I CSK 899/14

Sygn. akt I CSK 899/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa A. R.

przeciwko Muzeum […] w W.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej M. R.-G.

o zapłatę i wydanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód A. R. w pozwie z dnia 6 lipca 1999 r. wystąpił początkowo przeciwko

pozwanym Muzeum […] w W. i Muzeum Pałacu […] w W. (poprzednio - Muzeum

Pałac w W.) z powództwem o zwrot rękopisów i ksiąg iluminowanych

średniowiecznych, a następnie w 2011 r. sprecyzował swoje żądanie i domagał się

zasądzenia od pozwanych odszkodowania w wysokości 750.000 zł w związku z

utratą tych przedmiotów (15 pozycji). Muzeum Pałac w W. zostało wezwane do

udziału w sprawie na podstawie art. 194 § 1 k.p.c. Pozwani bronili się tym, że

powód nie udowodnił, że przedmioty objęte pozwem stanowiły własność A. B.

(poprzednika prawnego powoda) oraz twierdzili, iż nabyli te przedmioty na

własność (wskazując różne podstawy tego nabycia). Zgłaszali też zarzut

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego powoda oraz brak legitymacji

biernej Muzeum […] w W.

Sąd Okręgowy wyrokiem częściowym zasądził od Muzeum […] w W. kwotę

83.333,33 zł, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo.

Zasadnicze elementy stanu faktycznego były następujące.

Powód jest spadkobiercą właściciela majątku „Dobra Ziemskie W.” A. B. w

1/9 części, zmarłego w 1947 r. We wrześniu 1944 r. rodzina B. została w

większości ewakuowana z W. do N., a następnie wywieziona przez wojska

radzieckie do Moskwy; powróciła do Polski w 1947 r. Podczas wojny wojska

okupacyjne zrabowały przeważającą część zbiorów, w tym najcenniejsze

eksponaty. Po wyzwoleniu w W. w dniu 19 stycznia 1945 r. pojawił się Kierownik

Referatu Kultury i Sztuki w Urzędzie Powiatowym, który sporządził protokół

wizytacji Muzeum W. Protokołem z dnia 4 lutego 1945 r. dokonano przejęcia na

rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej majątku ziemskiego W. Decyzją

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych przyznano Muzeum […] w W. ośrodek

zabytkowy w W., Park w M. i pałac z parkiem w N. (k. 472-473 akt). Orzeczeniem

Wojewody […] z dnia 30 marca 1948 r. postanowiono zwrócić wdowie po A. B.

część ruchomości niepodlegających przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. W dniu

3

2 października 1948 r. zebrała się Komisja w celu dokonania klasyfikacji

przedmiotów znajdujących się w byłym majątku W. Ustalała ona, czy przedmioty,

których zwrotu domaga się B. B., stanowiły część urządzenia pałacu i zabudowań

dworskich, potrzebnego do celowego używania tych budynków zgodnie z ich

obecnym przeznaczeniem. Orzeczeniem z dnia 15 lutego 1949 r. po rozpoznaniu

odwołania B. B. od orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego, Ministerstwo Rolnictwa i

Reform Rolnych zaskarżone orzeczenie utrzymało w mocy.

Ustalono, że w związku z wykonywaniem postanowień dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęto również rękopisy i księgi iluminowane

(łącznie 15 pozycji). Przedmioty te w 1953 r. wydano kustoszowi B. T., ale nie

zostały one zwrócone. W lutym 1966 r. uznano te pozycje za ostatecznie zaginione.

Zostały one jednak formalnie uwzględnione w protokole zdawczo-odbiorczym w

chwili podziału Muzeum – Pałac w W. Poszukiwania tych przedmiotów nie dały

rezultatów i ostatecznie umorzono postępowanie przygotowawcze w 2001 r. W

latach 1996 - 2001 przekazywano sukcesywnie z Muzeum […] w W. część mienia

powstałemu w wyniku podziału Muzeum Pałac w W. Wartość utraconych

rękopisów i ksiąg wynosi 1.118.004 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że wystąpiły podstawy do wydania wyroku

częściowego. Objęte pozwem księgi iluminowane i rękopisy średniowieczne

stanowiły własność poprzednika prawnego powoda. Pozwane Muzeum […] miało

legitymację bierną w sporze pomimo tego, że na podstawie zarządzenia nr 12

Ministra Kultury i Sztuki z dnia 17 marca 1995 r. w sprawie podziału Muzeum […] w

W. i zmiany jego statutu (Dz. Urz. MKiS nr 3, poz. 4 - cyt. dalej jako „zarządzenie nr

12 z dnia 17 marca 1995 r.) doszło do podziału tej instytucji i wydzielenia z niej

nowej jednostki - Muzeum Pałac w W. Podział na dwie odrębne instytucje kultury

nie wyłączył jednak legitymacji biernej Muzeum […], ponieważ do utraty objętych

pozwem ruchomości doszło w okresie władania nimi jeszcze przez ten podmiot.

Żaden z pozwanych nie stał się właścicielem wspomnianych ksiąg iluminowanych i

rękopisów. Jako podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej Muzeum […] Sąd

wskazał art. 225 k.c. Analizując szerzej to, czy nastąpiło zawieszenie wymiaru

sprawiedliwości, które mogło mieć wpływ na rozpoczęcie biegu przedawnienia

roszczenia odszkodowawczego, Sąd Okręgowy stwierdził, że dopiero z dniem 31

4

grudnia 1989 r. ustały przeszkody określane jako stan siły wyższej (art. 121 pkt 4

k.c.). Termin przedawnienia upłynąłby zatem w dniu 31 grudnia 1999 r., a pozew

wniesiony został przed tą datą tj. w lipcu 1999 r.

Powód zgłosił żądanie odszkodowawcze po tym, jak potwierdzono

definitywną utratę przedmiotów wskazywanych w pozwie. Potwierdzenie takie

nastąpiło w piśmie Dyrektora Muzeum […] z dnia 12 października 2004 r.

i dopiero wówczas powód mógł wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym

w miejsce roszczenia windykacyjnego. Skoro powód dowiedział się o szkodzie

w 2004 r., to zachował trzyletni termin przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego (art. 4421

k.c.). Wysokość zasądzonej należności w wyroku

częściowym wynika stąd, że powód jest spadkobiercą A. B. w 1

/9 części (1

/9 x

750.000 zł).

W wyniku apelacji Muzeum […] w W. (odnoszącej się do punktu I wyroku

Sądu Okręgowego) Sąd Apelacyjny zmienił w tym zakresie rozstrzygnięcie Sądu

pierwszej instancji i oddalił powództwo w tej części. Wyrok pierwszej instancji nie

został zaskarżony przez powoda w zakresie oddalenia powództwa wobec

pozwanego Muzeum Pałac w W.

Sąd Apelacyjny potwierdził, że objęte pozwem przedmioty stanowiły

własność poprzednika prawnego powoda. Oba pozwane Muzea nigdy nie nabyły

własności tych przedmiotów na podstawie odpowiednich tytułów prawnych.

Podstawę roszczenia powoda stanowił art. 225 k.c. W wyniku podziału Muzeum

[…] w W. i wydzielenia Muzeum Pałac w W. na podstawie zarządzenia nr 12

Ministra Kultury i Sztuki z dnia 17 marca 1995 r. to drugie Muzeum (nowa osoba

prawna) przejęło uprawnienia i obowiązki Muzeum […] w W. powstałe do dnia 31

marca 1995 r. (§ 6 ust. 4 zarządzenia). Skoro powództwo windykacyjne wytoczono

w 1999 r., Muzeum […] w W. nie miało już legitymacji biernej w tym postępowaniu,

co uzasadniało oddalenie powództwa.

W szerszym wywodzie prawnym Sąd Apelacyjny rozważał się też, jak długo

trwał okres zawieszenia biegu przedawnienia roszczenia powoda i ostatecznie

stwierdził, że okres ten zakończył się z dniem 1 stycznia 1986 r. W związku z tym,

że powództwo zostało wytoczone w lipcu 1999 r., a termin przedawnienia

5

(dziesięcioletni) upłynął w dniu 1 stycznia 1996 r., powództwo ulegało oddaleniu

także z powodu przedawnienia roszczenia powoda. Jednocześnie Sąd Apelacyjny

stwierdził, że nie istniały podstawy do nieuwzględniania biegu przedawnienia na

podstawie art. 5 k.c.

W skardze kasacyjnej powoda podnoszono zarzuty naruszenia art. 118 k.c.,

art. 121 pkt 4 i art. 117 § 2 k.c.; § 6.2 i § 6.4 zarządzenia nr 12 z dnia 17 marca

1995 r. w zw. z art. 64 ust. 2 i 2 Konstytucji RP; art. 87 ust. 1, art. 83 ust. 2 i art. 241

ust. 6 Konstytucji RP i art. 1, 62, 90 oraz 56 ust. 3 ustawy konstytucyjnej z dnia

17 października 1992 r. w zw. z art. 20 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 25 października

1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kontrolnej; art. 5 k.c. w zw.

z art. 118 k.c. i art. 121 pkt 4 k.c.).

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie

co do istoty sprawy, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie miały dwa zagadnienie,

które także pojawiły się w ramach wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Chodzi mianowicie o legitymację bierną w sporze pozwanego Muzeum […] w W., a

w razie stwierdzenia istnienia takiej legitymacji - o rozważenie podniesionego przez

tego pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia.

Na brak tej legitymacji Muzeum […] powoływało się w odpowiedzi na pozew

i wyjaśniało, że w związku z jego prawnym podziałem i wyodrębnienia z niego m.in.

nowej instytucji kultury - Muzeum Pałac w W. (na podstawie zarządzenia Ministra

Kultury i Sztuki z dnia 17 marca 1995 r.) doszło do przejęcia ex lege w dniu 1

kwietnia 1995 r. wierzytelności i zobowiązań Muzeum […] przez tę nową instytucję

(osobę prawną; § 6 ust. 4 zarządzenia). Przejęcie to objęło także roszczenie

odszkodowawcze zgłoszone przez powoda w danej sprawie. Sąd Apelacyjny -

inaczej niż Sąd Okręgowy - podzielił stanowisko pozwanego Muzeum […] i przyjął

dojście do skutku wspomnianej sukcesji uprawnień i obowiązków na rzecz nowo

powstałego podmiotu (Muzeum Pałac w W, - obecnie - „Muzeum Pałacu […]”), co

6

stanowiło zasadniczą przyczynę zmiany zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej

instancji i oddalenia powództwa (s. 23-24 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Ustalenia faktyczne Sądów meriti dotyczące podstawy faktycznej

zgłoszonego przez powoda roszczenia wobec obu pozwanych skłaniają do

postawienia zasadniczego pytania, kiedy doszło w ogóle do powstania roszczenia

odszkodowawczego powoda na podstawie art. 225 k.c., tj. roszczenia właściciela

rzeczy (spadkobiercy) wobec jej posiadacza będącego w złej wierze. Wyjaśnienie

tej kwestii jest istotne, ponieważ - zgodnie z § 6 ust. 4 zarządzenia Ministra Kultury

i Sztuki z dnia 17 marca 1995 r. - m.in. nowo powstałe Muzeum Pałac w W.

„przejmuje wierzytelności i zobowiązania powstałe w związku z ich działalnością

prowadzoną do dnia 31 marca 1995 r”. Sądy meriti założyły, że do powstania

roszczenia odszkodowawczego powoda doszło jeszcze przed tą datą, a mianowicie

w okresie od 1953 r., najpóźniej w 1966 r. (powierzenie kustoszowi Muzeum ksiąg

iluminowanych i rękopisów, a następnie wpisanie ich „do inwentarza w. jako

zaginione”; s. 3 i 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Sąd Apelacyjny stwierdził,

że wspomniane ruchomości zostały „utracone na przełomie lat 50 i 60 –tych XX

wieku”, a zobowiązanie odszkodowawcze Muzeum […]” zostało z chwilą

wydzielenia Muzeum Pałac […] przejęte przez tę nowo utworzoną instytucję kultury”

(s. 24 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przepisy art. 224 § 2

k.c. i art. 225 k.c. (ten ostatni zawiera podobną regulację jak art. 312 dekretu z dnia

11 października 1946 r. - prawo rzeczowe, Dz. U. z 1945 r., nr 57, poz. 319) tworzą

samodzielną, pozaumowną odpowiedzialność odszkodowawczą, niebędącą

również odpowiedzialnością deliktową (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

2 listopada 2002 r., III CKN 791/99 nie publ; wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia

11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie publ.). Odpowiedzialność tę ponosi wobec

właściciela posiadacz rzeczy ruchomej w złej wierze, jeżeli w okresie wykonywania

faktycznego władztwa nad tą rzeczą doszło do jej pogorszenia lub utraty. Chodzi

tu o odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, a wyłączenie tej odpowiedzialności

może nastąpić jedynie wówczas, jeśli rzecz będąca we władaniu posiadacza w złej

wierze uległaby utracie także wtedy, gdyby znajdowała się w posiadaniu

uprawnionego. Obowiązek odszkodowawczy obciąża posiadacza wówczas ,gdy

7

doszło do pogorszenia lub utraty rzeczy w okresie tego posiadania i w związku

z tym posiadaniem.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się trafnie, że szkoda

poniesiona przez właściciela rzeczy musi mieć „charakter wystarczająco trwały”

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r.,

II CSK 681/10, nie publ.), a zatem wspomniana utrata powinna stanowić

utratę definitywną, a nie tylko prawdopodobną. Oznacza to, że roszczenie

odszkodowawcze powoda mogło powstać jedynie w razie definitywnej (ostatecznej)

utraty przedmiotów objętych początkowo powództwem windykacyjnym.

Czym innym są same przyczyny, które mogły doprowadzić do takiej definitywnej

utraty cudzej rzeczy (powierzenie rzecz rzez posiadacza własnemu pracownikowi),

a czym innym okoliczności przemawiające w dostatecznie pewny sposób za tym,

że taka utrata ostatecznie i definitywnie jednak nastąpiła, jeżeli posiadacz

po takim powierzeniu nie wykazuje dostatecznego zainteresowania losem rzeczy

i jej właściwej inwentaryzacji.

Dokonane przez oba Sądy meriti ustalenia faktyczne pozostawiają otwartą

kwestię chwili powstania roszczenia odszkodowawczego, a w każdym razie nie są

to ustalenia dostatecznie spójne i kompletne, bowiem pomijają istotne okoliczności,

które wystąpiły po dniu 1 kwietnia 1995 r. Chodzi przede wszystkim o protokolarne

przekazanie m.in. przedmiotów objętych pozwem drugiemu pozwanemu, co może

świadczyć o tym, że przedmioty te jeszcze w tym czasie znajdowały się w sferze co

najmniej współwładztwa faktycznego Muzeum […] w W. i Muzeum Pałac w W.

Wolę wykonywania takiego współwładztwa faktycznego(współposiadania) mogą

potwierdzać aktywność i dalsze czynności pozwanego Muzeum […]. W dniu 29

marca 2000 r. zawiadomiło ono członków rodziny powoda o tym, że „rękopisy ze

zbiorów w. zaginęły”, a następnie złożyło doniesienie do Prokuratury Rejonowej „w

sprawie o zaginięcie dóbr kultury Muzeum […] w latach 1945 - 2000”.

Postępowanie to umorzono „wobec braku dostatecznych dowodów popełnienia

przestępstwa”. Następnie Dyrektor Muzeum […] pismem z dnia 12 października

2004 r. poinformował powoda o „powstaniu szkody” (k. 9 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku) i dopiero wtedy powód mógł zmienić żądanie z

windykacyjnego na odszkodowawcze (art. 225 k.c.). Treść tych, pominiętych w

8

rozważaniach Sądów meriti dokumentów, wskazuje na to, że utrata przedmiotów

objętych pozwem mogła nastąpić w sposób ostateczny po dniu 1 kwietnia 1995 r., a

nie w latach pięćdziesiątych klub sześćdziesiątych ubiegłego wieku, jak to przyjęły

Sądy. Gdyby więc okazało się, że roszczenie powoda ukształtowało się ostatecznie

po dniu 1 kwietnia 1995 r. i to w okresie współposiadania utraconych ostatecznie

przedmiotów objętych pozwem, niewątpliwie mogłoby to świadczyć o legitymacji

biernej także pozwanego Muzeum […] jako współposiadacza utraconych

definitywnie przedmiotów w okresie wykonywania tego współposiadania z Muzeum

Pałac w W. (art. 225 k.c. w zw. z art. 336 k.c.).

Ustalenie chwili powstania roszczenia odszkodowawczego powoda

wynikającego z art. 225 k.c. przesądza także kwestię przedawnienia tego

roszczenia. Skoro nie ma tu zastosowania roczny termin przedawnienia (art. 229

k.c.), ponieważ rzeczy nie zostały zwrócone spadkobiercy właściciela (powodowi),

powinny znaleźć zastosowanie przepisy ogólne (art. 118 k.c.). Ponadto w art. 229

k.c. wspomina się tylko o roszczeniu odszkodowawczym polegającym na

pogorszeniu rzeczy, a nie na jej utracie. Oznacza to, że roszczenie powoda mogło

się przedawnić po upływie dziesięciu lat po jego powstaniu. Trafnie w uzasadnieniu

wyroku Sądu Apelacyjnego zwrócono uwagę na to, że do roszczenia

odszkodowawczego powoda, wynikającego z art. 225 k.c. nie można jednak

stosować przepisów o przedawnieniu właściwych dla roszczeń o charakterze

deliktowym (art. 4421

k.c.).

W tej sytuacji Sąd Apelacyjny przedwcześnie przyjął, że na podstawie § 6

ust. 4 zarządzenia z dnia 17 marca 1995 r. Muzeum Pałac w W. stało się następcą

prawnym Muzeum […] w W. także w odniesieniu do roszczenia powoda

obejmującego odszkodowanie za utratę ksiąg iluminowanych i rękopisów objętych

pozwem. Tym samym przedwcześnie analizował rozpoczęcie biegu przedawnienia

tego roszczenia i ewentualne prawne zakłócenia biegu przedawnienia. Należało

zatem uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).

9

eb