V CSK 78/15

Sygn. akt V CSK 78/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Prezydenta Miasta J.

przeciwko D.S. R. S.A. w Z.

o wydanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy w K. nakazał pozwanej D.

S. R. Spółce Akcyjnej z siedzibą w Z., aby opuściła i opróżniła z wiaty stalowej,

budynku kasy i przylegającego do niego obiektu o konstrukcji stalowej, dwóch

urządzeń elektroenergetycznych, jeżeli stanowią własność pozwanej, wagi

samochodowej, infrastruktury kolejowej, maszyny służącej do załadunku piasku i

kruszyw wraz z rampą wyładunkową, bramy wjazdowej wraz z siatką ogrodzeniową

oraz płyt betonowych, piasku i kruszywa oraz wszystkich innych ruchomości

stanowiących własność pozwanej i wydała powodowemu Skarbowi Państwa -

Prezydentowi Miasta J. nieruchomość stanowiącą działkę nr 241/3 w obrębie

geodezyjnym 165 m. J. i działkę nr 3/12 w obrębie geodezyjnym 215 m. J., a także

orzekł o kosztach postępowania.

Na skutek apelacji strony pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7

października 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że nakazał pozwanej,

aby opuściła i opróżniła działkę o numerze 241/3 w obrębie geodezyjnym 165 m. J.

i działkę o numerze 3/12 w obrębie geodezyjnym 215 m. J. i wydała je powodowi do

dnia 31 marca 2015 r.; uchylił w pozostałej części rozstrzygnięcie zawarte w

punkcie 1. wyroku i w tym zakresie umorzył postępowanie; oddalił apelację w

pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości

składającej się ze wskazanych w wyroku działek położonych w J. W dniu 2 kwietnia

1997 r. pomiędzy Lasami Państwowymi, Nadleśnictwem C. a Kopalnią Piasku S.

SA (ówczesna firma pozwanej), za zgodą Urzędu Miasta J. została zawarta umowa

użyczenia wspomnianych działek w celu wybudowania na nich przez pozwaną

punktu sprzedaży piasku. Strony uzgodniły, że umowa wiąże je do czasu

formalnego przekazania na rzecz spółki prawa wieczystego użytkowania

nieruchomości. Punkt sprzedaży piasku został wybudowany i uruchomiony.

Pismem z dnia 30 lipca 1997 r. Nadleśnictwo C. poinformowało Kopalnię

Piasku „S.", że oczekuje formalnego uregulowania stanu prawnego nieruchomości

3

w terminie do dnia 30 sierpnia 1997 r., a z dniem 1 września 1997 r. umowa zostaje

unieważniona.

Pomiędzy stronami toczyła się korespondencja w przedmiocie oddania

pozwanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości, będącej przedmiotem sporu,

jednakże ostatecznie do sfinalizowania tej sprawy nie doszło. W związku z tym,

pismem z dnia 18 maja 2011 r. powód wezwał pozwaną do wydania nieruchomości,

a pismem z dnia 3 września 2012 r. do zapłaty wynagrodzenia za korzystanie przez

pozwaną bez tytułu prawnego z nieruchomości za okres od 1 września 2002 r.

do 31 sierpnia 2012 r.

Poddając powyższe ustalenia faktyczne subsumcji prawnej, Sąd Okręgowy,

stwierdził, iż roszczenie powoda, jako właściciela nieruchomości, znajduje

uzasadnienie w art. 222 § 1 k.c. Przyjął, iż pozwana nie wykazała, by przysługiwało

jej uprawnienie do władania nieruchomością. Podkreślił także, że zgodnie z art. 46

ust. 3 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.

Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.; dalej u.g.n.) wygaśnięcie trwałego

zarządu jest równoznaczne z wypowiedzeniem umów najmu, dzierżawy

lub użyczenia z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, jeżeli

nieruchomość, w stosunku do której wygasł trwały zarząd, była wynajęta,

wydzierżawiona lub użyczona. Podkreślił także, iż przepis art. 46 ust. 3 u.g.n.

wprowadza możliwość wygaśnięcia umowy wskutek wypowiedzenia, niezależnego

od warunków przewidzianych umową stron. Doprowadziło to Sąd Okręgowy do

konkluzji, iż pozwana już od 1999 roku nie posiada uprawnienia do władania

nieruchomością. Jednocześnie wskazał, iż z uwagi na unormowanie ochrony prawa

własności w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zwłaszcza w przepisach art. 21

ust. 1 i art. 64, nie można unicestwić roszczenia windykacyjnego właściciela za

pomocą art. 5 k.c.

Apelację od tego rozstrzygnięcia wniosła pozwana. Sąd Apelacyjny podzielił

ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, ale dokonał odmiennej oceny

prawnej tych zdarzeń. W ocenie Sądu Apelacyjnego, występując z roszczeniem

windykacyjnym powód zmierzał do tego, aby pozwana wydała nieruchomość

w stanie, w którym aktualnie się znajduje. Chociaż w toku postępowania powód

4

wskazał rzeczy, z których pozwana powinna opróżnić nieruchomość, to zdaniem

tego Sądu, wskazanie to nie przybrało ram procesowych, w szczególności nie

prowadziło do rozszerzenia żądania pozwu, a ponadto było nieprecyzyjne i miało

charakter warunkowy. Sąd Apelacyjny uznał także, że skoro wymienione przez

powoda budynki i urządzenia są trwale związane z gruntem, to nie stanowią

własności pozwanej. Odmiennie oceniając problem ruchomości, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że wydając nieruchomość pozwana ma prawo zabrać z niej wszystkie

swoje ruchomości, przy czym powód nie ma obowiązku ich wskazać. Sąd

Apelacyjny podzielił natomiast pogląd Sądu Okręgowego, że art. 5 k.c. nie mógł

stanowić w okolicznościach niniejszej sprawy podstawy do oddalenia powództwa.

Konkluzje te doprowadziły do zmiany zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie roszczenia windykacyjnego z art. 222 § 1 k.c. i nakazanie pozwanej,

aby opuściła działkę o numerze 241/3 w obrębie geodezyjnym 165 m. J. oraz

działkę o numerze 3/12 w obrębie geodezyjnym 215 m. J. i wydała je powodowi,

zastrzegając opróżnienie tych działek jedynie z rzeczy ruchomych. W oparciu o art.

320 k.p.c. Sąd odroczył spełnienie świadczenia do 31 marca 2015 r. Natomiast w

części dotyczącej rozstrzygnięcia o opróżnieniu tych działek z urządzeń, budowli i

budynków trwale złączonych z gruntem, Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i

umorzył w tym zakresie postępowanie, jako dotyczące roszczenia nieobjętego

żądaniem pozwu (art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 355 § 1 k.p.c.).

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła strona pozwana,

wskazując, że zaskarża wyrok w całości, mimo że z formalnego punktu widzenia

apelacja została w części uwzględniona. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuciła naruszenie art. 222 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 222

§ 1 k.c. w zw. z art. 5 k.c. w zw. z art. 6 pkt 1a u.g.n. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła naruszenie art. 386 § 3 k.p.c. w zw.

z art. 355 § 1 k.p.c., art. 325 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c., art.

230 k.p.c. i art. 231 k.p.c. w zw. z art. 325 k.p.c., art. 328 k.p.c. i art. 227 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. Na tej podstawie skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozew w niniejszej sprawie zawierał żądanie „nakazania pozwanej, aby

opuściła i opróżniła ze swoich rzeczy nieruchomość” stanowiącą dwie bliżej

oznaczone działki geodezyjne „oraz wydała ją do rąk powoda”. Już z tej formuły

żądania wynikało, że chodzi o dwa roszczenia: o wydanie nieruchomości

(windykacyjne) oraz o nakazanie pozwanej przywrócenia stanu zgodnego

z prawem (negatoryjne). Ewentualne wątpliwości co do zakresu żądań strony

powodowej powinno usunąć jej pismo z dnia 28 listopada 2013 r. (k. 294), w którym

zawarte jest żądanie, aby strona pozwana „usunęła z terenu nieruchomości objętej

postępowaniem wszystkie budynki i budowle (…) i wyszczególnione w piśmie

rzeczy i urządzenia oraz „wszystkie inne ruchomości stanowiące własność

pozwanej”. W tym stanie rzeczy uznanie przez Sąd Apelacyjny, że żądanie

powoda w istocie ograniczało się do roszczenia wydobywczego nieruchomości,

gdyż wskazanie rzeczy ruchomych „nie przybrało ram procesowych” było

nieuzasadnione, a umorzenia postępowania odnośnie do rzeczy znajdujących się

na nieruchomości bezpodstawne, co czyniło usprawiedliwionym zarzut skargi

naruszenia art. 386 § 3 w zw. z art. 355 § 1 k.p.c. Uzasadniony jest także zarzut

uchybienia art. 325 k.p.c. w części dotyczącej rozstrzygnięcia o żądaniu

negatoryjnym, gdyż nakaz opuszczenia i opróżnienia działek jest ogólnikowy i nie

precyzuje jakiego zakresu przedmiotowego dotyczy, co może czynić taki tytuł

egzekucyjny niewykonalnym. Tym samym wyrok narusza też art. 222 § 2 k.c.

Nie da się też odeprzeć zarzutu uchybienia art. 222 § 1 k.c. w tej części, w której

skarżący podnosi, że Sąd nie ustosunkował się do jego twierdzeń, iż jest on

w posiadaniu tylko części spornych nieruchomości.

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok nie mógł się ostać (art. 39815

w zw. z art. 108

§ 2 k.p.c.). Nie są natomiast uzasadnione pozostałe zarzuty skargi. Jeśli chodzi

o pretensję skarżącego co do oddalenia wniosku o przesłuchanie świadków J. K. i

B. L., to Sąd Apelacyjny zaaprobował w tej mierze stanowisko Sądu Okręgowego,

który przekonująco umotywował odmowę przeprowadzenia tego dowodu tym, iż

część okoliczności na które mieli zeznawać była w sprawie bezsporna, a część

wynika bezpośrednio z treści dokumentów, których strona pozwana nie

kwestionowała. Nieusprawiedliwiony jest też zarzut naruszenia art. 5 k.c. Jeżeli

6

nawet uznać stanowisko Sądu Apelacyjnego o niedopuszczalności stosowania co

do zasady art. 5 k.c. w sprawach windykacyjnych dotyczących nieruchomości jako

zbyt rygorystyczne i kierować się poglądem o możliwości powołania się w

wyjątkowych okolicznościach sprawy na obronę z art. 5 k. c., to trzeba stwierdzić,

że w rozpoznawanej sprawie nie ma takich nadzwyczajnych przesłanek, które

usprawiedliwiałyby zastosowanie tego przepisu (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 2 czerwca 2011 r., I CSK 520/10, niepubl.). Nie można bowiem

uznać za takie okoliczności przedłużanie się pertraktacji o oddanie tych

nieruchomości w wieczyste użytkowanie. Należy przy tym dodać, że Sąd

Apelacyjny, uwzględniając interesy pozwanego, odroczył o pół roku wykonanie

orzeczenia windykującego nieruchomość.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w wyroku.

eb