III PK 25/15

Sygn. akt III PK 25/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Doroty Ż.

przeciwko Zespołowi Szkół Ekonomicznych […]o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 25 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z

dnia 25 września 2014 r., po rozpoznaniu apelacji powódki D. Ż. w sprawie z jej

powództwa przeciwko Zespołowi Szkół Ekonomicznych i III Liceum

Ogólnokształcące […] o przywrócenie do pracy, oddalił apelację od wyroku Sądu

pierwszej instancji oddalającego powództwo, a także oraz zasądził od powódki na

2

rzecz pozwanego kwotę 120 zł tytułem zwrotu procesu za drugą instancję. W

sprawie tej ustalono, że powódka była nauczycielką wychowania fizycznego w

pozwanym Zespole Szkół. Legitymowała się statusem nauczyciela

dyplomowanego, a jej miesięczne wynagrodzenie obliczone jak ekwiwalent za urlop

wypoczynkowy wynosiło 3.784,76 zł. Obok powódki zajęcia z wychowania

fizycznego u pozwanego prowadzili też nauczyciele: M. P. - nauczyciel

dyplomowany, M. D. - nauczyciel dyplomowany, K. P. - nauczyciel mianowany, K.

S. - nauczyciel mianowany, B. A. - nauczyciel mianowany, O. M. - nauczyciel

mianowany oraz R.M. - nauczyciel dyplomowany. W związku ze zmniejszeniem

liczby oddziałów pozwany pracodawca w oparciu o obowiązujące w szkole kryteria

doboru nauczycieli do zwolnienia, przedstawione radzie pedagogicznej w kwietniu

2013 r., zastosował do wszystkich nauczycieli przedmiotu obowiązujące kryteria

punktowe, a poszczególni nauczyciele wychowania fizycznego otrzymali

następujące liczby punktów: A. B. - 77, S. K. - 94, P. K. - 63, D. M. - 58, P. M. - 127,

M. O. - 73, R. M. - 37, powódka - 47. W dniu 15 maja 2013 r. została podjęta

decyzja o wręczeniu powódce w oparciu o art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela

wypowiedzenia umowy o pracę, ale od 10 maja 2013 r. przebywała ona na

zwolnieniu lekarskim. Pismo zawiadamiające powódkę o wypowiedzeniu mowy o

prace zostało powódce przesłane pocztą w dniu 15 maja 2013 r., ze skutkiem

doręczenia dwukrotnie awizowanej przysyłki w dniach 16 maja i 24 maja tego roku.

Termin jej odbioru upłynął 31 maja 2013 r. W dniu 12 czerwca 2013 r. powódka

odebrała „fizycznie” przedmiotowe oświadczenie w siedzibie pozwanego. Następnie

w dniu 26 czerwca 2013 r. powódka złożyła podanie o przeniesienie jej w stan

nieczynny. W konsekwencji decyzją dyrektor pozwanej szkoły z 1 lipca 2013 r.

została przeniesiona w stan nieczynny na okres od dnia 1 września 2013 r. do dnia

28 lutego 2014 r. Wypowiedzenie umowy o pracę otrzymała również najniżej

oceniona nauczycielka M. R.

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 20 marca 2014 r. oddalił powództwo,

uznając, że przebywanie powódki na zwolnieniu lekarskim nie usprawiedliwiało

odmowy odbioru kierowanej do niej przez pracodawcę korespondencji na wskazany

przez nią adres. Powódka nie wykazała, aby nie mogła tego dokonać sama oraz że

nie było żadnej innej osoby upoważnionej do odbioru korespondencji. Powódka

3

przy dołożeniu należytej staranności miała realna możliwość zapoznania się z

treścią oświadczenia pracodawcy o wypowiedzeniu jej umowy o pracę. Ze względu

na nieodebranie przesyłki pomimo jej dwukrotnego awizowania należało przyjąć, że

oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę dotarło do niej w ostatnim dniu

upływu terminu do odbioru przesyłki - 31 maja 2013 r. (art. 139 § 1 k.p.c.). W tym

stanie rzeczy powódka uchybiła terminowi z art. 264 k.p. do wniesienia odwołania

od wypowiedzenia umowy o pracę. Mając jednak na uwadze, że powódka, w

okresie trwającego wypowiedzenia, zgodnie art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela,

wystąpiła z wnioskiem o przeniesienie jej w stan nieczynny i pozostawała w stanie

nieczynnym do dnia 28 lutego 2014 roku., Sąd ten uznał, że powódka, której

wypowiedziano stosunek pracy w trybie art. 20 Karty Nauczyciela, a następnie

została ona przeniesiona w stan nieczynny mogłaby dochodzić przywrócenia do

pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy tylko wtedy, gdyby w terminie 7 dni

od doręczenia wypowiedzenia złożyła odwołanie. Tymczasem powódka uchybiła

temu terminowi, przeto Sąd Rejonowy nie badał przyczyn wyboru powódki do

zwolnienia pracy, a jej wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu z zeznań

świadka na okoliczność dokonanych konsultacji związkowych zgłoszony przez

pełnomocnika pozwanego na rozprawie w dniu 20 marca 2014 r. oddalił na

podstawie art. 227 k.p.c. Następnie odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 12 grudnia 2011 r. (I PK 33/11) wskazał, że roszczenie nauczyciela o

przywrócenie do pracy w związku z wypowiedzeniem dokonanym na podstawie ar.

20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nie jest roszczeniem alternatywnym (art. 4771

k.p.c.) w stosunku do roszczenia o przywrócenie związanego z wygaśnięciem

stosunku pracy na skutek upływu sześciomiesięcznego okresu pozostawania w

stanie nieczynnym (art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela). Oznaczało to brak podstaw

prawnych do przywrócenia powódki do pracy „w oparciu o uznanie wypowiedzenia

za nieuzasadnione skoro przedmiotowe wypowiedzenie stało się, zgodnie z art. 20

ust. 5c Karty nauczyciela bezskuteczne”. Sąd ten, mając jednakże na uwadze, że

powódka ostatecznie domagała się przywrócenia do pracy na podstawie art. 56 § 1

k.p. w związku z art. 67 k.p. i w związku z art. 91c Karty Nauczyciela na

poprzednich warunkach pracy i zgodnie z kwalifikacjami w związku z wygaśnięciem

stosunku pracy z powodu niewykonania przez dyrektora obowiązku ustanowionego

4

w art. 20 ust. 7 Karty Nauczyciela, wskazał, że na jego podstawie dyrektor szkoły

ma obowiązek przywrócenia do pracy w pierwszej kolejności nauczyciela

pozostającego w stanie nieczynnym w razie powstania możliwości podjęcia przez

nauczyciela pracy w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony lub na okres, na

który została zawarta umowa, w tej samej szkole, na tym samym lub innym

stanowisku, pod warunkiem posiadania przez nauczyciela wymaganych kwalifikacji.

Tymczasem powódka przyznała, iż nie ma kwalifikacji do nauczania innych

przedmiotów. Ponadto z arkusza organizacyjnego i zeznań dyrektor pozwanego E.

C. wynikało, że nauczyciele wychowania fizycznego nie mają godzin nadliczbowych

w takiej liczbie, która uzasadniałaby ponowne zatrudnienie powódki, a zatem nie

powstały możliwości jej przywrócenia do pracy.

Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki przyjmując, że Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i rozpoznał istotę sprawy.

Dyrektor pozwanego przewidywała zmniejszenie do 6 z 10 oddziałów (ostatecznie

powstało 7) i jednocześnie ustaliła w arkuszu organizacyjnym, że pozostali

nauczyciele wychowania fizycznego prowadzić będą zajęcia w następującym

rozmiarze: A. B. - 19,82; S. K. - 19,58; P. K. - 19,89; D. M. - 19,66; P. M. - 20,05, M.

0. - 20,29 godzin” W konsekwencji łącznie ponadnormatywny wymiar czasu pracy

dla wyżej wymienionych nauczycieli wynosił 11,29 godziny (arkusz organizacyjny k.

15). Nawet przy utworzeniu dodatkowego, siódmego oddziału, każdemu z

nauczycieli wychowania fizycznego przydzielono mniejszą ilość godzin nauczania

wychowania fizycznego i w planie organizacyjnym sporządzonym na dzień 29

sierpnia 2013 r., po dokonaniu rzeczywistego podziału na grupy lekcyjne

wychowania fizycznego z uwzględnieniem płci uczniów, zmniejszeniu uległa liczba

godzin nauczania: dla A. B. do 19,58; S. K. do 19,26; P. K. do 19,26; D. M. do

19,50; P. M. do 19,26 i M. O. do 19,58, co łącznie dawałoby 8,44 godzin

nadliczbowych (arkusz organizacyjny k. 51, zeznania E. C. k. 197-198). Wskazana

zatem ilość godzin wynikająca ze zmian organizacyjnych oczywiście oznaczała

niemożność ponownego zatrudnienia powódki w pełnym wymiarze godzin.

Odnosząc się do twierdzeń apelującego, że powódce można było przydzielić

godziny z przedmiotu wychowania do życia w rodzinie podnieść należy, że są to

zajęcia dodatkowe, których przydzielenie zależne jest od zgody rodziców i dopiero

5

po utworzeniu klas i złożeniu przez rodziców oświadczeń możliwe jest przydzielenie

tych godzin nauczania określonemu nauczycielowi. Stan ten jednak na dzień

przeniesienia powódki w stan nieczynny nie istniał, a w arkuszu organizacyjnym na

dzień 29 sierpnia 2013 r. godzin takich nie przewidziano. Ponadto przewidywano

6,87 godzin takiego nauczania, co przy ich zsumowaniu z nadgodzinami

wychowania fizycznego dawałoby 15,31 godzin, a zatem poniżej pełnego pensum

w wymiarze 18 godzin. Dlatego nie było możliwości zatrudnienia powódki w pełnym

wymiarze na 1 września 2013 r. ani w okresie kolejnych 6 miesięcy pozostawania

powódki w stanie nieczynnym, dla której nie było całego etatu.

Odnosząc się do apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 265 § 1 k.p. Sąd

drugiej instancji wskazał, że jeżeli pracownik nie dokonał bez swojej winy w

terminie czynności, o których mowa w art. 97 § 21

k.p. i w art. 264 k.p., sąd pracy

na jego wniosek postanowi przywrócenie uchybionego terminu. W pozwie nadanym

pocztą w 18 czerwca 2013 r. powódka wniosła o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia umowy o pracę, ale 26 czerwca 2013 r. złożyła wniosek o

przeniesienie w stan nieczynny. Na rozprawie w dniu 9 stycznia 2014 r. powódka

oświadczyła, że swoje roszczenie wywodzi z treści art. 20 ust. 7 Karty Nauczyciela,

kwestionując zasadność przeniesienia jej w stan nieczynny. W takich

okolicznościach sprawy wykluczone było przywracania uchybionego terminu do

odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę, ponieważ powódka składając 26

czerwca 2013 r. wniosek o przeniesienie w stan nieczynny ‘dokonała wyboru swego

statusu w procesie o przywrócenie do pracy, tym samym zrezygnowała z

możliwości kwestionowania dokonanego wypowiedzenia, a co z tym idzie również

terminu, od którego należy wnieść odwołanie o wypowiedzenia. Wypowiedzenie

pracy wysłane powódce należało traktować jako niebyłe, ponieważ nadal

pozostawała w stosunku pracy (wybranym stanie nieczynnym), który wygasł z mocy

ustawy na skutek upływu sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie

nieczynnym. Skoro według miarodajnych ustaleń w okresie pozostawania w stanie

nieczynnym nie powstała możliwość jej ponownego zatrudnienia w pełnym

wymiarze czasu pracy, przeto bezpodstawne bezzasadne okazało się także jej

roszczenie o przywrócenie do pracy w związku z przeniesieniem w stan nieczynny.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji za bezprzedmiotowy uznał zarzut rażącego

6

naruszenia art. 316 i art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. i 328 § 2 k.p.c. w

kontekście sprzeczności poczynionych ustaleń faktycznych i błędnego uznania, że

powódka nie złożyła odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę w ustawowym

terminie (art. 264 § 1 k.p.).

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego: - art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2

Karty Nauczyciela przez błędną wykładnię i uznanie, że z chwilą złożenia wniosku

przez nauczyciela o przeniesienie w stan nieczynny traci on możliwość

kwestionowania zasadności wyboru go do zwolnienia, oraz tego, że w szkole zaszły

zmiany organizacyjne uzasadniające zwolnienie powódki z pracy; - art. 20 ust. 7

Karty Nauczyciela przez błędne uznanie, że nie ma podstaw do przywrócenia

powódki na poprzednich warunkach pracy i płacy, gdy w szkole zaistniały podstawy

do przywrócenia do pracy, „bowiem utworzono o jeden więcej oddział niż

planowano i przydzielono innym nauczycielom godziny ponadwymiarowe”. Dlatego

w ocenie skarżącej w sprawie występują wymagające wyjaśnienia istotne

zagadnienia prawne: „- czy warunkiem zastosowania art 20 ust. 5c w związku z art.

20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela jest wystąpienie rzeczywistych zmian

organizacyjnych, które mają bezpośredni związek z decyzją o rozwiązaniu umowy o

pracę z nauczycielem, czy też samo zajście zmian organizacyjnych już daje

podstawy do zastosowania tej normy; - czy sąd ma obowiązek badać zasadność

zmian organizacyjnych zachodzących w szkole o ile one mają jedynie charakter

pozorny i służą jedynie uzasadnieniu wykazaniu braku podstaw do przywrócenia do

pracy w związku z zajściem okoliczności, o których stanowi art. 20 ust. 7 Karty

Nauczyciela”.

Ponadto, zdaniem skarżącej, w sprawie występuje potrzeba wykładni

budzącego poważne wątpliwości art. 20 ust. 5c w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2

Karty Nauczyciela, wymagającego wyjaśnienia, „czy wybór przez nauczyciela stanu

nieczynnego pozbawia go prawa kwestionowania zasadności wyboru go do

zwolnienia, jeżeli de facto wypowiedzenie umowy o pracę oznacza dokonania przez

pracodawcę wyboru nauczyciela do stanu nieczynnego”. Powódka zarzuciła

również naruszenie prawa procesowego: art. 328 § 2 w związku z art. 316 § 1, art.

382 i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do

7

zarzutów powódki zgłaszanych w toku postępowania, których pominięcie

skutkowało nierozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Dotyczy

to także „zaniechania zbadania doboru nauczyciela do zwolnienia w związku z

naruszeniem przez dyrektora przesłanek do przeniesienia go w stan nieczynny”. W

konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, ponieważ

sformułowane w niej zagadnienia prawne rozmijały się z miarodajnymi ustaleniami

faktycznymi zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.), z których wynikało, że

zmiany organizacyjne wymuszające zwolnienie dwóch najniżej ocenionych,

stosownie do przyjętych kryteriów doboru do zwolnienia z pracy, nauczycielek

wychowania fizycznego były rzeczywiste albo sformułowane problemy prawne

zostały już wyjaśnione w judykaturze Sądu Najwyższego, bądź były pozbawione

istotnego waloru prawnego.

W podstawowej kwestii wątpliwości skarżącej Sąd Najwyższy uznał, że

skoro pisemny wniosek o przeniesienie w stan nieczynny składa nauczyciel (art. 20

ust. 5c Karty Nauczyciela), przeto nie ma podstaw prawnych ani uzasadnienia do

dokonywania sądowej weryfikacji kryteriów wyboru przez nauczyciela tej instytucji

prawnej, których nie dokonała pozwana szkoła. Oznacza to, że w razie złożenia

przez nauczyciela wniosku o przeniesienia w stan nieczynny dyrektor szkoły nie

narusza przesłanek ani kryteriów wcześniejszego wyboru nauczyciela do

wypowiedzenia mu nauczycielskiego stosunku pracy, które stało się bezskuteczne

z mocy dyspozycji wymienionego przepisu prawa.

Natomiast inne kontrowersje powołane w skardze kasacyjnej dotyczące

potencjalnej konwersji zgłaszanych roszczeń o przywrócenie do pracy z różnych

podstaw prawnych zostały szczegółowe wyjaśnione w uchwale z dnia 18 września

2014 r., III PZP 3/14 (OSNP 2015 nr 2, poz. 18), w której Sąd Najwyższy uznał, że:

roszczenie o przywrócenie do pracy za niezgodne z prawem lub nieuzasadnione

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy (art. 20 ust. 1 pkt 2 KN) w związku

8

z art. 45 k.p. i art. 91c tej Karty nie przekształca się bez zmiany powództwa (art.

193 k.p.c.) w roszczenie o przywrócenie do pracy z tytułu niezgodnego z prawem

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy (art. 56 § 1 w związku z art. 67 k.p. w

związku z art. 91c Karty Nauczyciela). Natomiast okoliczności i przyczyny

niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedzenia nauczycielskiego

stosunku pracy, które stało się bezskuteczne wskutek złożenia pisemnego wniosku

o przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela),

mogą być poddane sądowej kontroli jako okoliczności lub przyczyny niezgodnego z

prawem wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy tylko w razie skutecznego

uchylenia się od skutków prawnych wniosku o przeniesienie w stan nieczynny i

terminowego zaskarżenia wygaśnięcia stosunku pracy (art. 56 § 1 w związku z art.

67 i art. 264 § 2 k.p. oraz w związku z art. 91c Karty Nauczyciela).

Dokonując takiej wykładni Sąd Najwyższy argumentował, jak następuje.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły w razie częściowej

likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie

liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze

zatrudnienie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek

pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. Rozwiązanie

nauczycielskiego stosunku pracy następuje z końcem roku szkolnego po uprzednim

trzymiesięcznym wypowiedzeniu (art. 20 ust. 3), które wszakże jest (staje się)

bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w terminie 30 dni od dnia

doręczenia wypowiedzenia pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny.

W okresie 30 dni od wypowiedzenia zwalniany nauczyciel może i powinien

rozeznać stan faktyczny i prawny sprawy oraz skutki prawne własnych zachowań i

zdecydować, czy wybiera alternatywę w postaci złożenia pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny, co jednak prowadzi do bezskuteczności z mocy

prawa wcześniejszego wypowiedzenia stosunku pracy, a następnie do jego

wygaśnięcia z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie

nieczynnym (art. 20 ust. 5c KN), czy zaskarża decyzję o nieuzasadnionym lub

niezgodnym z prawem wypowiedzeniu nauczycielskiego stosunku pracy, którego

nie ubezskutecznił pisemnym wnioskiem o przeniesienie w stan nieczynny. Od

nauczycieli, którzy zaliczają się do pracowników wykształconych, którzy powinni

9

mieć lub uzyskać rozeznanie w zakresie przysługujących im uprawnień i skutków

prawnych dokonywanych czynności prawnych, należy wymagać świadomego

podejmowania decyzji w razie uzyskania informacji o możliwości złożenia wniosku

o przeniesienie w stan nieczynny i jego skutkach prawnych, jeżeli na ich

przemyślaną ocenę mają 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy

z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. W konsekwencji i co do zasady

kontrowersyjne jest powoływanie się na wadę oświadczenia woli („błędu”)

zawartego we wniosku ze względu „na brak wiedzy na temat wszystkich skutków

złożenia pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny”, które

ubezskutecznia wcześniej dokonane wypowiedzenie, przeto nie rozwiązuje

stosunku pracy z upływem okresu bezskutecznego wypowiedzenia. Równie

wątpliwe bywa zatem instrumentalne nadużywanie jedynie „korzyści” stanu

nieczynnego wyłącznie dla celów procesowych związanych z uzyskaniem

orzeczenia o kontestowanym wypowiedzeniu stosunku pracy, które z mocy prawa

jest kwalifikowane jako bezskuteczne wskutek złożenia wniosku o przeniesienie w

stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN).

Zwalniany nauczyciel może na drodze sądowej kwestionować albo

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy, co wymaga złożenia odwołania

do sądu pracy w terminie 7 dni od dokonanego wypowiedzenia (art. 264 § 1 k.p. w

związku z art. 91c KN), albo podważać wygaśnięcie tego stosunku pracy w terminie

14 dni od tego sposobu ustania (wygaśnięcia) stosunku pracy, licząc od upływu

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym (art. 264 § 2 k.p.

w związku z art. 91c KN; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia

2000 r., I PKN 607/99, OSNAPiUS 2001 nr 19, poz. 581). Terminy sądowego

zaskarżania decyzji o wypowiedzeniu nauczycielskiego stosunku pracy ze skutkiem

na koniec roku szkolnego albo o jego wygaśnięciu z upływem sześciomiesięcznego

okresu pozostawania w stanie nieczynnym nie przypadają w tym samym czasie

(momencie), a zatem już z tej przyczyny roszczenia kontestujące dokonane

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy nie mają natury alternatywnej

wobec roszczeń podważających wygaśnięcie w późniejszym terminie tego

stosunku pracy. Ponadto w judykaturze wskazuje się na inne okoliczności faktyczne

tych niealternatywnych roszczeń, które w przypadku sądowego zaskarżenia

10

wypowiedzenia muszą odnosić się do przyczyn i okoliczności tego sposobu

rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy za wypowiedzeniem ze skutkiem na

koniec danego roku szkolnego. Natomiast w razie przeniesienia w stan nieczynny

kwestionowane mogą być przyczyny i okoliczności wygaśnięcia stosunku pracy z

upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w takim stanie. Różnią się

także podstawy prawne dochodzenia wymienionych roszczeń. I tak podstawę

prawną roszczeń związanych z wypowiedzeniem nauczycielskiego stosunku pracy

(o orzeczenie bezskuteczności dokonanego wypowiedzenia lub o przywrócenie do

pracy) stanowi art. 45 k.p. w związku z art. 91c KN. Natomiast roszczenie o

przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie (niekiedy

o dopuszczenie do pracy lub przywrócenie dotychczasowych warunków pracy, jeśli

nauczycielski stosunek pracy jeszcze trwa) w razie niezgodnego z prawem

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy wnosi się na podstawie art. 56 § 1

k.p. w związku z art. 67 k.p. i w związku z art. 91c KN (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z: 17 kwietnia 1997 r., I PKN 110/97, OSNAPiUS 1998 nr 7, poz. 205

i z 20 czerwca 2001 r., I PKN 476/00, OSNP 2003 nr 10, poz. 240). Takie

okoliczności wykluczają alternatywną naturę prawną roszczeń przysługujących w

razie wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy w stosunku do roszczeń

związanych z jego wygaśnięciem z upływem sześciomiesięcznego okresu

pozostawania nauczyciela na jego wniosek w stanie nieczynnym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2011 r., I PK 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz.

261).

Roszczenie wywodzone z niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy nie zbiega się w czasie z

roszczeniem z tytułu innego sposobu ustania (wygaśnięcia) tego stosunku pracy,

które nie stanowi „kontynuacji” roszczenia związanego z wypowiedzeniem

nauczycielskiego stosunku pracy ani nie może być postrzegane jako czasowo-

przyczynowa „konwersja” roszczeń z tytułu wypowiedzenia nauczycielskiego

stosunku pracy. Nauczyciel, któremu wypowiedziano nauczycielski stosunek pracy

ma 30 dni na złożenie świadomego, a zatem także przemyślanego nie tylko pod

względem wyłącznie korzyści, ale także skutków prawnych pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny. Złożenie takiego wniosku obliguje dyrektora szkoły

11

do przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny i sprawia, że bezskuteczne staje się

wcześniej dokonane wypowiedzenie, a nauczycielski stosunek pracy trwa

nadal po okresie ubezskutecznionego wypowiedzenia, które nie rozwiązuje

wypowiedzianego stosunku pracy aż do jego wygaśnięcia z upływem

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym.

W konsekwencji bezpodstawne lub zbędne staje się orzekanie w

przedmiocie wniesionego odwołania od dokonanego wypowiedzenia, które stało się

bezskuteczne z mocy art. 20 ust. 5c KN. Sąd pracy nie może orzec o

bezskuteczności wypowiedzenia, które stało się bezskuteczne wskutek

przeniesienia nauczyciela na jego pisemny wniosek w stan nieczynny, ani o

przywróceniu do pracy w stosunku pracy, którego bezskuteczne wypowiedzenie nie

rozwiązało wobec złożenia przez nauczyciela pisemnego wniosku o przeniesienie

w stan nieczynny. Prawna bezskuteczność dokonanego wypowiedzenia wywołuje

jego „upadłość” wskutek złożenia przez nauczyciela pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny, co wyklucza („unicestwia”) rozwiązanie

nauczycielskiego stosunku pracy za wypowiedzeniem z końcem danego roku

szkolnego. Wszystko to sprawia, że bezpodstawne bądź zbędne staje się orzekanie

o bezskuteczności wypowiedzenia unicestwionego wnioskiem o przeniesienie w

stan nieczynny lub o przywróceniu do pracy z upływem bezskutecznego z mocy

prawa wypowiedzenia, które nie doprowadziło do skutku rozwiązującego stosunek

pracy z końcem danego roku szkolnego.

Odmienna wykładnia zawarta w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

2004 r., III PK 54/04 (OSNP 2005 nr 13, poz. 192), bezrefleksyjnie powtórzona w

wyroku z dnia 14 stycznia 2009 r., III PK 52/08 (OSNP 2010 nr 13-14, poz. 164),

odnosiła się do stanu prawnego, w którym sąd pracy miał obowiązek orzekania o

roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez pracownika także

wówczas, gdy roszczenie nie było objęte jego żądaniem (art. 477 § 1 k.p.c.).

Ponadto w dacie wyrażenia po raz pierwszy tego poglądu nie obowiązywał art. 20

ust. 5c KN o bezskuteczności z mocy prawa dokonanego wypowiedzenia,

wywołanej złożeniem pisemnego wniosku o przeniesienie nauczyciela w stan

nieczynny. Po nowelizacji art. 4771

k.p.c., także w sprawach ze stosunku pracy

wykluczone jest orzekanie ponad żądanie. Nadal dopuszczalne jest wyłącznie

12

uwzględnienie z urzędu potencjalnych roszczeń alternatywnych, którymi nie są

roszczenia o przywrócenie do pracy wynikające z innych okoliczności faktycznych i

podstaw prawnych, związanych z wypowiedzeniem nauczycielskiego stosunku

pracy, które staje się bezskuteczne w razie złożenia pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN), albo z wygaśnięciem tego

stosunku pracy z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie

nieczynnym, zwłaszcza że roszczenie to jest zgłaszane w różnych terminach

materialnoprawnych zaskarżenia wypowiedzenia bądź wygaśnięcia stosunku pracy.

W razie podtrzymywania roszczeń z tytułu prawnie bezskutecznego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy sąd pracy powinien ustalić, czy

nauczyciel skutecznie uchylił się od skutków prawnych swojego wniosku o

przeniesienie go w stan nieczynny i świadomie zrezygnował z uprawnień

związanych z tą instytucją prawną. Tylko w takim przypadku może rozpoznać

„pierwotne” roszczenia o uznanie za niezgodne z prawem lub nieuzasadnione

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy. Nauczyciel, który uchylił się od

skutków prawnych wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, nie może dalej,

niejako „instrumentalnie” korzystać ze skutków prawnych, w tym z uprawnień

przypisanych do instytucji nauczycielskiego stanu nieczynnego, do osądzenia jego

roszczeń z tytułu niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedzenia

nauczycielskiego stosunku pracy.

Natomiast, jeżeli nauczyciel nie uchyla się od skutków prawnych

oświadczenia woli zawartego w pisemnym wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny, to sąd pracy nie powinien orzekać w przedmiocie już bezskutecznego z

mocy samego prawa wypowiedzenia ani o przywróceniu do pracy w ramach

wypowiedzianego stosunku pracy, którego bezskuteczne wypowiedzenie nie

rozwiązało. Zgodnie z art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela, wypowiedzenie stosunku

pracy jest bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w terminie 30 dni

od dnia doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w art.

20 ust. 2, pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Wymieniona

bezskuteczność wcześniej dokonanego wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku

sprawia, że bezpodstawne staje się odwołanie od bezskutecznego wypowiedzenia,

które „upada” w rozumieniu art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela, a nauczyciel nie

13

może dochodzić przywrócenia do pracy w ramach stosunku pracy, którego

dokonane, ale bezskuteczne z mocy prawa wypowiedzenie, nie rozwiązało.

Przeniesienie z mocy prawa w stan nieczynny nie jest wypowiedzeniem

zmieniającym nauczycielski stosunek pracy, który po ubezskutecznieniu wcześniej

dokonanego wypowiedzenia definitywnego zostaje przedłużony o okres sześciu

miesięcy pozostawania w tym stanie, ze skutkiem wygaśnięcia stosunku pracy z

upływem tego okresu. Dyskwalifikuje to stanowisko, że przeniesienie w stan

nieczynny, które prowadzi do bezskuteczności wypowiedzenia definitywnego

nauczycielskiego stosunku pracy, nie wyklucza wniesienia odwołania od

bezskutecznego z mocy prawa wypowiedzenia tego stosunku pracy.

Równocześnie prawna bezskuteczność wypowiedzenia, od którego

wniesiono odwołanie do sądu pracy, nie oznacza, że nauczyciel przeniesiony na

wniosek w stan nieczynny traci możliwość zaskarżenia przeniesienia go w stan

nieczynny lub wygaśnięcia stosunku pracy z upływem sześciomiesięcznego okresu

pozostawania w takim stanie. Nie ma przeszkód prawnych, aby nauczyciel uchylił

się od skutków własnego oświadczenia woli zawartego we wniosku o przeniesienie

w stan nieczynny, jeżeli złożył pracodawcy taki wniosek pod wpływem wad

prawnych tego oświadczenia woli wywołanych przez pracodawcę (art. 82-88 k.c. w

związku z art. 300 k.p.). Sądowe badanie skuteczności uchylenia się od

niezgodnego z prawem („wadliwego”) oświadczenia woli zawartego we wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny jest wszakże uzależnione od zachowania prawem

określonej formy oraz ustawowo określonych terminów i warunków wymaganych do

skutecznego uchylenia się od skutków prawnych dotkniętego potencjalną ustawową

wadą prawną takiego oświadczenia woli. Ponadto w takich sprawach ze stosunku

pracy nauczyciel musi zachować materialnoprawny 14-dniowy termin zaskarżenia

wygaśnięcia stosunku pracy (art. 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN). Tylko

skuteczne uchylenie się od skutków prawnych konkretnego wniosku o przeniesienie

nauczyciela w stan nieczynny, połączone z terminowym zaskarżeniem wygaśnięcia

nauczycielskiego stosunku pracy, umożliwia weryfikację zarzutów niezgodności z

prawem lub wadliwości zaskarżonego wygaśnięcia stosunku pracy, także ze

względu na niezgodność z prawem lub potencjalnie bezpodstawny czy

nieuzasadniony wybór konkretnego nauczyciela, który doprowadził do wygaśnięcia

14

stosunku pracy. W procesie wywołanym odwołaniem od dokonanego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy, które staje się bezskuteczne z

chwilą złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN),

bezpodstawne albo zbędne jest zatem orzekanie o prawnie ubezskutecznionym

wypowiedzeniu wskutek złożenia pisemnego wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny, które to wypowiedzenie nie wywołało skutku rozwiązującego

nauczycielski stosunek pracy. Oznacza to, że wymagana jest zmiana powództwa o

przywrócenie do pracy w związku z bezskutecznym wypowiedzeniem stosunku

pracy, wywołanym złożeniem pisemnego wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny, na inne roszczenie - o przywrócenie do pracy z tytułu niezgodnego z

prawem wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy, które zostaje oparte na

innych okolicznościach faktycznych oraz ma inną podstawę prawną (art. 56 § 1 w

związku z art. 67 k.p. i 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN). Tego typu zmiana

powództwa jest dopuszczalna na podstawie art. 193 k.p.c., a działający bez

adwokata lub radcy prawnego pracownik może jej dokonać w sądzie właściwym

ustnie do protokołu (art. 466 k.p.c.), ale tylko w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym (art. 383 k.p.c. a contrario). Wymaga to jednak skutecznego

uchylenia się od skutków prawnych wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, a w

razie wygaśnięcia stosunku pracy zachowania 14-dniowego terminu do zaskarżenia

tego trybu ustania stosunku pracy (art. 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN). Tylko

wtedy możliwe jest poddanie sądowej kontroli okoliczności i przyczyn wygaśnięcia

nauczycielskiego stosunku pracy. Skład orzekający w całości podtrzymał tę

wykładnię, a mając na względzie miarodajne ustalenie (art. 39813

§ 2 k.p.c.), że dla

skarżącej w okresie pozostawania w stanie nieczynnym nie powstała możliwość

ponownego zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, przeto orzekł jak w

sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c., a o kosztach zastępstwa procesowego

strony pozwanej w zgodzie z art. 98 k.p.c.

kc

15