I UK 509/14

Sygn. akt I UK 509/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 12 listopada 2013 r. zmienił decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 14 sierpnia 2013 r. i przyznał wnioskodawcy M. K. od

2

lipca 2013 r. emeryturę w wieku obniżonym z tytułu pracy w szczególnych

warunkach.

Organ rentowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do emerytury w

wieku obniżonym uznając, że nie udokumentował on 15 lat pracy w szczególnych

warunkach albo w szczególnym charakterze, wymaganych w art. 184 ust. 1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), a jedynie 12 lat, 2

miesiące i 21 dni pracy w szczególnym charakterze, tj. w okresie od 13 grudnia

1975 r. do 31 marca 1988 r. w Hucie O. na stanowisku instruktora praktycznej nauki

zawodu. Ubezpieczony M. K.wniósł odwołanie od tej decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca M. K., urodzony 25 maja 1953 r., był

zatrudniony w okresach: (-) od 5 kwietnia 1988 r. do 5 sierpnia 1991 r. w Hutniczym

Przedsiębiorstwie Remontowym w C. na stanowisku spawacza podstawowego i w

ramach powierzonych obowiązków wykonywał czynności przy spawaniu konstrukcji

metalowych, tj. czynności niepodlegające nadzorowi technicznemu; prace

spawalnicze (spawanie elektryczne i gazowe) wykonywał w piecu, w kanałach, w

związku z remontem konstrukcji; posiadał uprawnienia instruktorskie do spawania;

były pracodawca wystawił świadectwo pracy, w którym potwierdził okres

zatrudnienia na tym stanowisku; (-) od 12 sierpnia 1991 r. do 31 lipca 1994 r. na

stanowisku spawacza elektrycznego i gazowego w Przedsiębiorstwie Budownictwa

„U.”, gdzie od 12 sierpnia 1991 r. do 17 maja 1994 r. wykonywał prace spawacza

elektrycznego i gazowego; były pracodawca wystawił ubezpieczonemu świadectwo

pracy za ten okres zatrudnienia, w tym świadectwo pracy w szczególnych

warunkach w okresie od 12 sierpnia 1991 r. do 17 maja 1994 r.; (-) od 1 czerwca

1998 r. do 31 lipca 1999 r. w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „H.” Spółce z o.o.

na stanowisku spawacza elektrycznego; pracodawca potwierdził w świadectwie

pracy okres zatrudnienia. Ponadto ubezpieczony przedstawił świadectwo pracy w

szczególnym charakterze, tj. w okresie od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r.

w Hucie O. na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu.

Wnioskodawca wystąpił o emeryturę 23 lipca 2013 r., jego ogólny staż

ubezpieczeniowy wynosi ogółem 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych

przypadających do 31 grudnia 1998 r.

3

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie

wnioskodawcy jest zasadne. Okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, przewidziane rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm., dalej: rozporządzenie z 7 lutego 1983 r.), mogą być ustalane w postępowaniu

odwoławczym także innymi środkami dowodowymi niż dowód z zaświadczenia

zakładu pracy. Dlatego, mimo że wnioskodawca nie przedłożył świadectw pracy w

szczególnych warunkach obejmujących wszystkie wskazane wyżej okresy

zatrudnienia, to w ocenie Sądu Okręgowego zgromadzony w sprawie materiał

dowodowy jest wystarczający do uznania, że wnioskodawca w okresie zatrudnienia

w Hutniczym Przedsiębiorstwie Remontowym w C., w Przedsiębiorstwie

Budownictwa „U.” oraz w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „H.” Spółce z o.o.

wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu prace w warunkach szczególnych

wymienione w wykazie A (w dziale XIV pod poz. 12), stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze, tj. prace przy spawaniu i wycinaniu elektrycznym,

gazowym, atomowowodorowym. Pozwala to na uznanie, że M. K. legitymuje się

łącznie 15-letnim okresem świadczenia pracy w warunkach szczególnych.

Zaliczenie wnioskodawcy powyższych okresów pracy w szczególnych warunkach,

wraz z dotychczas uznanym przez organ rentowy okresem tej pracy, wynoszącym

12 lat, 2 miesiące i 21 dni, pozwala na uwzględnienie wymaganego ustawowego

15-letniego minimum pracy w warunkach szczególnych. Biorąc pod uwagę

ukończony przez wnioskodawcę wiek 60 lat (25 maja 2013 r.) i wymagany na 1

stycznia 1999 r. ogólny staż pracy, Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawca

spełnia warunki określone w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do

przyznania mu emerytury w wieku obniżonym od lipca 2013 r., tj. od daty złożenia

wniosku.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zaskarżając go

w całości. Zarzucił naruszenie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w

związku z § 4 ust. 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Wniósł o zmianę

4

zaskarżonego orzeczenia i oddalenie odwołania. Apelujący podniósł, że

wnioskodawca nie udokumentował 15 lat pracy w warunkach szczególnych albo w

szczególnym charakterze, a jedynie 12 lat, 2 miesiące i 21 dni pracy w

szczególnym charakterze, tj. od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r. w Hucie O.

na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu. Rozporządzenie z 7 lutego

1983 r. rozróżnia zatrudnienie w szczególnych warunkach i zatrudnienie w

szczególnym charakterze, przewidując w § 4 ust. 3 możliwość doliczenia do

okresów pracy w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie A, jedynie

okresów pracy górniczej, okresów zatrudnienia na kolei, a także pracy lub służby

wymienionych w § 5-10 tego rozporządzenia. Nie przewiduje natomiast zasady

odwrotnej, tj. możliwości doliczenia prac wykonywanych w szczególnych

warunkach do pracy w szczególnym charakterze. Z przytoczonych przepisów

wynika, że zaliczenie innych okresów pracy, w tym pracy pedagogicznej, do

okresów pracy w szczególnych warunkach, nie jest możliwe. Przepisy § 4 ust. 1 pkt

1 i 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. nie przewidują możliwości zaliczania

okresów pracy w szczególnym charakterze do okresów pracy w szczególnych

warunkach ze względu na charakter emerytury przyznawanej w obniżonym wieku

emerytalnym, a przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle.

W odpowiedzi na apelację ubezpieczony wniósł o jej oddalenie w całości.

Podkreślił, że wbrew twierdzeniu organu rentowego, rozporządzenie Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 10 sierpnia 1988 r. w sprawie rozciągnięcia niektórych

przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz na

niektórych innych pracowników uspołecznionych zakładów pracy, prowadzących

prace pedagogiczne i wychowawcze (Dz.U. Nr 34, poz. 261, dalej: rozporządzenie

z 10 sierpnia 1988 r.) nie ma do niego zastosowania, ponieważ weszło w życie,

kiedy nie wykonywał już pracy na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu,

tj. po 31 marca 1988 r. Niepodważalnie zaś praca wykonywana przez niego w

spornym okresie w Hucie O. odpowiadała pracy spawacza z tym tylko

zastrzeżeniem, że poza normalnymi obowiązkami spawacza wnioskodawca ponosił

większą odpowiedzialność za swoich podopiecznych. Świadkowie zgodnie

potwierdzili, że w tym czasie wnioskodawca przebywał w pełnym wymiarze czasu

pracy w bezpośrednim sąsiedztwie kilku stanowisk spawalniczych, nieustannie

5

demonstrował podopiecznym jak należy poprawnie spawać określone elementy,

w międzyczasie wykonywał też osobiście prace spawalnicze o większym stopniu

skomplikowania zlecane przez pracodawcę. Przede wszystkim jednak

wnioskodawca nie był zatrudniony przez szkołę przyzakładową Huty O., ale przez

samą Hutę, był normalnym etatowym pracownikiem Huty, nigdy nie podlegał pod

regulacje resortu edukacji i przede wszystkim nie był nauczycielem w rozumieniu

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej. Tym samym, nie wykonywał pracy o

szczególnym charakterze, a pracę w szczególnych warunkach, która odpowiada

pracy wskazanej w wykazie A dziale XIV poz. 12, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 28 maja 2014 r., w wyniku uwzględnienia

apelacji organu rentowego, zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie

wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 sierpnia 2013 r.,

odmawiającej mu przyznania prawa do emerytury w wieku obniżonym.

W ocenie tego Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy dokonał nieprawidłowych

ustaleń na podstawie niewłaściwej oceny zabranego w sprawie materiału

dowodowego i błędnie przyjął, że wnioskodawca, w czasie zatrudnienia w Hucie O.

w okresie od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r., wykonywał pracę

w szczególnych warunkach. Była to bowiem praca w szczególnym charakterze.

Sąd Apelacyjny ustalił, że do wniosku o emeryturę ubezpieczony dołączył

świadectwo pracy z 29 marca 1988 r., zgodnie z którym w okresie od 13 grudnia

1975 r. do 31 marca 1988 r. pracując w Hucie w O. zajmował stanowisko

instruktora praktycznej nauki zawodu. Ponadto przedstawił drugie świadectwo –

wykonywania pracy w szczególnych warunkach wystawione 10 lipca 2013 r. przez

syndyka masy upadłości Huty O. S.A. w upadłości, z którego wynika, że w

powyższym okresie, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę w

szczególnym charakterze, na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu w

wydziale warsztat szkolny. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji

ubezpieczony oraz świadkowie zeznali, że w tym okresie wnioskodawca przebywał

w pełnym wymiarze czasu pracy w bezpośrednim sąsiedztwie kilku stanowisk

spawalniczych, demonstrował podopiecznym jak należy poprawnie wykonywać

czynności spawalnicze, a następnie sprawował nadzór nad poprawnym

6

wykonaniem prac. W międzyczasie wykonywał też osobiście prace spawalnicze o

większym stopniu skomplikowania zlecane przez pracodawcę. Organ rentowy

zakwestionował stanowisko Sądu pierwszej instancji, który uznał pracę

wykonywaną przez wnioskodawcę w powyższym okresie za pracę w szczególnych

warunkach.

Dokonując ponownej oceny uprawnienia wnioskodawcy do emerytury w

wieku obniżonym na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Sąd

Apelacyjny doszedł do przekonania, że materiał dowodowy wyraźnie i

jednoznacznie wskazuje, że w spornym okresie wnioskodawca wykonywał pracę

instruktora praktycznej nauki zawodu, tj. pracę w szczególnym charakterze w

rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a nie pracę w szczególnych

warunkach.

Według § 15 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., nauczyciel, wychowawca lub

inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1

pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z

2014 r., poz. 191 ze zm.), określoną w tej ustawie jako praca zaliczona do

pierwszej kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach

określonych w § 4 rozporządzenia i jest uważany za wykonującego pracę w

szczególnym charakterze. Zatem nabycie prawa do emerytury na zasadach

określonych w § 4 tego rozporządzenia przez tę kategorię osób uzależnione zostało

od dwóch warunków: praca wykonywana przez nauczyciela powinna być określona

w art. 1 pkt 1-7 Karty Nauczyciela i ponadto powinna kwalifikować się do pierwszej

kategorii zatrudnienia. Dopiero wtedy nauczyciel jest w rozumieniu § 15

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. uważany za wykonującego pracę w szczególnym

charakterze. Sąd Apelacyjny przywołał wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia

2005 r., II UK 137/04 (LEX nr 152388), stwierdzający, że § 15 rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. nie przewiduje możliwości zaliczenia nauczycielom do okresów pracy

w szczególnym charakterze jakichkolwiek innych okresów zatrudnienia, nawet

uznanych w myśl rozporządzenia za wykonywane w szczególnym charakterze lub

w szczególnych warunkach, jak też wyrok z 6 września 2012 r., II UK 44/12 (LEX nr

1276215), zgodnie z którym do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach

zalicza się okresy pracy lub służby, o których mowa w § 5-10 w związku z § 4 ust. 3

7

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., nie dolicza się natomiast do okresów pracy w

szczególnym charakterze okresów pracy w szczególnych warunkach (podobnie w

uchwale Sądu Najwyższego z 29 września 2005 r., II UZP 10/05, LEX nr 155414).

W kontekście przytoczonych orzeczeń Sąd Apelacyjny uznał, że

rozporządzenie z 7 lutego 1983 r. wyraźnie rozróżnia zatrudnienie w szczególnych

warunkach i zatrudnienie w szczególnym charakterze, przewidując możliwość

doliczenia do okresów pracy w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie

A stanowiącym załącznik do rozporządzenia, okresów pracy górniczej, okresów

zatrudnienia na kolei, a także okresów pracy lub służby wymienionych w § 5-10

rozporządzenia (§ 4 ust. 3). Wynika z tego, że zaliczenie innych okresów pracy, w

tym pracy pedagogicznej, nie jest możliwe. W orzecznictwie przyjmuje się, że nie

korzysta z uprawnienia do emerytury w niższym wieku emerytalnym pracownik,

który nie udowodnił, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. Ze względu na

charakter omawianego świadczenia (tzw. wcześniejsza emerytura), przepisy

rozporządzenia należy wykładać ściśle. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny uznał, że

wnioskodawca nie wykazał wymaganego stażu 15 lat pracy w szczególnych

warunkach, bowiem praca wykonywana przez niego w Hucie O. stanowiła pracę w

szczególnym charakterze jako praca instruktora praktycznej nauki zawodu.

Prawo do emerytury w wieku niższym od powszechnego z tytułu

wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest

ściśle związane z szybszą utratą zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne

warunki lub szczególny charakter pracy. Prawo to stanowi przywilej, a zatem

regulujące je przepisy należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu

uzasadniającego to odstępstwo. Uznanie pracy wykonywanej przez wnioskodawcę

za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach wymagało zaliczenia jej do prac

wymienionych w wykazie A (w dziale XIV pod poz. 12), stanowiącym załącznik do

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., ujętych jako prace przy spawaniu i wycinaniu

elektrycznym, gazowym, atomowowodorowym. Ze zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego wynika jednak, że M. K. wykonywał pracę instruktora

praktycznej nauki zawodu i brak jest podstaw do zmiany dokonanej przez organ

rentowy kwalifikacji. Nie ma znaczenia argument wnioskodawcy, że oprócz

8

szkolenia pracowników w międzyczasie wykonywał też osobiście prace

spawalnicze o większym stopniu skomplikowania zlecane przez pracodawcę.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, zawarte w wykazie A, dziale XIV,

poz. 12 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. określenie „prace przy spawaniu”

obejmuje wyłącznie prace wykonywane w przebiegu procesu spawania, a więc

czynności związane ze spawaniem. To bowiem praca przy spawaniu i wycinaniu

elektrycznym, gazowym, atomowowodorowym uznana została za pracę o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości, a nie jakakolwiek

inna praca składająca się – obok pracy spawalniczej – na ostateczny rezultat

całego procesu produkcyjnego. Tylko taka wykładnia pozostaje w zgodzie z art. 32

ust. 2 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z § 2 ust. 1

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. uznających za pracę w szczególnych warunkach

wyłącznie zatrudnienie przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, wykonywane

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku.

Oznacza to, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu

pracy na danym stanowisku) lub periodyczne (okresowe), a nie stałe świadczenie

pracy w warunkach narażających na szybszą utratę zdolności do zarobkowania

wyklucza możliwość uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub

w szczególnym charakterze.

Sąd Apelacyjny nie podzielił również stanowiska wnioskodawcy, że praca

instruktora praktycznej nauki zawodu jest tożsama z pracą na stanowisku

związanym z wykonywaniem takiego zawodu. Obowiązki pracownicze instruktora

praktycznej nauki zawodu nie były i z założenia nie mogły być tożsame z

obowiązkami spawacza.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd pierwszej instancji w

sposób nieuprawniony zsumował uznane przez organ rentowy okresy wykonywania

przez wnioskodawcę pracy w szczególnym charakterze (12 lat, 2 miesiące i 21 dni

– od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r.) z pracą w szczególnych warunkach w

trzech okresach zatrudnienia w Hutniczym Przedsiębiorstwie Remontowym w C., w

Przedsiębiorstwie Budownictwa „U.” oraz w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym

9

„H.” Spółce z o.o., które same w sobie nie stanowią okresu wymaganych 15 lat.

Zatem ubezpieczony nie spełnia przesłanek do przyznania mu emerytury w wieku

obniżonym z uwagi na warunki pracy, ponieważ nie legitymuje się co najmniej 15-

letnim okresem zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu

wnioskodawcy jego pełnomocnik z urzędu, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga

została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego: art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 ust.

3 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze w związku z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 10

sierpnia 1988 r. w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na

instruktorów praktycznej nauki zawodu, przez przyjęcie, że skarżący w okresie od

13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r. w Hucie w O. wykonywał pracę instruktora

praktycznej nauki zawodu, tj. pracę w szczególnym charakterze, podczas gdy

wykonywał on wówczas pracę w warunkach szczególnych, która odpowiadała w

pełni pracy wskazanej w załączniku A dziale XIV poz. 12 rozporządzenia z 7 lutego

1983 r.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy przez przyznanie mu prawa do emerytury w wieku obniżonym, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że syndyk masy

upadłości Huty O. S.A., wydając zaświadczenie o pracy wnioskodawcy w

szczególnym charakterze na warunkach rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z 10 sierpnia 1988 r. nie zwrócił uwagi, że: (-) rozporządzenie to

datowane jest na okres późniejszy niż data ustania zatrudnienia wnioskodawcy,

ponieważ był on zatrudniony u tego pracodawcy w okresie do 31 marca 1988 r. a

rozporządzenie, na którego warunkach miał wykonywać pracę w szczególnym

charakterze, zostało wydane dopiero 10 sierpnia 1988 r., a więc ponad cztery

miesiące później, (-) po ustaniu stosunku pracy w Hucie w O. wnioskodawca

otrzymał od pracodawcy poprawne świadectwo pracy w szczególnych warunkach,

10

a nie w szczególnym charakterze, jednak uległo ono zaginięciu, w związku z czym

wystąpił ponownie o jego wydanie i syndyk masy upadłości wydał mu świadectwo

załączone do akt, niezgodne z rzeczywistym stanem prawnym. Doliczenie do stażu

pracy w szczególnych warunkach u innych pracodawców (niekwestionowanych

przez ZUS) stażu pracy w Hucie w O. sprawia, że wnioskodawca spełnia warunek

15-letniego zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

Argumentacja Sądu Apelacyjnego została oparta na założeniu, że w celu

ustalenia, czy zostały spełnione kryteria do nabycia przez ubezpieczonego

emerytury w wieku obniżonym (na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS), okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach nie sumuje się z

okresem zatrudnienia w szczególnym charakterze.

Jest to – co do zasady – założenie słuszne i zgodne z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy przyjmuje bowiem, że do

okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach zalicza się okresy pracy lub

służby, o których mowa w § 5-10 w związku z § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze; nie

dolicza się natomiast do okresów pracy w szczególnym charakterze okresów pracy

w szczególnych warunkach (wyrok z 6 września 2012 r., II UK 44/12, OSNP 2013

nr 15-16, poz. 188).

Nie istnieje bowiem pojęcie „emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze”, która przysługiwałaby przy łącznym

uwzględnieniu (doliczeniu) każdego z tak określonych okresów pracy, lecz

emerytura przysługuje z tytułu wykonywania konkretnego zatrudnienia, ujętego

oddzielnie w odpowiednich wykazach (stanowiących załącznik do rozporządzenia)

lub w § 9-15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze przez konkretny okres w nich przewidziany. Osoby

11

wykonujące pracę w szczególnych warunkach wymienione w wykazie A nabywają

prawo do emerytury, jeżeli osiągnęły wiek 60 lat (mężczyźni) oraz mają wymagany

okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat w szczególnych warunkach (§ 4

ust. 1), natomiast nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny

wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy z 1982 r.

Karta Nauczyciela, określoną w tej ustawie jako praca zaliczona do pierwszej

kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4

z tytułu pracy w szczególnym charakterze (wyrok z 11 kwietnia 2007 r., I UK

306/06, LEX nr 470005). Kwestia ewentualnego doliczania prac w szczególnych

warunkach do pracy w szczególnym charakterze została rozstrzygnięta

(negatywnie) także w uchwale Sądu Najwyższego z 29 września 2005 r., II UZP

10/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 21), przyjmującej brak możliwości sumowania i

jednoczesnego zliczania okresów pracy w szczególnych warunkach do okresów

pracy w szczególnym charakterze nauczyciela, oraz w wyroku z 18 stycznia 2005

r., II UK 137/04 (OSNP 2005 nr 15, poz. 234, z aprobującą glosą M. Zielenieckiego,

Gdańskie Studia Prawnicze 2006 nr 1, poz. 20).

W kontekście przytoczonych orzeczeń Sądu Najwyższego kwestią

wymagającą rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie było to, czy zatrudnienie

wnioskodawcy w Hucie w O. w okresie od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r.

na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu (spawacza), może być

potraktowane jako okres pracy w szczególnym charakterze, który nie może

podlegać zsumowaniu z zatrudnieniem w innych okresach u innych pracodawców

na stanowiskach zaliczanych do pracy w szczególnych warunkach. Rozstrzygając

tę kwestię, Sąd Apelacyjny uwzględnił treść świadectwa wykonywania pracy w

szczególnych warunkach wystawionego przez syndyka masy upadłości Huty O.

S.A. w upadłości. W świadectwie tym – wystawionym 10 lipca 2013 r., a zatem

ponad 25 lat po ustaniu zatrudnienia wnioskodawcy w Hucie w O.– stwierdzono, że

w okresie od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r. wnioskodawca stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę w szczególnym charakterze na

stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu w wydziale warsztat szkolny

zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 10 sierpnia 1988 r. w

sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów

12

praktycznej zawodu oraz na niektórych innych pracowników uspołecznionych

zakładów pracy, prowadzących prace pedagogiczne i wychowawcze. Sąd

Apelacyjny nie zauważył przy tym, że syndyk masy upadłości Huty O. S.A. w

upadłości zastosował do opisu sytuacji pracowniczej wnioskodawcy przepisy

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 10 sierpnia 1988 r., które weszło w

życie z dniem ogłoszenia (ogłoszone zostało 29 września 1988 r.) z mocą od 1

września 1988 r., chociaż zatrudnienie wnioskodawcy u tego pracodawcy ustało 31

marca 1988 r., czyli pięć miesięcy wcześniej.

Oceniając podobne (analogiczne) sytuacje faktyczne, Sąd Najwyższy

stwierdził we wcześniejszych orzeczeniach, że przepisy rozporządzenia Ministra

Edukacji Narodowej z 10 sierpnia 1988 r. nie mogą mieć zastosowania do oceny

sytuacji instruktorów praktycznej nauki zawodu w okresie ich zatrudnienia przed 1

września 1988 r. z punktu widzenia nabycia uprawnień do emerytury z tytułu pracy

w szczególnym charakterze. Między innymi w wyroku z 14 stycznia 2014 r., II UK

209/13 (LEX nr 1421811), Sąd Najwyższy przypomniał, że okresy pracy

instruktorów praktycznej nauki zawodu przed 1 września 1988 r. nie były okresami

pracy w szczególnym charakterze uprawniającymi do emerytury nauczycielskiej

(podobne stanowisko przedstawione zostało w wyrokach z 29 września 2000 r.,

II UKN 729/99, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 244 i z 10 stycznia 2006 r., I UK

129/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 36).

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że nie każdy okres pracy instruktora

praktycznej nauki zawodu podlega zaliczeniu, jako okres pracy w szczególnym

charakterze, i uwzględnieniu przy ocenie uprawnień do emerytury nauczycielskiej

na podstawie art. 88 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 3, poz. 19). Zakres podmiotowy tej ustawy,

w chwili jej wejścia w życie 1 lutego 1982 r., obejmował wyłącznie nauczycieli,

wychowawców i innych pracowników pedagogicznych państwowych szkół i innych

placówek oświatowych i szkoleniowych, wychowawczych, opiekuńczo-

wychowawczych, utworzonych i działających na podstawie ustawy z dnia 15 lipca

1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz.U. Nr 32, poz. 160 ze zm.),

oraz innych nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych

wymienionych w art. 1 tej ustawy. Instruktorzy praktycznej nauki zawodu nie zostali

13

wymienieni w art. 1 ustawy. W art. 5 Karty Nauczyciela (skreślonym z dniem 6

kwietnia 2000 r. przez ustawę nowelizującą z 18 lutego 2000 r., Dz.U. Nr 19,

poz. 239) przewidziano delegację dla Ministra Oświaty i Wychowania, który mógł

rozszerzyć stosowanie Karty Nauczyciela lub niektórych jej postanowień na

nauczycieli szkół i placówek szkolących oraz oświatowo-wychowawczych innych

niż wymienione w art. 1 oraz na pracowników uspołecznionych zakładów pracy

pełniących funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu lub prowadzących pracę

wychowawczą z młodocianymi pracownikami w placówkach zbiorowego

zakwaterowania, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza stanowiła

podstawowe zajęcie, oraz na pracowników pedagogicznych zatrudnionych na

stanowiskach nauczycieli w ośrodkach szkolenia i doskonalenia kadr i ośrodkach

szkolenia zawodowego oraz zawodowych kuratorów sądowych. Na podstawie tego

upoważnienia ustawowego Minister Edukacji Narodowej wydał 10 sierpnia 1988 r.

rozporządzenie w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na

instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników

uspołecznionych zakładów pracy, prowadzących prace pedagogiczne i

wychowawcze, obowiązujące z mocą od 1 września 1988 r., i dopiero od tej chwili

pracownicy pełniący funkcje instruktorów praktycznej nauki zawodu zostali objęci

przepisami Karty Nauczyciela, między innymi w zakresie (nauczycielskich)

uprawnień emerytalnych. Te same uprawnienia płynęły z późniejszego

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 września 1998 r. w sprawie

rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów i kierowników

praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników prowadzących

prace dydaktyczne i wychowawcze (Dz.U. Nr 126, poz. 833), a następnie z ustawy

- Karta Nauczyciela, w której praca nauczycieli praktycznej nauki zawodu została

uznana za pracę nauczycielską (po zmianie ustawy od dnia 6 kwietnia 2000 r.,

ustawą z dnia 18 lutego 2000 r.), pod warunkiem posiadania kwalifikacji

określonych dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu oraz wykonywania pracy

dydaktycznej i wychowawczej w wymiarze przewidzianym dla tych nauczycieli

(art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy). Analiza przytoczonych przepisów Karty Nauczyciela i

przepisów wykonawczych do niej pozwoliła Sądowi Najwyższemu na wyrażenie

poglądu, że okresy pracy instruktorów praktycznej nauki zawodu przed 1 września

14

1988 r. nie były okresami pracy w szczególnym charakterze uprawniającymi do

emerytury nauczycielskiej

W tym kontekście w rozpoznawanej sprawie nie było możliwe potraktowanie

okresu pracy wnioskodawcy na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu

jako pracy w szczególnym charakterze. Świadectwo wystawione 10 lipca 2013 r.

przez syndyka masy upadłości Huty O. S.A. w upadłości jest wadliwe i nie może

rodzić skutków prawnych przyjętych w wyroku zaskarżonym skargą kasacyjną w

rozpoznawanej sprawie. Świadectwo pracy wystawione przez prywatnego

pracodawcę jest przy tym dokumentem prywatnym (obejmującym oświadczenie

wiedzy), jego treść nie wiąże sądu, zwłaszcza co do oceny charakteru zatrudnienia

pracownika. Świadectwo pracy podlega ocenie sądu jak każdy inny dowód.

Ubezpieczony twierdził (od początku procesu), że w 1988 r. otrzymał od swojego

pracodawcy Huty w O. świadectwo pracy w szczególnych warunkach (które jednak

zaginęło). Również treść tego świadectwa nie byłaby dla sądu wiążąca, jednak

pozwalałaby na stwierdzenie, w jaki sposób ówczesny pracodawca traktował pracę

ubezpieczonego na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że skoro instruktorzy

praktycznej nauki zawodu zatrudnieni w innych miejscach niż szkoły nie podlegali

do 31 sierpnia 1988 r. ustawie – Karta Nauczyciela, to praca wnioskodawcy przed

31 sierpnia 1988 r. nie mogła być uwzględniona w stażu pracy jako praca w

szczególnym charakterze (praca nauczycielska), niezależnie od tego, że praca w

szczególnym charakterze (nauczycielska) nie mogła być doliczana do okresu pracy

w warunkach szczególnych, inne były bowiem przesłanki (warunki) przyznania

świadczeń z obu tych tytułów.

Nie oznacza to jednak, że okres zatrudnienia wnioskodawcy w Hucie w O.

od 13 grudnia 1975 r. do 31 marca 1988 r. na stanowisku instruktora praktycznej

nauki zawodu jest bez znaczenia dla jego uprawnień emerytalnych, skoro

wnioskodawca w tym czasie uczył zawodu spawacza. Okres ten może być

ewentualnie zakwalifikowany jako okres pracy w szczególnych warunkach, gdyby

okazało się (zostało udowodnione), że wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy wykonywał pracę na stanowisku określonym w wykazie A dziale XIV

pod poz. 12, czyli „prace przy spawaniu i wycinaniu elektrycznym, gazowym,

15

atomowowodorowym”. Ta kwestia wymaga ponownych ustaleń faktycznych i ocen

prawnych, ponieważ została potraktowana przez Sąd Apelacyjny zbyt ogólnikowo i

powierzchownie w związku z przyjęciem błędnego założenia, że praca na

stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu jako praca w szczególnym

charakterze nie podlega doliczeniu do pracy w szczególnych warunkach (okresy

zatrudnienia w szczególnych warunkach i okresy zatrudnienia w szczególnym

charakterze nie podlegają zsumowaniu).

W świetle dotychczasowych ustaleń, wnioskodawca w spornym okresie

wykonywał pracę polegającą na szkoleniu nowo przyjętych pracowników w zakresie

spawalnictwa. Ustaleń może wymagać, w jakich warunkach odbywało się to

szkolenie – czy w osobnym wydziale szkoleniowym (warsztacie szkolnym) albo w

wyodrębnionej części hali produkcyjnej, przeznaczonej wyłącznie do szkolenia

pracowników, którzy na etapie szkolenia nie wykonywali zatrudnienia w

szczególnych warunkach, czy też na ogólnej hali, gdzie były wykonywane prace

spawalnicze przez innych pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach

(spawaczy), czy osoby pobierające naukę brały bezpośrednio udziału w procesie

produkcyjnym, czy też jedynie w samym procesie szkolenia (pobierania nauki

zawodu). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już wielokrotnie co

należy rozumieć przez pojęcie „prace przy spawaniu” (por. np. wyrok z 29 stycznia

2008 r., I UK 192/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 79, postanowienie z 4 czerwca

2012 r., I UK 67/12, LEX 1675213). Zaliczenie pracy wykonywanej przez

konkretnego ubezpieczonego do „prac przy spawaniu” jest przede wszystkim

kwestią ustaleń faktycznych co do tego, jakie zadania osoba ta w rzeczywistości

wykonywała i w jakim wymiarze. Na obecnym etapie postępowania nie można

stanowczo stwierdzić, czy praca skarżącego na stanowisku instruktora praktycznej

nauki zawodu w zakresie spawania była pracą wykonywaną w szczególnych

warunkach.

W spornych przypadkach uwzględnienie okresów wykonywania pracy

szkodliwej lub uciążliwej, wymaganej do przyznania emerytury w niższym wieku

emerytalnym, następuje po ustaleniu rzeczywistego zakresu obowiązków

ubezpieczonego oraz wykonywania przez niego szkodliwego zatrudnienia

bezpośrednio, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Ocena wykonywania pracy

16

szkodliwej „stale i w pełnym wymiarze czasu pracy” powinna być racjonalna i

odnosić się do konkretnego rodzaju pracy i cech charakteryzujących sposób jej

faktycznego świadczenia u danego pracodawcy. Ustalenia, które stanowią

podstawę do oceny spełnienia wymagania stałości wykonywania pracy w

szczególnych warunkach, muszą uwzględniać specyfikę zatrudnienia. Powinny być

konkretne co do rzeczywistego zakresu obowiązków pracownika. Nie mogą

ograniczyć się do ogólnikowych stwierdzeń, albowiem dokonana wówczas na ich

podstawie ocena stałości wykonywania pracy i dobowego jej wymiaru uchyla się

spod kontroli, ponieważ nie sposób jej zweryfikować z punktu widzenia

prawidłowego zastosowania art. 184 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 32 ust. 2 i 4

ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 22 października 2013 r., III UK 144/12, LEX nr

1455745).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

kc