II UK 437/14

Sygn. akt II UK 437/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku K. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 25 lipca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z 25 lipca 2014 r. oddalił apelację skarżącego

organu rentowego od wyroku Sądu Rejonowego z 13 marca 2014 r., którym

zmieniono decyzję pozwanego i ustalono, że podstawa wymiaru zasiłku

macierzyńskiego dla wnioskodawczyni K. B. za okres od 11 kwietnia do 9

października 2013 r. oraz od 10 października 2013 r. do 9 kwietnia 2014 r. wynosi

2

2.227,80 zł po potrąceniu kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru składki

na ubezpieczenie chorobowe. Wnioskodawczyni od 3 listopada 2009 r. do końca

2012 r. prowadziła działalność gospodarczą i podlegała dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu. Do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z

tytułu takiej działalności zgłosiła się 21 marca 2013 r. Pozwany przyjął, że

podstawę składek za okres od 21 do 31 marca 2013 r. zadeklarowała w kwocie

790,51 zł. Wnioskodawczyni 11 kwietnia 2013 r. urodziła dziecko. W sporze o

wysokość zasiłku macierzyńskiego wnioskodawczyni żądała świadczenia liczonego

od minimalnej podstawy składek dla przedsiębiorców obowiązującej w kwietniu

2013 r. Pozwany nie uznał żądania i podał, że skoro wnioskodawczyni zgłosiła się

do ubezpieczenia z podstawą składek 790,51 zł od 21 marca 2013 r., to ta kwota

stanowi podstawę wyliczenia zasiłku.

Sąd Rejonowy w uzasadnieniu uwzględnienia odwołania wnioskodawczyni

wskazał, że w sytuacji, gdy niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu

kalendarzowym ubezpieczenia, to podstawę wymiaru zasiłku stanowi najniższa

podstawa wymiaru składek. Akceptacja stanowiska pozwanego oznaczałby, że

podstawę wymiaru należy ustalić w kwocie 790,51 zł, wówczas stawka dzienna

zasiłku macierzyńskiego wynosiłaby 22,74 zł (790,51 zł – 13,71% : 30). Przy

krótszym okresie ubezpieczenia i mniejszej podstawie zasiłek były symboliczny i

wykładnia prawa - art. 48 i 49 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - byłaby

sprzeczna z przepisami prawa i zasadami sprawiedliwości. Przepis art. 49 ustawy

ma gwarantować minimalną wysokość zasiłku dla osób niebędących pracownikami.

Nie można przyjąć, że zasiłek macierzyński jest pochodną deklarowanego

przychodu za kilka czy kilkanaście dni faktycznego prowadzenia działalności

gospodarczej. Sytuacja wnioskodawczyni nie może być mniej korzystna, niż gdyby

opłaciła składki za krótszy okres i urodziła dziecko w tym samym miesiącu, w

którym zgłosiła się do ubezpieczenia chorobowego. Dlatego nie może być gorzej

traktowana niż osoba, która zachorowała w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego i w związku z tym opłaciła składki na ubezpieczenie

chorobowe w niższej wysokości i za krótszy okres. Gwarantowana w art. 49 ustawy

wysokość podstawy nie jest wygórowana, a jedynie określona w minimalnej

3

wysokości. Natomiast ustalenie stawki dziennej w wysokości 22,74 zł nie

spełniałoby swojej funkcji kompensacyjnej i nie gwarantowałoby wnioskodawczyni

zapewnienia środków utrzymania w związku z urodzeniem dziecka. Sąd Rejonowy

skonstatował, że w przypadku ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego w

stosunku do osób, których niezdolność do pracy powstała w drugim miesiącu

kalendarzowym, a pierwszy miesiąc ubezpieczenia chorobowego nie był pełny,

istnieje luka prawa. W drodze analogii należy stosować art. 49 pkt 1 i przyjąć, że

jeżeli niezdolność do pracy powstała w drugim miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego, a pierwszy miesiąc ubezpieczenia chorobowego nie

był pełny, to podstawę wymiaru zasiłku stanowi najniższa podstawa wymiaru

składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt

4 ustawy – dla ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru

składek.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji pozwanego podzielił

ocenę Sądu Rejonowego, że istnieje luka prawna dla sytuacji, gdy niezdolność do

pracy powstała w drugim miesiącu podlegania ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej, podczas gdy pierwszy miesiąc ubezpieczenia

chorobowego nie był pełny. Zgodził się, iż w drodze analogii należy stosować

przepis art. 49 pkt 1 ustawy i przyjąć, że jeżeli niezdolność do pracy (urodzenie

dziecka) nastąpiła w drugim miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego,

a pierwszy miesiąc ubezpieczenia chorobowego nie był pełny, to podstawę

wymiaru zasiłku stanowi najniższa podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 – dla ubezpieczonych,

dla których określono najniższą podstawę wymiaru składek. Ustawa przewiduje

kwoty zastępcze, gdy ubezpieczenie nie trwało przez co najmniej jeden miesiąc

kalendarzowy (art. 37 i art. 49). Ubezpieczona nie może być gorzej traktowana niż

osoba, która urodziłaby dziecko w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego i w związku z tym opłaciła składki na ubezpieczenie

chorobowe w niższej wysokości, a ustalenie stawki dziennej w wysokości 22,71 zł

nie spełnia swojej funkcji kompensacyjnej i nie gwarantuje ubezpieczonej

zapewnienia środków utrzymania w okresie niemożności uzyskiwania dochodów z

działalności gospodarczej z powodu opieki nad dzieckiem. Ponadto Sąd powinien

4

przy wykładni art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej mieć na uwadze stan prawy

wynikający z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 maja 2012 r., P 12/00, który

został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 1 czerwca 2012 r. (art. 190 Konstytucji).

Zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji, w drodze analogii, art. 49 ust. 1

ustawy zasiłkowej i przyjęcie za podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego

przysługującego ubezpieczonej kwoty 2.227,80 zł było prawidłowe.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 48 ust. 2 w związku

z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 30 listopada 2013 r.

przez przyjęcie, iż dla wnioskodawczyni podstawa wymiaru zasiłku

macierzyńskiego powinna wynosić 2.227,80 zł, po potrąceniu 13,71% podstawy

wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi do rozpoznania wskazano na pytanie czy zasadę uzupełniania przychodu

przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłków z ubezpieczenia społecznego

(chorobowego, macierzyńskiego) należnych ubezpieczonemu dobrowolnie

podlegającemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej, którego niezdolność do pracy powstała przed upływem

pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego z tego tytułu,

zawartą w art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej należy stosować także do stanów

faktycznych powstałych w okresie od 1 czerwca 2012 r. do 1 grudnia 2013 r., to jest

po opublikowaniu w Dzienniku Ustaw wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 maja

2012 r., P 12/10, a przed wejściem w życie zmiany art. 49 tej ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut skargi kasacyjnej nie uzasadnia jej wniosków.

1. W sprawie nie ma zastosowania wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24

maja 2012 r., P 12/10, gdyż jest to wyrok zakresowy i dotyczy innej sytuacji. Odnosi

się do osób prowadzących działalność gospodarczą, których dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe z tytułu prowadzenia takiej działalności było

poprzedzone – bezpośrednio, albo z krótką przerwą – ubezpieczeniem

chorobowym z innego tytułu, w szczególności z tytułu pozostawania w stosunku

pracy. Wówczas należy stosować odpowiednio art. 37 ust. 1 ustawy zasiłkowej przy

5

ustalaniu podstawy wymiaru zasiłków ubezpieczonemu, dobrowolnie

podlegającemu ubezpieczeniu chorobowemu. Po tym wyroku zmiana prawa polega

na dodaniu art. 49 ust. 2 do ustawy zasiłkowej, czyli opcji uzupełnienia miesięcznej

bazy zasiłku odpowiednio na podstawie art. 37 ust. 1. Nie o taką podstawę (art. 49

ust. 2) chodzi w tej sprawie, gdyż ubezpieczona nie była pracownikiem i miała

dłuższą przerwę w ubezpieczeniu niż w przypadku ocenionym w wyroku Trybunału.

Ubezpieczona miała tytuł ubezpieczenia z działalności gospodarczej prowadzonej

do końca 2012 r. Przerwa w ubezpieczeniu trwała do 21 marca 2013 r., kiedy

podjęła ponownie działalność i zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego. Niezdolną do pracy z powodu urodzenia dziecka stała się 11

kwietnia 2013 r. Skarżący zasadnie zarzuca, że wyrok Trybunału nie mógł być

stosowany jako podstawa rozstrzygania w tej sprawie, gdyż sytuacja była inna.

2. Problemu w sprawie z wykładnią i stosowaniem prawa by nie było, gdyby

niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu ubezpieczenia chorobowego.

Wówczas stosuje się art. 49 pkt 1 ustawy zasiłkowej (wyroki Sądu Najwyższego z

28 sierpnia 2012 r., II UK 34/12 i z 6 września 2012 r., II UK 36/12 powołany w

zaskarżonym wyroku). Według skarżącego, skoro niezdolność do pracy powstała w

drugim miesiącu, to przepis ten nie ma już zastosowania. Ujawnia się tu całkowity

dysonans w wykładni. Należy dostrzec, że przepis ten pozostaje w opozycji, a

ściślej w określonej relacji (alternatywie rozłącznej) do rozwiązania podstawowego,

czyli z art. 36, zgodnie z którym o wysokości zasiłku decyduje podstawa z pełnych

miesięcy kalendarzowych. Ten drugi przepis wyraża podstawową zasadę, że

zasiłek jest pochodną przychodu pracownika czyli podstawy składek a w przypadku

ubezpieczonego prowadzącego działalności gospodarczą pochodną

zadeklarowanej podstawy składki, która ma swe grancie. Czyli co do zasady

decyduje podstawa z pełnych miesięcy kalendarzowych. Gdy ubezpieczenie nie

trwało pełny miesiąc to pracownicy korzystali z hipotetycznej (zastępczej)

podstawy, czyli wynagrodzenia, które osiągaliby pracując cały miesiąc (art. 37

ust. 1). Natomiast prowadzący działalność gospodarczą, dla których określono

najniższą podstawę wymiaru składek korzystali w takiej sytuacji z ochrony

wynikającej z art. 49 pkt 1, czyli podstawę zasiłku stanowiła najniższa podstawa

wymiaru składek.

6

3. W ocenie składu nie ma luki w prawie, gdyż treść początkowa art. 49 pkt 1

ustawy (przed zmianą od 1 grudnia 2013 r.) nie oznacza, że brak było regulacji,

gdyż ta dotyczyć miałaby tylko niezdolności do pracy w pierwszym miesiącu

kalendarzowym. Skoro najniższa podstawa wymiaru składek odnosi się do

niezdolności do pracy powstałej w pierwszym miesiącu, to nieuprawnione byłoby

stwierdzenie, że taka sama reguła nie działa w przypadku niezdolności do pracy

powstałej w drugim miesiącu. Nie ma tu luki prawnej, tak jak przyjął Sąd w

zaskarżonym wyroku. Stosowanie analogii nie jest potrzebne, bo nie ma i nie

powinno być luki w regulacji tak podstawowej jak ustalanie podstawy wymiaru

zasiłku, gdy niezdolność do pracy powstaje w drugim miesiącu, przy braku

ubezpieczenia przez pełny miesiąc kalendarzowy. Wbrew wykładni systemowej i

gramatycznej byłoby stwierdzenie, że regulacja art. 49 pkt 1 jest zamknięta i

dotyczy tylko niezdolności do pracy powstałej w pierwszym miesiącu

kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego.

4. Pozwany w decyzji zastosował w istocie trzecie rozwiązanie, które trudno

osadzić w regulacjach ustawy, albowiem z jednej strony znaczenie mają pełne

miesiące kalendarzowe ubezpieczenia (czyli takie jak w przypadku ubezpieczenia

pracowniczego i zasada ta była stosowana również dla ubezpieczonych

niebędących pracownikami - art. 36 i art. 48 ust. 2), a z drugiej strony nie w pełni

aprobuje regulacje przewidziane dla sytuacji braku pełnego miesiąca

kalendarzowego ubezpieczenia. W przypadku pracowników chodzi o art. 37 ust. 1 a

ubezpieczonych niebędących pracownikami o art. 49 pkt 1 ustawy. Jeżeli organ

rentowy stosuje wówczas trzecie rozwiązanie i przyjmuje, że decyduje zgłoszona

składka za część miesiąca, to w skrajanych sytuacjach podstawa zasiłku może być

symboliczna. Nikła kwota zasiłku jest wówczas sprzeczna z zasiłkiem liczonym od

najniższej podstawy wymiaru składek (art. 49 pkt 1). W sprawie nie ma wszak

sytuacji instrumentalnego stosowania przepisów i nie chodzi o podstawę wyższą

niż najniższa podstaw wymiaru składek, czyli o świadczenie wyższe niż minimalne.

W sprawie nie podważa się tytułu ubezpieczenia. Dobrowolne ubezpieczenie może

rozpocząć się po rozpoczęciu miesiąca a niezdolność do pracy może powstać

przed zakończeniem kolejnego miesiąca. Nie jest to sytuacja szczególnie

wyjątkowa. Ubezpieczona nie uiszcza wówczas składki za cały miesiąc. Podstawa

7

wymiaru składki nie jest dowolna i konsekwentnie podstawa wymiaru zasiłku nie

może być wówczas dowolna. Podstawa wymiaru składek dla ubezpieczonych

dobrowolne nie może być niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia (art. 18 ust.

7, art. 18a i art. 20 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Poszukiwanie właściwej regulacji rozpoczyna się więc w art. 48 ustawy (art. 52 w

przypadku zasiłku macierzyńskiego), jednak jako istotne w grę wchodzą wówczas

tylko przepisy art. 36 i 49. Ten pierwszy dotyczy podstawy z pełnego miesiąca,

pozostaje więc druga część alternatywy, czyli brak ubezpieczenia przez pełny

miesiąc kalendarzowy. Zatem zastosowanie ma art. 49 pkt 1 i zasiłek oblicza się od

najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe także wtedy

gdy niezdolność do pracy postała w drugim miesiącu ubezpieczenia chorobowego.

Te dwie reguły nie są w kolizji, przeciwnie uzupełnią się. Jednocześnie weryfikują

podstawę zasiłku, gdy ubezpieczony określa ją od początku wyżej niż najniższa

podstawa wymiaru składek, choć nie ma pełnego miesiąca kalendarzowego

ubezpieczenia społecznego. Wówczas nie ma podstaw do stosowania art. 36 i

zastosowanie ma najniższa podstawa wymiaru składek z art. 49 pkt 1 (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., I UK 453/14). Z drugiej strony, gdy

ubezpieczony trzyma się najniższej podstawy wymiaru składek, bo tak wymaga

ustawa, to ma gwarancję takiej podstawy wymiaru zasiłku, choć nie pozostawał w

ubezpieczeniu przez pełny miesiąc kalendarzowy. Przepis art. 49 pkt 1 był i jest

więc regulacją szczególną do art. 36. Gdyby nie było takiej regulacji, to świadczenie

mogłoby być (nie tylko przypadkowo) bardzo niskie, gdy ubezbieczony opłaca

składkę za dany miesiąc proporcjonalną tylko do liczby dni podlegania

ubezpieczeniu. Brak gwarancji minimalnej podstawy zasiłku byłby sprzeczny z

realną funkcję ubezpieczenia społecznego na wypadek niezdolności do pracy.

Reasumując wyrok odpowiada prawa, choć nie każda podana w nim

argumentacja zasługuje na aprobatę. Ubezpieczona zasadnie domagała się zasiłku

macierzyńskiego według minimalnej podstawy wymiaru składek dla

przedsiębiorców.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

kc

8