 1 pkt 1 lub w art. 43

ust. 1, lub obowiązków nałożonych na podstawie art. 44 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 46

ust. 3 oraz art. 47 ust. 1 ustawy.

Z niekwestionowanych przez strony i wiążących Sąd Najwyższy przy

rozpoznaniu skargi kasacyjnej, ustaleń faktycznych wynika, że powodowie nie

dochowali wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku obowiązków

określonych w przepisach o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt, a nadto nie

zastosowali się do nakazów wynikających z decyzji administracyjnych pozwanego

w części odnoszącej się do odosobnienia chorych sztuk od pozostałych krów,

u których nie stwierdzono choroby, co stanowiło naruszenie obowiązku nałożonego

na podstawie art. 44 ust. 1 u.o.z.z. Należy stwierdzić, że zachowanie powodów

wypełnia co do zasady hipotezę art. 49 ust. 7 u.o.z.z.; przedmiotem sporu jest

natomiast dopuszczalność pewnej relatywizacji przez sąd cywilny tych uchybień

w sądowym postępowaniu cywilnym o odszkodowanie, pewnej ich gradacji

i w związku z tym dopuszczalność przyznania hodowcom odszkodowania

w zakresie będącym konsekwencją oceny sądu co do wagi tych uchybień

w kontekście celów przepisów u.o.z.z.

Skarżący zarzucił Sądowi drugiej instancji naruszenie art. 49 ust. 1 w zw.

z art. 49 ust. 7 oraz w zw. z art. 44 ust. 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie

zdrowia zwierząt oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt przez błędną

wykładnię prowadzącą do niedopuszczalnego, zdaniem skarżącego, przyznania

powodom odszkodowania w kwocie wskazanej przez Sąd, podczas gdy zdaniem

skarżącego treść tych regulacji wyłącza możliwość przyznania odszkodowania

w razie dopuszczenia się przez hodowcę jakiegokolwiek uchybienia bez możliwości

6

stopniowania przez Sąd jego wagi lub znaczenia. Preferowana przez skarżącego

wykładnia literalna art. 49 ust. 7 u.o.z.z. istotnie może prowadzić do wniosku,

że niezastosowanie się przez posiadacza zwierzęcia do jakiegokolwiek

ze wskazanych w tym przepisie obowiązków, pozbawia go całkowicie prawa do

odszkodowania za sztuki poddane ubojowi przymusowemu z powodu choroby.

Wykładnia ta może jednak prowadzić do rozstrzygnięć nieracjonalnych, czego

przykładem jest niniejsza sprawa w odniesieniu do postulowanych przez

skarżącego konsekwencji braku wykonania przez powodów nakazu wynikającego

z art. 44 ust.1 u.o.z.z. dotyczącego obowiązku odseparowania sztuk chorych od

sztuk zdrowych w sytuacji przeznaczenia przez powodów do uboju całego stada

i domaganie się odszkodowania tylko za 164 sztuki objęte nakazem uboju. Sąd

Najwyższy podziela przyjętą przez Sąd Apelacyjny potrzebę dokonania wykładni

funkcjonalnej art. 49 ust. 7 u.o.z.z. z istotnym jednak zastrzeżeniem, że jej wyniki

nie mogą zagrażać spójności i skuteczności systemu zwalczania chorób zakaźnych

zwierząt oraz sprzyjać lekceważeniu zasad prawidłowego oznakowania

i identyfikowania zwierząt. Sąd Najwyższy podziela w związku z tym stanowisko

Sądu drugiej instancji, że w specyficznych okolicznościach faktycznych niniejszej

sprawy, nie wykonanie przez powodów nakazu odseparowania bydła chorego od

bydła zdrowego, nie pozbawiło powodów co do zasady, prawa do odszkodowania

za sztuki objęte ubojem przymusowym.

Ostrożniej jednak należy oceniać kwestię możliwości gradacji przez sąd

w sprawie cywilnej o zasądzenia odszkodowania, o którym mowa w art. 49 ust. 1

u.o.z.z., popełnionych przez powodów oczywistych uchybień dotyczących

prawidłowej identyfikacji i rejestracji zwierząt, a to z uwagi na realne

niebezpieczeństwo demontażu spójnego systemu identyfikacji i rejestracji zwierząt,

a także osłabienia skuteczności systemu zwalczania chorób zakaźnych zwierząt

i niwelowania negatywnych skutków przymusowego uboju sanitarnego chorych

zwierząt przez obniżenie wymagań stawianych hodowcom w kontekście możliwości

uzyskania przez nich opisanego odszkodowania ze środków publicznych.

Oznakowanie zwierząt gospodarskich jest szczegółowo uregulowane

w ustawie z dnia 2 kwietnia 2004 roku o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt,

w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1760/2000 z dnia

7

17 lipca 2000 r. ustanawiającego system identyfikacji i rejestracji bydła

i dotyczącego etykietowania wołowiny i produktów z wołowiny oraz uchylającego

rozporządzenie Rady (WE) nr 820/97, a także w rozporządzeniu Komisji (WE)

nr 911/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 roku w sprawie wykonania rozporządzenia nr

1760/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady w zakresie kolczyków, paszportów

i rejestrów gospodarstw. Zarówno ustawodawca unijny, jak i ustawodawca polski

przywiązują dużą wagę do prawidłowego i zgodnego z tymi regulacjami

oznakowania i identyfikowania zwierząt, o czym świadczy choćby drobiazgowe

wręcz uregulowanie postępowania w przypadku utraty kolczyka lub kolczyka

zawierającego elektroniczny identyfikator lub uszkodzenia go w sposób

uniemożliwiający identyfikację zwierzęcia, a także uregulowanie postępowania

dotyczącego identyfikatora zwierzęcia gospodarskiego, które zostało poddane

ubojowi, zostało zabite lub padło. Treść art. 49 ust. 7 u.o.z.z. prowadzi do wniosku,

że perspektywa utraty możliwości uzyskania odszkodowania, o którym mowa

w art. 49 ust. 1 tej ustawy, ma mobilizować hodowców do przestrzegania

obowiązków wskazanych w ustępie 7 pkt 1 tego przepisu, a odszkodowanie może

być uznane za swoistą gratyfikację dla hodowców za ich przestrzeganie. W związku

z tym należy podzielić zarzuty skarżącego, że nie sposób przypisać uchybieniom

powodów w zakresie prawidłowego i zgodnego z przytoczonymi regulacjami

oznakowania zwierząt, charakteru uchybień drobnych i nie rzutujących na

wysokość należnego powodom odszkodowania. Nie można podzielić poglądu Sądu

Apelacyjnego, że braki w kolczykowaniu zwierząt nie utrudniały identyfikacji

zwierząt, albowiem każda z krów miała własny boks z tabliczką identyfikacyjną,

skoro umieszczenie nieprawidłowo oznakowanej sztuki bydła w określonym boksie

nie dawało pewności, że jest to sztuka tożsama ze sztuką wskazaną na tabliczce.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna pozwanego podlegała uwzględnieniu

mimo zasadności tylko części sformułowanych w niej zarzutów. Przychylając się do

stanowiska Sądu drugiej instancji, że nie zostało wyłączone prawo powodów do

odszkodowania co do zasady, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w całości

z uwagi na to, że wydanie nowego rozstrzygnięcia z uwzględnieniem powyższych

rozważań Sądu Najwyższego, wymaga poczynienia ustaleń faktycznych co do

ilości sztuk dotkniętych wskazanymi wyżej uchybieniami w zakresie zgodnego

8

z przytoczonymi przepisami oznakowania i identyfikowania bydła i w związku z tym

obliczenia na nowo przysługującej powodom kwoty odszkodowania.

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

eb