II CSK 598/15

Sygn. akt II CSK 598/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości U.D. S. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej w S.

przeciwko P. O. F. P. E. -

Spółce Akcyjnej w S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 kwietnia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 900 zł (dziewięćset złotych) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 29 marca 2013 r. Zarządca Przymusowy U. D. S. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w S. (dalej jako UDSS), akcjonariusza spółki P. O.

F. P. E. Spółki Akcyjnej w S. (dalej jako POFPE), skierowanym przeciw POFPE,

domagał się ustalenia nieistnienia podjętych na Nadzwyczajnym Walnym

Zgromadzeniu Akcjonariuszy POFPE w dniu 7 września 2011 r. uchwał, tj. uchwały

nr 1 w przedmiocie wyboru Przewodniczącego Zgromadzenia T. D., uchwały nr 2 w

przedmiocie przyznania akcjom imiennym serii B w ilości 8900 o numerach od

3601 do 12500 uprzywilejowania co do dywidendy w wysokości 200% dywidendy

przeznaczonej do wypłaty akcjonariuszom uprawnionym z akcji

nieuprzywilejowanych oraz wyłączenia prawa głosu wobec akcji imiennych

serii B w ilości 8900 o numerach od 3601 do 12500 (akcje nieme), uchwały nr 3

w przedmiocie zmiany statutu spółki w treści ust. 3 art. 5 przez nadanie

mu brzmienia „1. Akcje imienne serii B w ilości 8900 o numerach od 3601

do 12500 są akcjami uprzywilejowanymi co do dywidendy w wysokości

200% przeznaczonej do wypłaty Akcjonariuszom uprawnionym z akcji

nieuprzywilejowanych. 2. Każda akcja daje prawo do jednego głosu, z tym,

że akcje imienne serii B w ilości 8900 o numerach od 3601 do 12500 (akcje

nieme) są pozbawione prawa głosu.”, uchwały nr 4 w przedmiocie odwołania

członka Rady Nadzorczej J. L. i uchwały nr 5 w przedmiocie powołania z dniem

podjęcia uchwały na członka Rady Nadzorczej M. Ł. Wyrokiem z dnia

9 października 2013 r. Sąd Okręgowy w S. ustalił nieistnienie uchwał objętych

pozwem.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że UDSS w dniu 9 sierpnia 2011 r. nabył akcje

imienne POFPE serii B w liczbie 8900 o numerach od 3601 do 12500. Następnie

w dniu 2 września 2011 r. Sąd Rejonowy w S. w sprawie o ogłoszenie upadłości

UDSS postanowił zabezpieczyć majątek dłużnika ustanawiając tymczasowego

nadzorcę sądowego w osobie P. D., o czym UDSS został poinformowany przez

nadzorcę w dniu 5 września 2011 r. W dniu 7 września 2011 r. odbyło się

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy POFPE. Miał na nim być

reprezentowany cały kapitał zakładowy POFPE, tj. 12 500 akcji, w tym 8 900 akcji

3

należących do UDSS oraz 3 900 akcji, którymi dysponuje POFPE. Wybrana

jednomyślnie na przewodniczącą zgromadzenia T. D. (uchwała nr 1) uznała,

że może ono podejmować uchwały mimo braku formalnego zwołania.

Następnie podjęto jednomyślnie uchwały nr 2, nr 3, nr 4 i nr 5, objęte pozwem.

Tymczasowy nadzorca sądowy UDSS nie został poinformowany o odbyciu

zgromadzenia, a uchwały nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 i nr 5 zostały podjęte bez jego zgody

i wiedzy.

W dniu 29 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w S. zmienił postanowienie z dnia

2 września 2011 r. i ustanowił zarząd przymusowy nad majątkiem UDSS. Na

zarządcę wyznaczył P. D. W czerwcu 2012 r. zarządca przymusowy dowiedział się

o zgromadzeniu odbytym w dniu 7 września 2011 r. W dniu 3 marca 2012 r.

skierował do UDSS pismo, w którym wskazał na nieważność uchwał podjętych na

tym zgromadzeniu.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że żądanie ustalenia nieistnienia uchwał jest

w świetle art. 189 k.p.c. dopuszczalne. Nadzorca tymczasowy i zarządca

przymusowy nie mają legitymacji do wniesienia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwał na podstawie art. 422 § 2 w zw. z art. 425 § 1 zd. 1 k.s.h.,

gdyż nie należą do kręgu osób wymienionych w tych przepisach, a ponadto

w okolicznościach sprawy nie mogliby spełnić przesłanki głosowania przeciwko

uchwałom i zgłoszenia sprzeciwu, skoro nie uczestniczyli w zgromadzeniu.

Z tych względów, a także z powodu tego, że nadzorca tymczasowy nie wyraził

zgody na podjęcie uchwał, zarządca przymusowy ma interes prawny w wytoczeniu

powództwa na podstawie art. 189 k.p.c.

Opowiadając się za odróżnieniem uchwał nieważnych i uchwał

nieistniejących Sąd pierwszej instancji przyjął, że ustalenie nieistnienia uchwały

nieistniejącej może nastąpić tylko w postępowaniu wszczętym na podstawie

art. 189 k.p.c. Zaskarżenie na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych nie

wchodzi tu w rachubę, gdyż nie dotyczy uchwał nieistniejących.

Z racji tego, że w stosunku do UDSS ustanowiony był nadzorca tymczasowy,

który nie był poinformowany o zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r. i nie był

na nim obecny, choć jego zgoda była potrzebna na czynności UDSS

4

przekraczające zakres zwykłego zarządu (art. 76 ust. 3 w zw. z art. 38 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, dalej jako p.u.n.),

Sąd pierwszej instancji uznał, że zgromadzenie odbyło się z naruszeniem art. 405

k.s.h., gdyż nie był na nim reprezentowany cały kapitał zakładowy POFPE.

Spowodowało to, zdaniem Sądu, że na zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r.

podjęto uchwały z rażącym naruszeniem procedur, w tym z naruszeniem

większości wymaganej przez ustawę, co przesądza o ich nieistnieniu. Ponadto

Sąd Okręgowy przyjął, że głosowania nad uchwałami nr 2, nr 3, nr 4 i nr 5 -

ze względu na ich przedmiot - było czynnościami przekraczającymi zakres

zwykłego zarządu i wymagały zgody nadzorcy tymczasowego (art. 76 ust. 3 w zw.

z art. 38 p.u.n.). Zgoda taka nie została tymczasem udzielona ani przed, ani

po głosowaniach. Okoliczność ta także powoduje, że uchwały podjęte na

zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r. należy uznać za nieistniejące.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 października 2013 r. wniosła

pozwana POFPE. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2014 r. oddalił

apelację.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego

i przyjętą przez ten Sąd ocenę prawną. Sąd Apelacyjny zgodził się z tezą,

że dopuszczalne jest - na podstawie art. 189 k.p.c. - powództwo o ustalenie

nieistnienia uchwały, gdy powód ma w tym interes prawny. Interes taki istnieje,

gdy powód nie może zaskarżyć uchwały na podstawie przepisów kodeksu spółek

handlowych i zarazem wykaże, że powództwo o ustalenie zapewni mu realizację

jego prawnie chronionych interesów. Sąd przyjął również, że zasadne jest

wyróżnianie uchwał nieistniejących, podzielając stanowisko, iż o uchwale

nieistniejącej można mówić w razie rażącego naruszenia norm proceduralnych,

powodujących, że nie dochodzi do podjęcia uchwały.

Odnosząc się do zawartej w apelacji tezy, że katalog podmiotów, które

w myśl art. 422 § 2 w zw. z art. 425 § 1 k.s.h. mogą wytoczyć powództwo

o stwierdzenie nieważności uchwały, nie jest zamknięty i że zarządca przymusowy

według art. 186 w zw. z art. 40 ust. 4 p.u.n. ma legitymację do wniesienia takiego

powództwa, Sąd Apelacyjny najpierw uznał, że katalog osób uprawnionych

5

do żądania stwierdzenia nieważności uchwały jest zamknięty, a następnie dodał,

że zarządca przymusowy nie ma autonomicznej legitymacji w tym zakresie, lecz

wykonuje uprawnienia spółkowe w zastępstwie akcjonariusza, wobec którego

ustanowiono zarząd przymusowy. W okolicznościach sprawy nie można przyjąć,

że zarządca przymusowy mógłby wnieść pozew o stwierdzenie nieważności uchwał,

skoro nadzorca tymczasowy nie wiedział o zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r.,

nie wziął w nim udziału, nie mógł wyrazić woli co do kierunku głosowania i nie mógł

zgłosić sprzeciwu wobec zamiarów UDSS głosowania za uchwałami, ani żądać

zaprotokołowania sprzeciwu wobec podjętych uchwał. Sąd drugiej instancji podzielił

także stanowisko, że na zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r. nie był

reprezentowany cały kapitał zakładowy POFPE, skoro UDSS nie mogła sama

wykonywać prawa głosu. Oznaczało to naruszenie art. 405 k.s.h. Zgodził

się z poglądem, że uchybienie to jako rażące naruszenie w procedurze

przyjmowania uchwał skutkowało podjęciem decyzji z naruszeniem wymaganej

przez ustawę większości i tym samym spowodowało nieistnienie uchwał.

Przyjmując, że powód nie był legitymowany do wytoczenia powództwa

o stwierdzenie nieważności uchwał podjętych na zgromadzeniu w dniu 7 września

2011 r., Sąd Apelacyjny oddalił zarzut naruszenia art. 425 § 1 w zw. z art. 422 § 2

k.s.h. Nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 422 § 2 pkt 3 i 4 k.s.h.

Skoro UDSS była obecna na zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r.

i uczestniczyła w nim, to nie może być traktowana tak jak akcjonariusz

bezpodstawnie niedopuszczony do udziału w zgromadzeniu lub nieobecny na

zgromadzeniu w rozumieniu tych przepisów. Z kolei nadzorca sądowy nie jest

osobnym podmiotem legitymowanym w myśl art. 422 § 2 k.s.h. na równi

z akcjonariuszem, a jedynie podmiotem, od którego zgody zależy skuteczność

czynności przekraczających zwykły zarząd, dokonanych przez tegoż akcjonariusza.

Oddalając zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. Sąd drugiej instancji przyjął,

że powód miał interes prawny w wystąpieniu z powództwem o ustalenie

nieistnienia uchwał podjętych na zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r., skoro

nie mógł wnieść powództwa o stwierdzenie ich nieważności. Pozbawienie go prawa

do skorzystania z powództwa o ustalenie w takiej sytuacji czyniłoby niemożliwym

wykonywanie jego uprawnień jako zarządcy. Ponadto, istnieje konieczność

6

wyjaśnienia skutków uchwał podjętych bez zgody nadzorcy sądowego, istotnych

z punktu widzenia podejmowania decyzji dotyczących działalności POFPE, co do

których do skutków między stronami istnieje spór.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 186 w zw. z art. 40 ust. 4 p.u.n.

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu pozwanej, że zarząd UDSS nie miał

obowiązku zawiadomienia tymczasowego nadzorcy sądowego o zgromadzeniu

odbytym w dniu 7 września 2011 r. Wyjaśnił, że – jakkolwiek tymczasowy nadzorca

sądowy nie ma uprawnień do wykonywania praw korporacyjnych dłużnika - to

jednak z faktu, że w myśl art. 76 ust. 3 p.u.n. jego zgody wymagają czynności

przekraczające zakres zwykłego zarządu, wynika, iż dłużnik powinien informować

go o zamiarze dokonania takich czynności. Skoro w sprawie przedmiotowymi

czynnościami były głosowania na zgromadzeniu w dniu 7 września 2011 r.,

to należy uznać, że dłużnik powinien był poinformować o tym zgromadzeniu

tymczasowego nadzorcę sądowego.

Sąd drugiej instancji nie zgodził się także z zarzutem naruszenia art. 38 w zw.

z art. 76 ust. 3 p.u.n., podzielając pogląd Sądu pierwszej instancji, iż głosowania

nad uchwałami na zgromadzeniu odbytym w dniu 7 września 2011 r. były

czynnościami przekraczającymi zakres zwykłego zarządu z uwagi na przedmiot

tych uchwał.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2014 r. pozwana zaskarżyła

w całości. W skardze kasacyjnej w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) podniosła zarzuty naruszenia art. 422 § 2 w zw. z art. 425

k.s.h., art. 186 w zw. z art. 40 ust. 4 p.u.n. i art. 189 k.p.c. Na tej podstawie wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a w wypadku stwierdzenia do tego podstaw - o

uchylenie w całości również wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 października 2013 r.

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez uwzględnienie apelacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 października 2013 r. i oddalenie powództwa

w całości.

7

W toku postępowania kasacyjnego, w związku z ogłoszeniem w dniu

17 marca 2015 r. przez Sąd Rejonowy w S. upadłości likwidacyjnej UDSS, w

miejsce zarządcy przymusowego wstąpił syndyk masy upadłości UDSS, którym jest

P. D., pełniący wcześniej funkcję zarządcy przymusowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 422 § 2 w zw. z art. 425 k.s.h., art. 186 w zw. z art.

40 ust. 4 p.u.n. i art. 189 k.p.c. zmierzają do wykazania tego, że powód jako

zarządca przymusowy miał legitymację do wniesienia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwał objętych pozwem i że wobec tego nie miał interesu

prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieistnienia tych uchwał na

podstawie art. 189 k.p.c. Skarżący chciał też wykazać, że naruszenie art. 186 w zw.

z art. 40 ust. 4 p.u.n. przez Sąd drugiej instancji polegało na błędnym przyjęciu,

że istnieje obowiązek ustawowy zawiadomienia tymczasowego nadzorcy sądowego

o zgromadzeniu akcjonariuszy spółki, w której akcjonariuszem jest dłużnik, oraz

że zgromadzenie nie może podejmować uchwały bez zgody i wiedzy nadzorcy,

a naruszenie art. 189 k.p.c. także na uznaniu, iż interes prawny w wytoczeniu

powództwa o ustalenie nieistnienia uchwał wyrażać się może w braku zgody

potrzebnej dla ważności uchwał oraz w sporze co do ich ważności.

Zarządca przymusowy ustanowiony celem zabezpieczenia majątku dłużnika,

w stosunku do którego złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, z racji swojej

pozycji (art. 160 ust. 1 i art. 186 w zw. z art. 40 ust. 4 p.u.n.) wykonuje

legitymację dłużnika jako akcjonariusza do wniesienia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały walnego zgromadzenia na takich warunkach i w takich

sytuacjach, które dotyczą dłużnika jako akcjonariusza (art. 422 § 2 pkt 2, 3 lub

4 w zw. z art. 425 § 1 zd. 1 k.s.h.; por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

25 listopada 2011 r., III CZP 64/11, OSNC 2012, Nr 6, poz. 67).

Skarżąca, powołując się na prawo zarządcy przymusowego do wytoczenia

powództwa o stwierdzenie nieważności uchwał objętych pozwem i zmierzając w ten

sposób do wykazania, że powód nie miał interesu prawnego w żądaniu ustalenia

nieistnienia tych uchwał na podstawie art. 189 k.p.c., nie przedstawiła jednakże

w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów, w których podważałaby przyjętą przez

8

Sąd Apelacyjny ocenę prawną co do tego, że uchwały te były uchwałami

nieistniejącymi (art. 405 k.s.h. – wadliwość odbycia zgromadzenia bez formalnego

zwołania; art. 76 ust. 3 w zw. z art. 38 ust. 1 p.u.n. i art. 425 § 1 zd. 1 k.s.h. – skutki

braku zgody nadzorcy tymczasowego na głosowanie nad uchwałami). Dopiero zaś

kumulatywne przyjęcie, że zarządca był uprawniony do wytoczenia powództwa

o stwierdzenie nieważności uchwał oraz że nie są to uchwały nieistniejące,

mogłoby obalić założenie Sądu drugiej instancji, że powód miał interes prawny

w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieistnienia uchwał na podstawie art. 189

k.p.c. Powództwo o stwierdzenia nieważności na podstawie art. 425 § 1 k.s.h.

dotyczy bowiem uchwał sprzecznych z prawem (nieważnych), ale istniejących.

Sąd Najwyższy - rozpoznając skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz

w granicach podstaw i biorąc pod uwagę z urzędu tylko nieważność postępowania

(art. 39813

§ 1 k.p.c.) – nie może zaś rozważać, czy zaszły naruszenia prawa,

których nie wytknięto w ramach zarzutów kasacyjnych, z wyjątkiem sytuacji,

w której skutkują one nieważnością postępowania.

W części, w której skarżąca dopatrywała się naruszenia art. 186 w zw. z art.

40 ust. 4 p.u.n. w błędnej ocenie istnienia ustawowego obowiązku zawiadomienia

tymczasowego nadzorcy sądowego o zgromadzeniu akcjonariuszy spółki, w której

akcjonariuszem jest dłużnik, oraz zdolności zgromadzenia do podejmowania

uchwał bez zgody i wiedzy nadzorcy, trzeba uznać, że zarzut jest bezprzedmiotowy,

skoro Sąd drugiej instancji przedmiotowy obowiązek i skutki braku zgody nadzorcy

oceniał w świetle art. 76 ust. 3 w zw. z art. 38 p.u.n. Zarzut naruszenia tych

przepisów nie znalazł się tymczasem w skardze kasacyjnej.

Błędne jest twierdzenie skarżącej, że Sąd drugiej instancji uznał, że interes

prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia uchwał w okolicznościach sprawy wyrażał

się w braku zgody tymczasowego nadzorcy sądowego na ich podjęcie oraz

w sporze co do ich ważności. Sąd drugiej instancji kwestię braku zgody

tymczasowego nadzorcy sądowego rozpatrywał w pierwszej kolejności w ramach

oceny skutków wynikłej z tego wadliwości uchwał, a w kontekście oceny interesu

prawnego powoda powołał tę kwestię jako jedną z kilku, które uzasadniały przyjęcie

istnienie tego interesu. Wzmiankę o sporze co do ważności uchwał należy

zaś rozumieć nie dosłownie, lecz jako sporność między stronami kwestii, czy i jakie

9

skutki prawne wywołują te uchwały. Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w tym

zakresie jest więc niezasadny.

Wobec okoliczności, że podniesione przez skarżącą zarzuty w części nie

były dostateczne, aby podważyć zaskarżony wyrok, a w części były bezzasadne,

skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

oraz art. 98 § 1 i 3, art. 99 i art. 108

§ 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

eb