II UK 402/14

Sygn. akt II UK 402/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku J. S. i A. S., w imieniu której działa przedstawicielka ustawowa

U. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 maja 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 maja 2014 r., Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w sprawie z wniosku J. S. i A. S.,

w imieniu której działa przedstawicielka ustawowa U. S., o rentę rodzinną, zmienił

wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 stycznia 2013 r. i oddalił odwołanie

2

wnioskodawców od decyzji organu rentowego z dnia 19 kwietnia 2012 r.,

odmawiającej przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu A. S. na rzecz

dzieci: A. S. i J. S.

W ustalonym stanie faktycznym sprawy, A. S. zmarł 14 stycznia 2012 r.

Zmarły po 31 grudnia 1998 r. podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym

w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 31 lipca 2001 r. oraz od dnia 5 stycznia

2002 r. do dnia 14 stycznia 2012 r. Za okresy: od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 31

lipca 2001 r., od dnia 5 stycznia 2002 r. do dnia 31 lipca 2005 r. oraz od dnia 1

września 2010 r. do dnia 31 października 2010 r. zostały opłacone składki na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe, zaś w okresach: od dnia 1 sierpnia 2005 r. do

dnia 31 sierpnia 2010 r. i od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 14 stycznia 2012 r.

składki nie zostały opłacone. Organ rentowy uznał za udowodnione 24 lata 7

miesięcy i 7 dni okresów składkowych oraz 11 miesięcy 17 dni okresów

nieskładkowych, w tym jedynie 3 lata, 7 miesięcy oraz 20 dni okresów składkowych

w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem zgonu. Wobec powyższego nie zostały

spełnione wymogi z art. 57 i art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2015 r., poz. 748 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach).

Sąd Okręgowy ustalił też, że w dniu 12 lutego 2012 r. U. S., żona zmarłego

złożyła jako przedstawicielka ustawowa małoletniej córki A. S., wniosek o rentę

rodzinną po jej zmarłym ojcu. Wniosek taki złożył również J. S. urodzony 6 lipca

1987 r., syn zmarłego, który od urodzenia jest niepełnosprawny i wymaga stałej

opieki i pomocy osób drugich.

Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję organu rentowego i przyznał prawo do renty rodzinnej J. S. i A. S. od dnia 1

lutego 2012 r. wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd pierwszej instancji powołując się na art. 65 ust. 1, art. 57 ust. 1 i 2 oraz

art. 58 ust. 1 pkt. 5 ustawy o emeryturach i rentach, wskazał, że ubezpieczony w

chwili śmierci miał 53 lata, na datę śmierci posiadał 25-letni okres składkowy i

nieskładkowy. Tak długi staż pracy, w ocenie Sądu Okręgowego, nie pozostaje bez

wpływu na prawo do świadczenia, pomimo braku opłacania składek przez okres 5

lat w ostatnim dziesięcioleciu. Sąd Okręgowy powołał się także na wyrok Sądu

3

Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2008r., II UK 235/07, (OSNP 2009 nr 15-16, poz.

209) w którym wyrażono pogląd, że prawo do renty rodzinnej przysługuje

uprawnionemu członkowi rodziny osoby, która w chwili śmierci miała udowodniony

okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 25 lat dla mężczyzny oraz

była całkowicie niezdolna do pracy, bez potrzeby wykazywania przewidzianego w

art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach pięcioletniego okresu składkowego i

nieskładkowego, przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed śmiercią

tej osoby. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd przyjął, że zmarły spełniał warunki

wynikające z ustawy o emeryturach i rentach, wobec powyższego świadczenie dla

uprawnionych przyznano od dnia wniosku, czyli od dnia 1 lutego 2012 r. (art. 129

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji i oddalił odwołanie wnioskodawców. Sąd drugiej instancji

wskazał w uzasadnieniu wyroku, że zaprezentowany w wyroku Sądu Okręgowego

pogląd, iż prawo do renty rodzinnej przysługuje uprawnionemu członkowi rodziny

osoby, która w chwili śmierci spełniła warunki z art. 57 ust. 2 ustawy w związku z

art. 65 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, musi ulec weryfikacji wobec zmian

dokonanych przez ustawodawcę na mocy ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.

2011 r. Nr 187, poz. 1112). Cytowana ustawa, która weszła w życie z dniem 23

września 2011 r. w art. 1 ust. 1 pkt. 1, dodała do art. 58 - ust. 4 w następującym

brzmieniu: „przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił

okres składkowy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety

i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy”. Oznacza to, że z

dniem 23 września 2011 r., warunki określone dla uprawnionych członków rodziny

do otrzymania renty rodzinnej, zawarte w art. 65 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zostały ściśle określone. I tak

zgodnie z art. 65 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, renta rodzinna

przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała

ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała

warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń, przy czym przy ocenie

prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

4

Zgodnie z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach, przy ustalaniu uprawnień do

renty rodzinnej po osobie, która w chwili śmierci nie miała ustalonego prawa do

emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, oceny spełnienia przez nią

warunków wymaganych do uzyskania jednego z tych świadczeń, dokonuje się

według stanu prawnego obowiązującego w dacie jej śmierci. W okolicznościach

niniejszej sprawy, nie było sporne, że ojciec wnioskodawców, A. S. zmarł w dniu 14

stycznia 2012 r., miał udokumentowane 24 lata, 7 miesięcy i 7 dni okresów

składkowych oraz 11 miesięcy i 17 dni okresów nieskładkowych, a także w ostatnim

dziesięcioleciu przed dniem śmierci wykazał 3 lata, 7 miesięcy i 20 dni okresów

składkowych, zaś jego zgon nastąpił przed upływem 18 miesięcy od ustania

ubezpieczenia. W dacie śmierci A. S., jak wskazano wyżej, obowiązywała już

znowelizowana wersja art. 58 ustawy o emeryturach i rentach. W szczególności

utrzymany został warunek osiągnięcia przez ubezpieczonego okresu składkowego i

nieskładkowego wynoszącego łącznie co najmniej 5 lat, jeżeli niezdolność do pracy

powstała w wieku powyżej 30 lat (pkt. 5 art. 58 ust. 1 ustawy). Jednocześnie jednak

ustawodawca poprzez dodanie ust. 4 do art. 58 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych usankcjonował dotychczasową praktykę

orzeczniczą, wedle której prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, uzyskiwała

także osoba o długim stażu ubezpieczeniowym. O ile jednak interpretacja

orzecznicza, wypracowana na gruncie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 305), wskazywała, że renta z tytułu

niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres

składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla

mężczyzny, całkowicie niezdolnego do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy), bez potrzeby

wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu

składkowego i nieskładkowego przypadającego w ostatnim dziesięcioleciu przed

zgłoszeniem wniosku lub przed dniem powstania niezdolności do pracy, o tyle

ustawodawca zdecydował, że warunek braku pięcioletniego okresu składkowego i

nieskładkowego, może zostać pominięty jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony

udowodni okres składkowy wynoszący co najmniej 30 lat dla mężczyzny całkowicie

niezdolnego do pracy. Począwszy od 23 września 2011 r. nieaktualna stała się więc

dotychczasowa interpretacja orzecznicza wskazywanych wyżej przepisów,

5

albowiem ustawodawca jasno wskazał przesłanki do uzyskania renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy, dla ubezpieczonego, który posiada długi staż

ubezpieczeniowy, przy czym ustawodawca wyraźnie określił, że w takim przypadku

do stażu ubezpieczeniowego może zostać uwzględniony jedynie okres składkowy.

Takie same zasady, wobec treści art. 65 ustawy, obowiązują także przy ustalaniu

prawa do renty rodzinnej po zmarłym członku rodziny. Wobec powyższego należało

uznać, że ojciec uprawnionych A. S., niespornie nie spełnił warunku posiadania

pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu

przed swoją śmiercią, ale też nie osiągnął 30-letniego okresu składkowego ogółem,

a tym samym unicestwione zostało prawo wnioskodawców do renty rodzinnej po

zmarłym.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną w całości pełnomocnik

wnioskodawców, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię - art. 57 w związku z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oraz niewłaściwe zastosowanie art. 58 ust. 4

i art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy i nie zastosowanie art. 57 ust. 2 tej ustawy, poprzez

nieprzyznanie członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego prawa do tej renty,

pomimo iż w chwili śmierci A. S. spełnił warunki wymagane do uzyskania renty z

tytułu niezdolności do pracy, gdyż udowodniony został okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 25 lat dla mężczyzny, jak również całkowita

niezdolność do pracy (poprzez przyjęcie fikcji prawnej z art. 65 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach), a zastosowania w niniejszej sprawie nie znajduje art. 58

ust. 4 ustawy, który wprowadza przesłanki wyłączające stosowanie ust. 2 art. 58,

ale nie wyłącza zastosowania art. 57 ust. 2 ustawy, który ustanawia samoistne

przesłanki warunkujące uzyskanie prawa do renty rodzinnej. W ocenie

pełnomocnika brak jest podstaw do przyjętej przez Sąd Apelacyjny wykładni, iż

„warunek braku pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim

dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy, może zostać pominięty

jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony udowodni okres składkowy wynoszący co

najmniej 30 lat dla mężczyzny całkowicie niezdolnego do pracy, jak również do

twierdzenia, iż począwszy od 23 września 2011 r. nieaktualna stała się

dotychczasowa interpretacja orzecznicza wskazywanych powyżej przepisów, z

6

uwagi na wskazanie przez ustawodawcę w sposób jasny przesłanki do uzyskania

renty, dla ubezpieczonego, który posiada długi staż ubezpieczeniowy, na który

składa się wyłącznie okres składkowy”. Pełnomocnik wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, a w razie uznania podstawy naruszenia prawa

materialnego za oczywiście uzasadnioną, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez oddalenie apelacji organu

rentowego , wraz z orzeczeniem o kosztach postepowania, w tym kosztach

zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw i stąd podlega oddaleniu.

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania lub gdy zarzut taki okaże się niezasadny.

W okolicznościach sprawy wiążące są więc ustalenia, że ojciec

wnioskodawców (ich poprzednik prawny) zmarł w dniu 14 stycznia 2012 r.,

dokumentując okres składkowy 24 lata, 7 miesięcy i 7 dni oraz okres nieskładkowy

w wymiarze 11 miesięcy i 17 dni, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem

śmierci wykazał 3 lata, 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych. Nie jest też

kwestionowane, że zgon ojca wnioskodawców nastąpił przed upływem 18 miesięcy

od ustania okresów ubezpieczenia. Przy takich ustaleniach faktycznych, zarzuty

skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie.

Trzeba przypomnieć, że przedmiotem sporu w sprawie jest prawo do renty

rodzinnej, a więc świadczenia z ubezpieczenia społecznego mającego na celu

zapewnienie środków pieniężnych po śmierci ubezpieczonego (emeryta lub

rencisty) członkom rodziny, którzy wraz z jego śmiercią utracili żywiciela. Pochodny

charakter tego świadczenia od emerytury bądź renty z tytułu niezdolności do pracy,

która przysługiwała lub przysługiwałaby zmarłemu, za którym opowiedział się Sąd

Najwyższy (por. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego: z dnia 20 stycznia

7

2000 r., II UKN 321/99, OSNAPiUS 2001 nr 11, poz. 389 oraz z dnia 24 stycznia

2001 r., II UKN 122/00, OSNAPiUS 2002 nr 18, poz. 440, z dnia 19 kwietnia

2011 r., I UK 343/10, OSNP 2012 nr 1-12, poz. 143), determinuje proces ustalania

uprawnień do tej renty dla członków rodziny zmarłego.

Zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, renta rodzinna

przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała

ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała

warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń, przy czym ocena

spełnienia tych warunków następuje według stanu prawnego istniejącego w chwili

jego śmierci, co oznacza, że dla tej oceny miarodajne są przepisy wówczas

obowiązujące (art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

Odniesienie powyższego do okoliczności sprawy prowadzi do stwierdzenia,

że skarżący bezpodstawnie zarzucają naruszenie art. 58 ust. 4 oraz art. 57 ust. 1

pkt 2 w związku z art. 58 ust. 2 i 4 i w związku z art. 65 ustawy o emeryturach i

rentach.

Przepis art. 57 ust. 1 tej ustawy określa trzy kryteria kwalifikacyjne, jakim

powinien odpowiadać ubezpieczony ubiegający się o przyznanie prawa do renty z

tytułu niezdolności do pracy. Są to zaliczenie do osób niezdolnych do pracy (pkt 1),

posiadanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego (pkt 2) oraz

powstanie niezdolności do pracy w okresach wyczerpująco wymienionych w pkt 3

albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ich ustania.

Powyższe warunki zostały zmodyfikowane w ust. 2 art. 57 tej ustawy, przez

stwierdzenie, że przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który

udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla

kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. Dokonując

wykładni tego przepisu Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

23 marca 2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 305) stwierdził, że na

podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, renta z tytułu niezdolności

do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny

oraz jest całkowicie niezdolny do pracy, bez potrzeby wykazywania przewidzianego

w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego

8

przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o

rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Powyższy pogląd utracił jednak aktualność po nowelizacji ustawy o

emeryturach i rentach dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 187, poz.

1112), polegającej na dodaniu do art. 58 ust. 4, w myśl którego przepisu ust. 2

(ustanawiającego w stosunku do osób wymienionych w ust. 1 pkt 5, a więc osób,

których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat, wymaganie

legitymowania się co najmniej pięcioletnim okresem składkowym i nieskładkowym

przypadającym w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o

rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy) nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o jakim mowa w art. 6,

wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie

niezdolny do pracy. Od czasu wejścia w życie tej noweli (tj. od 23 września 2011 r.)

art. 57 ust. 2 nie może już być interpretowany jako przepis samodzielnie

określający warunki wymagane do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, ale jako jedynie łagodzący w stosunku do osób w nim wymienionych

przesłanki przewidziane w art. 57 ust. 1. Wskazani w hipotezie normy art. 57 ust.

ubezpieczeni, u których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy i którzy

legitymują się co najmniej 20-letnim (w przypadku kobiet) lub 25-letnim (w

przypadku mężczyzn) okresem składkowym i nieskładkowym, nie muszą bowiem

wykazywać faktu powstania niezdolności do pracy w okresach wyszczególnionych

w ust. 1 pkt 3 lub w ciągu osiemnastu miesięcy od ich ustania. Muszą natomiast,

stosownie do art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy,

udokumentować co najmniej pięcioletni staż składkowy i nieskładkowy

przypadający w dziesięcioleciu poprzedzającym datę wystąpienia z wnioskiem

rentowym lub datę powstania niezdolności do pracy. Z tego ostatniego warunku

zwalnia ubezpieczonego będącego osobą całkowicie niezdolną do pracy dopiero

sytuacja opisana hipotezą normy art. 58 ust. 4, tj. wykazanie co najmniej

25-letniego (w przypadku kobiet) lub 30-letniego (w przypadku mężczyzn) okresu

składkowego, o jakim mowa w art. 6 tej ustawy.

9

W świetle powyższych rozważań zaprezentowana w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku wykładnia art. 57 ust. 2 w związku z art. 57 ust. 1 oraz art. 58

ust. 1 pkt 5, ust. 2 i ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach jest prawidłowa.

Jeszcze raz trzeba przypomnieć, że w niniejszej sprawie, wiążącym i

niespornym jest ustalenie, że zmarły poprzednik prawny wnioskodawców na datę

śmierci nie legitymował się okresem składkowym w rozmiarze 30 lat, a w

dziesięcioleciu liczonym od daty zgonu jego okresy składkowe wynosiły 3 lata, 7

miesięcy i 20 dni.

W związku z tym nie budzi wątpliwości, że w chwili śmierci nie spełniał on

warunków koniecznych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy, co trafnie

przyjął Sąd Apelacyjny.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

kc