III CZP 17/15

Sygn. akt III CZP 17/15

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 20 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jacek Gudowski

SSN Halina Kiryło

SSN Maciej Pacuda

SSN Krzysztof Staryk

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 listopada 2015 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego

we wniosku z dnia 16 lutego 2015 r., BSA I-4110-1/15,

"Czy wpis uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca

umowy do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., powoduje,

że przewidziana w art. 47943

k.p.c. rozszerzona skuteczność

prawomocnego wyroku będącego podstawą tego wpisu stoi na

przeszkodzie postępowaniu w przedmiocie kontroli postanowienia tej

samej treści, zawartego w innym wzorcu umowy, stosowanym przez

przedsiębiorcę, przeciwko któremu został wydany ten wyrok, bądź

przez innego przedsiębiorcę?"

podjął uchwałę:

1. Prawomocność materialna wyroku uznającego

postanowienie wzorca umowy za niedozwolone wyłącza

powództwo o uznanie za niedozwolone postanowienia tej samej

treści normatywnej, stosowanego przez przedsiębiorcę

2

pozwanego w sprawie, w której wydano ten wyrok (art. 365 i 366

k.p.c.).

2. Prawomocność materialna wyroku uznającego

postanowienie wzorca umowy za niedozwolone - także po

wpisaniu tego postanowienia do rejestru (art. 47945

§ 2 k.p.c.) -

nie wyłącza powództwa o uznanie za niedozwolone

postanowienia tej samej treści normatywnej, stosowanego przez

przedsiębiorcę niebędącego pozwanym w sprawie, w której

wydano ten wyrok (art. 365 i 366 w związku z art. 47943

k.p.c.).

3

UZASADNIENIE

Przedstawiając do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie

prawne Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, Sądu Apelacyjnego w Warszawie i Sądu Okręgowego w Warszawie -

Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ujawniły się rozbieżności dotyczące

podmiotowych i przedmiotowych granic przewidzianej w art. 47943

k.p.c.

rozszerzonej prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone. W aspekcie

podmiotowym rozbieżności dotyczą tego, czy prawomocność ta działa przeciwko

wszystkim przedsiębiorcom stosującym takie postanowienie w swoich wzorcach,

czy też tylko przeciwko temu przedsiębiorcy, przeciwko któremu zapadł wyrok.

Nie ma tylko wątpliwości, że działa ona na rzecz każdego podmiotu, który mógłby

wytoczyć powództwo przeciwko danemu przedsiębiorcy, choćby nie brał udziału

w prawomocnie zakończonym postępowaniu. W aspekcie przedmiotowym nie ma

zgody co do tego, czy skutki prawomocności materialnej obejmują tylko klauzulę

zawartą w konkretnym wzorcu, poddaną ocenie w postępowaniu, czy też rozciągają

się także na zawarte w innych wzorcach postanowienia tej samej treści (identycznie

brzmiące lub - mimo odmiennego brzmienia - tożsame treściowo), względnie nawet

postanowienia podobne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Wprowadzone ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw

konsumentów oraz o odpowiedzialności za produkt (Dz.U. Nr 22, poz. 271)

postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy

za niedozwolone (art. 47936

- 47945

k.p.c.) służy abstrakcyjnej kontroli postanowień

wzorców umowy. Kontrola ta zmierza do oceny postanowień wzorca

w oderwaniu od okoliczności konkretnego przypadku (in abstracto) i ma skłaniać

przedsiębiorcę - w razie uznania ich za nieuczciwe - do zaniechania ich stosowania.

Chroni nie interes indywidualny, lecz zbiorowy interes konsumentów.

Kontrola abstrakcyjna jest odpowiedzią na niedoskonałości kontroli incydentalnej

nieuczciwych klauzul umownych, do której dochodzi w postępowaniach

4

indywidualnych. Ustanowienie postępowania, w którym realizowana jest kontrola

abstrakcyjna, służy transpozycji art. 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz.

WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne

Dz. Urz. UE: rozdział 15, t. 2, s. 288, dalej: „dyrektywa 93/13”).

W razie uwzględnienia powództwa o uznanie postanowienia wzorca umowy

za niedozwolone sąd w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca

umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania (art. 47942

§ 1

k.p.c.). Odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego powództwo przesyła

Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: „Prezes”), który

prowadzi jawny rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone

(art. 47945

§ 1-3 k.p.c.). Prawomocny wyrok uwzględniający powództwo ma skutek

wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia

wzorca umowy do tego rejestru (art. 47943

k.p.c.). Sąd zarządza publikację każdego

prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (art. 47944

§ 1

k.p.c.). W zakresie, w którym w przepisach o postępowaniu w sprawach o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone brak regulacji szczególnych, stosuje

się ogólne przepisy o wyrokach, w tym o ich prawomocności materialnej (art. 365

§ 1 i art. 366 k.p.c.).

W związku ze skutkami kontroli abstrakcyjnej postanowień wzorców umów

pozostaje problematyka zakazu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy

konsumentów polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów wpisanych

do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (art. 24 ust. 2

pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, tekst

jedn.: Dz.U. z 2015 r., poz. 184, dalej: „u.o.k.k.”). W przedmiocie tego zakazu,

o środkach mających służyć usunięciu skutków naruszenia zbiorowych interesów

konsumentów i karach pieniężnych za stosowanie praktyki orzeka Prezes decyzją

administracyjną (por. 26 i art. 106 ust. 1 pkt 4 u.o.k.k.), od której przysługuje

odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji

i Konsumentów (art. 81 ust. 1 u.o.k.k. i art. 47928

§ 1 pkt 1 k.p.c.), rozpatrywane

w postępowaniu w sprawach z zakresu ochrony konkurencji (art. 47928

-47935

k.p.c.).

5

Rozwiązania w zakresie zwalczania praktyki naruszającej zbiorowe interesy

konsumentów polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów wpisanych

do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone

służyły transpozycji dyrektywy 98/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

19 maja 1998 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu

ochrony interesów konsumentów (Dz.Urz. WE L 166 z dnia 11 czerwca 1998 r.,

s. 51, ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz.Urz. UE: rozdział 15, t. 4, s. 43),

zastąpionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/22/WE z dnia

23 kwietnia 2009 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu

ochrony interesów konsumentów (wersja skodyfikowana) (Dz.Urz. UE L 110 z dnia

1 maja 2009 r., s. 30 ze zm., dalej: „dyrektywa 2009/22”).

Tylko w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone realizowana jest kontrola abstrakcyjna postanowień wzorców umów,

podczas gdy w postępowaniu w sprawach takich praktyk chodzi o sankcjonowanie

praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w tym także praktyki

polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów wpisanych - w następstwie

kontroli abstrakcyjnej - do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone. Przedmiotowy i podmiotowy zakres skutków uznania postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone w ramach kontroli abstrakcyjnej pozostaje zatem

w związku z przedmiotowym i podmiotowym zakresem zakazu stosowania praktyki

określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.k. (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia

13 lipca 2006 r., III SZP 3/06, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 35, i z dnia 13 grudnia

2013 r., III CZP 73/13, OSNC 2014, nr 10, poz. 97; odmiennie w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08, OSNC 2009, nr 9,

poz. 119).

2. Kwestia zakresu przedmiotowego i podmiotowego skutków

prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone była niejednokrotnie podejmowana

w judykaturze i nauce. W obu tych aspektach - przedmiotowym i podmiotowym - jej

ocena wywołuje istotne rozbieżności.

6

Granice przedmiotowe prawomocności materialnej omawianego wyroku są

ujmowane albo wąsko, tj. z ograniczeniem do konkretnego postanowienia

zawartego w konkretnym wzorcu umowy (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 80/08, OSNC 2009, nr 9, poz. 119, oraz wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13, nie publ., z dnia

13 maja 2010 r., III SK 29/09, nie publ., i z dnia 20 września 2013 r., II CSK 708/12,

nie publ.), albo szerzej, tj. z rozciągnięciem na postanowienia o treści tożsamej

z treścią lub zbliżonej do treści postanowienia uznanego za niedozwolone, jeżeli ich

stosowanie wywiera taki sam skutek, jak stosowanie postanowienia uznanego za

niedozwolone (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06,

OSNP 2007, nr 1-2, poz. 35 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca

2007 r., I CSK 117/07, nie publ., z dnia 12 kwietnia 2011 r., III SK 44/10, OSNP

2012, nr 9-10, poz. 132, i z dnia 14 lutego 2012 r., III SK 32/11, nie publ.).

Podejście węższe, odwołujące się do brzmienia art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.,

zakłada, że za przedmiot postępowania prowadzonego na podstawie przepisów art.

47936

-47945

k.p.c. należy uznać konkretne postanowienie z konkretnego wzorca

umowy, a nie postanowienie umowne w ogóle. Prawomocność materialna wyroku

może więc rozciągać się tylko na to konkretne postanowienie. Przy podejściu

szerszym akcentuje się wzgląd na efektywność ochrony prawnej w ramach kontroli

abstrakcyjnej. Przyjęcie stanowiska, że dokonanie jakichkolwiek zmian

w postanowieniu uznanym wcześniej za niedozwolone, choćby o charakterze

kosmetycznym, implikuje konieczność wytaczania kolejnego powództwa o uznanie

również „zmienionego” postanowienia za niedozwolone, czyniłoby tę ochronę

często iluzoryczną, gdyż ułatwiałoby obchodzenie jej skutków. Oba stanowiska

mają odzwierciedlenie w doktrynie.

W przypadku ustanowionej w art. 47943

k.p.c. rozszerzonej - pod

względem podmiotowym - prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego

powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone rozbieżności

wywołuje to, czy rozszerzenie tej prawomocności działa jednokierunkowo

(jednostronnie), tj. tylko na rzecz wszystkich osób trzecich, w tym każdego

podmiotu, który zgodnie z art. 47938

k.p.c. może wytoczyć powództwo w danej

sprawie, a nie występował po stronie powodowej w prawomocnie zakończonym

7

postępowaniu (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP

80/08, OSNC 2009, nr 9, poz. 119, i z dnia 13 grudnia 2013 r., III CZP 73/13,

OSNC 2014, nr 10, poz. 97, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2010 r.,

III SK 29/09, nie publ., z dnia 12 kwietnia 2011 r., III SK 44/10, OSNP 2012, nr 9-10,

poz. 132, z dnia 20 września 2013 r., II CSK 708/12, nie publ., z dnia

23 października 2013 r., IV CSK 142/13, nie publ., z dnia 12 lutego 2014 r., III SK

18/13, nie publ., i z dnia 30 maja 2014 r., III CSK 204/13, nie publ.), czy też

dwukierunkowo (dwustronnie), tj. również przeciwko wszystkim osobom trzecim,

zatem także przeciwko wszystkim innym przedsiębiorcom niż przedsiębiorca, który

był w danej sprawie pozwany (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r.,

III SZP 3/06, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 35, wyroki Sądu Najwyższego z dnia

20 czerwca 2006 r., III SK 7/06, OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207, z dnia 5 czerwca

2007 r., I CSK 117/07, nie publ. i z dnia 11 października 2007 r., III SK 19/07,

nie publ., oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2012 r., III SK

32/11, nie publ., z dnia 19 marca 2014 r., I CSK 20/14, nie publ., z dnia 22 lipca

2014 r., I CSK 376/14, nie publ., z dnia 6 sierpnia 2014 r., I CSK 653/13, nie publ.,

i z dnia 14 stycznia 2015 r., I CSK 124/14, nie publ.). Zapatrywania nauki

są podzielone w podobny sposób.

Na rzecz stanowiska o jednokierunkowym działaniu rozszerzonej

podmiotowo prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo

o uznanie danego postanowienia wzorca umowy za niedozwolony podnosi się,

że art. 47943

k.p.c. - jako wyjątek od zasady działania prawomocności materialnej

wyroków inter partes - należy wykładać zwężająco, oraz że wzgląd na ochronę

konsumentów w świetle dyrektywy 93/13 nie uzasadnia rozciągnięcia tej

prawomocności na przedsiębiorców, którzy nie występowali po stronie pozwanej.

Co więcej, przepis art. 7 ust. 3 dyrektywy 93/13, wymagający, aby prawo krajowe

umożliwiało łączne pozwanie więcej niż jednego przedsiębiorcy, byłby zbędny przy

przyjęciu, że wyrok wydany przeciwko jednemu przedsiębiorcy miałby

wywoływać skutki także wobec przedsiębiorców niebiorących udziału

w postępowaniu. Wskazuje się również, że rozciągnięcie prawomocności

materialnej przeciwko przedsiębiorcom, którzy nie uczestniczyli w postępowaniu,

stanowiłoby ograniczenie ich prawa do obrony i prawa do wysłuchania, a tym

8

samym realizacji prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Argumentuje się

wreszcie, że tak szerokie znaczenie „skutku wobec osób trzecich”, o którym mowa

w art. 47943

k.p.c., prowadziłoby do nadania wyrokowi charakteru normy generalnej,

czyli zrównania go z normą prawną, co byłoby sprzeczne z zamkniętym katalogiem

źródeł prawa (art. 87 Konstytucji).

Zapatrywanie, że rozszerzona podmiotowo prawomocność materialna

wyroku, ustanowiona w art. 47943

k.p.c., działa dwukierunkowo, wspierane jest

brzmieniem tego przepisu, który nie ogranicza działania przewidzianych w nim

skutków do określonej kategorii podmiotów i nie zawiera zastrzeżenia, że chodzi

o skutki tylko „na rzecz” osób trzecich. Wskazuje się, że takie szerokie ujmowanie

granic podmiotowych prawomocności materialnej wyroku wzmacnia skuteczność

i efektywność abstrakcyjnej kontroli klauzul abuzywnych oraz pozwala na

uniknięcie prowadzenia kilku postępowań w odniesieniu do identycznych

postanowień wzorców umów stosowanych przez różnych przedsiębiorców,

z których każde musiałoby się zakończyć identycznym rozstrzygnięciem.

Podnosi się też, że przyjęcie skuteczności erga omnes w ujęciu dwukierunkowym

nie oznacza, iż na skutek wyroku sądowego i wpisania zakwestionowanej klauzuli

umownej do rejestru dochodzi do ustanowienia normy generalnej i abstrakcyjnej.

Nie ma tu mowy o prawotwórczej działalności sądu, lecz dochodzi do klasycznego

stosowania prawa; z woli ustawodawcy prawomocny wyrok stwierdzający uznanie

danego postanowienia wzorca umowy za niedozwolone ma, po wpisaniu do

rejestru, skutek wobec osób trzecich.

Problem zakresu skutków ochrony prawnej udzielonej w ramach

abstrakcyjnej kontroli postanowień wzorców umowy podjęty został przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako Trybunał) w wyroku z dnia 26 kwietnia

2012 r., C-472/10, w sprawie Nemzeti Fogyasztóvédelmi Hatóság p. Invitel

Távközlési Zrt (www.eur-lex.europa.eu). Trybunał uznał, że zgodna z art. 6 ust. 1

w zw. z art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 jest regulacja krajowa rozciągająca skutki

stwierdzenia - w postępowaniu zmierzającym do kontroli abstrakcyjnej –

nieważności abuzywnej klauzuli umownej zawartej we wzorcu umowy

konsumenckiej na ogół konsumentów, którzy zawarli z przedsiębiorcą pozwanym

w takim postępowaniu umowę, do której stosuje się ten sam wzorzec umowy,

9

w tym konsumentów, którzy nie byli stronami przedmiotowego postępowania.

Wyrok ten przesądza, że wymaganiom dyrektywy 93/13 odpowiada rozciągnięcie

prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone na każdego z konsumentów,

którzy zawarli umowy z pozwanym przedsiębiorcą z zastosowaniem

zakwestionowanego postanowienia wzorca umowy, choćby nie uczestniczyli

w postępowaniu przeciw temu przedsiębiorcy. W świetle wyroku Trybunału otwarta

pozostaje kwestia, jak - z punktu widzenia dyrektywy 93/13 - należy ocenić

konkurujące ze sobą kierunki wykładni art. 47943

k.p.c. co do tego, przeciwko komu

działa prawomocność materialna wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone.

Tym założeniem kierował się Sąd Apelacyjny w Warszawie, przedstawiając

postanowieniem z dnia 19 listopada 2014 r., VI ACa 165/14, Trybunałowi pytanie

o zgodność z art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 w związku z art. 1 i 2 dyrektywy

2009/22 rozwiązania prawa krajowego przewidującego, że stosowanie

postanowienia wzorca umowy o treści tożsamej z treścią postanowienia uznanego

za niedozwolone w postępowaniu zmierzającym do kontroli abstrakcyjnej przez

przedsiębiorcę, który nie brał udziału w tym postępowaniu, jest praktyką

naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Pytanie to jest aktualne przy

założeniu, że wynikająca z art. 47943

k.p.c. rozszerzona podmiotowo

prawomocność materialna wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone działa nie tylko przeciwko

pozwanemu przedsiębiorcy, ale także każdemu innemu przedsiębiorcy, oraz że pod

względem przedmiotowym prawomocność materialna takiego wyroku obejmuje nie

tylko konkretne uznane za niedozwolone postanowienie konkretnego wzorca

umowy, lecz również każde inne tożsame treściowo postanowienie wzorca umowy,

a ponadto że przedmiotowy i podmiotowy zakres skutków uznania postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone w ramach kontroli abstrakcyjnej determinuje

przedmiotowy i podmiotowy zakres działania zakazu stosowania praktyki

naruszającej zbiorowe interesy konsumenta określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.k.

3. Postępowanie uregulowane w art. 47936

-47945

k.p.c. służące abstrakcyjnej

kontroli postanowień wzorców umów nie jest typowym postępowaniem procesowym

10

zmierzającym bezpośrednio do ochrony praw indywidualnych podmiotów, lecz ma

na celu ochronę zbiorowego interesu konsumentów jako elementu interesu

publicznego, wpływając również na sytuację prawną poszczególnych podmiotów.

Wprowadzenie tego postępowania do polskiego porządku prawnego stanowi

wykonanie obowiązku transpozycji rozwiązań prawa Unii Europejskiej dotyczących

ochrony konsumentów przed nieuczciwymi klauzulami umownymi w tym zakresie,

w którym prawo to obliguje państwa członkowskie do zapewnienia stosownych

i skutecznych środków zapobiegających stałemu stosowaniu takich klauzul

przez udostępnienie określonym podmiotom postępowania, w którym klauzule

te poddawane są weryfikacji (art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13). Zarówno szczególny

charakter omawianego postępowania, jak i jego wyznaczone prawem unijnym ramy

wpływają na stosowanie przyjętych w nim rozwiązań procesowych.

Rozstrzygane zagadnienie prawne dotyczy skutków ochrony prawnej

udzielonej w wyniku abstrakcyjnej kontroli nieuczciwych postanowień umownych,

wynikających z prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone. Chociaż Pierwszy

Prezes Sądu Najwyższego sformułował zagadnienie w sposób sugerujący,

że ogranicza się ono do negatywnego działania prawomocności materialnej jako

przeszkody procesowej (powaga rzecz osądzonej - ne bis in idem; art. 366 k.p.c.),

to jednak - zakładając, że co do zasady granice przedmiotowe i podmiotowe

prawomocności materialnej wyroku należy określać równolegle w płaszczyźnie

negatywnej i płaszczyźnie pozytywnej jako mocy wiążącej (art. 365 § 1 k.p.c.;

por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03,

OSNC 2005, nr 2, poz. 25) - trzeba uznać, że zagadnienie to ma analogiczne

znaczenie z punktu widzenia granic skutków mocy wiążącej.

Działanie prawomocności materialnej wyroku w płaszczyźnie negatywnej -

w jej granicach przedmiotowych i podmiotowych - oznacza wyłączenie ponownego

postępowania w sprawie prawomocnie osądzonej (eadem rem). Dotyczy tego

pytanie, czy dopuszczalne jest ponowne postępowanie o uznanie za niedozwolone

tego samego postanowienia wzorca umowy albo postanowienia wzorca umowy

tej samej treści, co postanowienie wzorca umowy uznane za niedozwolone

i wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., wszczęte z powództwa

11

tego samego albo innego podmiotu przeciwko temu samemu albo innemu

podmiotowi. Działanie prawomocności materialnej wyroku w płaszczyźnie

pozytywnej - w jej granicach przedmiotowych i podmiotowych - oznacza zaś

związanie oceną kwestii (eadem questio), która w poprzednim postępowaniu była

przedmiotem rozstrzygnięcia. Dotyczy tego pytanie o skutek prejudycjalny wyroku

uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy

za niedozwolone dla oceny innego postanowienia umownego powielającego

postanowienie objęte tym wyrokiem i wpisane do rejestru, o którym mowa

w art. 47945

§ 2 k.p.c., lub identyczne z nim w treści, w indywidualnych

postępowaniach, służących kontroli incydentalnej, pomiędzy podmiotami

prawomocnie zakończonego postępowania o uznanie postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone, w którym zapadł ten wyrok, albo pomiędzy innymi

podmiotami.

Należy dodać, że działanie prawomocności materialnej w aspekcie mocy

wiążącej nie może oznaczać bezpośredniej ingerencji w indywidualne stosunki

materialnoprawne, lecz tylko konieczność uznania - w przypadku sporu na

tle takich stosunków - że dane postanowienie umowne powielające postanowienie

wzorca umowy uznane za niedozwolone i wpisane do rejestru, o którym mowa

w art. 47945

§ 2 k.p.c., lub postanowienie identyczne z nim w treści, jest

niedozwolone (por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2013 r.,

II CSK 708/12, nie publ.). Rozwiązanie to - kierunkowo - mieści się w ramach

wynikających z dyrektywy 93/13 oraz odpowiada płynącym z nich wymaganiom

w ujęciu Trybunału (wyrok w sprawie Invitel).

4. Przechodząc do przedmiotowych granic prawomocności materialnej

wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie określonego postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone należy stwierdzić, że zagadnienia tego nie dotyczy

art. 47943

k.p.c., odnoszący się do podmiotowych granic prawomocności

materialnej takiego wyroku. Miarodajne są tu więc regulacje wyznaczające

przedmiotowe granice prawomocności materialnej w ogólności (art. 365 § 1 i art.

366 k.p.c.). Wynika z nich, że w ujęciu przedmiotowym prawomocność materialna

obejmuje to, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia.

Do wskazania granic przedmiotowych prawomocności materialnej decydujące jest

12

więc żądanie, o którym sąd rozstrzygnął, w związku z podstawą tego

żądania, przez którą rozumieć należy (tylko) podstawę faktyczną.

Podejście to ukształtowane jest - również w jego warstwie normatywnej - na tle

sporów o ochronę praw indywidualnych, u podłoża których leży twierdzenie

o istnieniu, skonkretyzowanych pod względem prawnym i faktycznym, relacji

między stronami procesu, niemniej wynika z niego, uogólniając, że przedmiotowe

granice prawomocności materialnej są zdeterminowane - co do zasady -

przedmiotem procesu, o którym rozstrzygnął sąd w wyroku.

W postępowaniu o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone

żądanie zmierza do kontroli konkretnego postanowienia wzorca umowy.

Przyjmuje się w związku z tym, że powód powinien powołać w pozwie

postanowienie wzorca, które ma zostać poddane kontroli, określając je przez

przytoczenie jego brzmienia i wskazanie wzorca, z którego pochodzi. Koresponduje

z tym art. 47942

k.p.c. przewidujący, że w razie uwzględnienia powództwa sąd

w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za

niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania, a także art. 47945

§ 2 k.p.c.,

stanowiący, że Prezes prowadzi rejestr postanowień wzorców umowy uznanych

za niedozwolone. Przedmiot procesu w postępowaniu uregulowanym w art. 47936

-

47945

k.p.c. stanowi żądanie dotyczące skonkretyzowanego wzorcowego

postanowienia umownego, o którego nieuczciwym (niedozwolonym)

charakterze sąd ma rozstrzygnąć. Przedmiot ten nie jest kształtowany przez

twierdzenia strony powodowej o skonkretyzowanych indywidualnie relacjach

między stronami postępowania, lecz przez twierdzenia o niedozwolonym

charakterze kwestionowanego postanowienia wzorca umowy, które wykorzystuje

pozwany przedsiębiorca.

Postanowienie wzorca jest konkretyzowane przez swoją treść normatywną,

ustalaną na podstawie jego brzmienia, ewentualnie w powiązaniu z innymi

postanowieniami wzorca, a nie przez samo to brzmienie i jego językowy kontekst

w ramach wzorca. Chociaż ta treść normatywna odzwierciedlona jest w żądaniu

i sentencji wyroku za pomocą konkretnego sformułowania, to jednak pozostaje

ono tylko jej nośnikiem, natomiast w sensie materialnym stwierdzenie

niedozwolonego charakteru i zakaz wykorzystywania mają za przedmiot właśnie

13

tę treść. Przedmiotem uznania za niedozwolone i zakazu wykorzystywania jest

więc postanowienie w ujęciu materialnym, a nie formalnym. Nie chodzi

o postanowienie o określonym brzmieniu, łącznie z językowym kontekstem wzorca,

ale o wysłowioną w nim, przy uwzględnieniu normatywnego kontekstu wzorca

umowy, skonkretyzowaną treść normatywną, tj. normę lub jej element, określające

prawa lub obowiązki stron. Oznacza to, że pod względem przedmiotowym sąd

rozstrzyga o niedozwolonym charakterze postanowienia, które ma daną treść

normatywną, wynikającą z przytoczonego jego brzmienia i językowego kontekstu

wzorca, w związku z czym ewentualne zmiany tego brzmienia i kontekstu nie

wymykają się spod zakresu działania wyroku dopóty, dopóki nie mają wpływu na tę

normatywną treść, gdyż zachowuje ona swoją tożsamość. Tożsamość

ta jest zachowana, gdy zmiany językowe brzmienia postanowienia nie mają

znaczenia normatywnego albo jest ono pomijalne.

Podobnie jest ze zmianą pozostałych części wzorca. W razie zmiany wzorca,

z którego pochodzi postanowienie uznane za niedozwolone, postanowienie

umieszczone w zmienionym wzorcu jest tożsame z postanowieniem uznanym

za niedozwolone tylko wtedy, gdy zmiany wzorca nie wpłynęły lub wpłynęły

wyłącznie pomijalnie na treść normatywną postanowienia. O zachowaniu

tożsamości nie można jednak mówić, gdy zmiany brzmienia postanowienia lub

językowego kontekstu wzorca pociągają za sobą zmianę treści normatywnej

postanowienia, w szczególności prowadzą do tego, że jest ona jedynie podobna do

treści normatywnej postanowienia uznanego za niedozwolone.

Przyjęcie zapatrywania, że przedmiotowe granice prawomocności

materialnej wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca

umowy za niedozwolone obejmują postanowienie o konkretnej normatywnej treści,

wyrażonej za pomocą określonego lub tożsamego treściowo sformułowania

w tym samym lub innym wzorcu, powoduje, iż w praktyce, w ramach różnych

postępowań, w tym postępowań indywidualnych między podmiotami objętymi

podmiotowymi granicami prawomocności materialnej takiego wyroku lub

postępowań przed Prezesem w sprawach dotyczących zakazu praktyki

naruszającej zbiorowe interesy konsumenta określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.k,

może zachodzić potrzeba oceny tożsamości normatywnej postanowienia uznanego

14

za niedozwolone i postanowienia ocenianego w danym postępowaniu. Sytuacja

taka nie jest z punktu widzenia funkcjonowania systemu procesowego niczym

szczególnym, lecz jedynie przykładem oceny tożsamości przedmiotowej

spraw załatwianych w różnych postępowaniach - w kontekście prawomocności

materialnej w aspekcie negatywnym - albo tożsamości przedmiotowej sprawy

załatwionej w jednym postępowaniu z kwestią prejudycjalną rozpatrywaną w innym

postępowaniu, a więc w kontekście prawomocności materialnej w aspekcie

pozytywnym. Cechą szczególną natury ilościowej jest to, że konieczność

oceny tożsamości normatywnej postanowienia uznanego za niedozwolone

i postanowienia ocenianego w danym indywidualnym postępowaniu może

potencjalnie dotyczyć zdecydowanie większej liczby przypadków niż ma to z reguły

miejsce w kontekście innych wypadków oceny granic przedmiotowych

prawomocności materialnej wyroków.

Łączenie przedmiotowych granic prawomocności materialnej wyroku, który

stwierdza abuzywność postanowienia wzorca umowy, z jego treścią normatywną,

a nie jego brzmieniem, należycie racjonalizuje działanie skuteczności takiego

wyroku i pozwala na uniknięcie sytuacji, w których konieczne byłoby wszczynanie -

nawet w tym samym układzie podmiotowym - kolejnych postępowań o uznanie za

niedozwolone postanowień wzorca umowy mających wprawdzie nieco odmienne

brzmienie, ale w tym samym lub zmienionym kontekście wzorca wyrażających

tożsamą treść normatywną, w związku z czym można przyjąć, że wynik ich kontroli

w tychże kolejnych postępowaniach musiałby być identyczny. Rozwiązanie

to pozwala na ocenę - z tego punktu widzenia - regulacji polskiej w kategoriach

środka stosownego i skutecznego, zgodnie z wymaganiami płynącymi z art. 7 ust. 2

dyrektywy 93/13.

5. Odnosząc się do podmiotowych granic prawomocności materialnej

wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za

niedozwolone należy wyjść z założenia, że art. 47943

k.p.c. ustanawia w tym

zakresie odstępstwo od reguł ogólnych wynikających z art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.

Z art. 47943

k.p.c. wynika, że wyrok - od chwili wpisania uznanego za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy do rejestru prowadzonego przez Prezesa zgodnie

z art. 47945

§ 2 k.p.c. - ma skutek wobec osób trzecich. Oznacza to rozszerzenie

15

jego prawomocności materialnej na osoby niebędące stronami procesu

zakończonego tym wyrokiem, podczas gdy w świetle art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.

zasadą jest, że prawomocność materialna wyroku działa tylko inter partes.

Zasada ta ma podstawę w tym, że proces toczy się między stronami, a jego

celem jest zlikwidowanie sporu przez rozstrzygnięcie o tym, jaka jest sytuacja

prawna między nimi. W zakresie, w którym przedmiot sporu odnosi się do praw

i obowiązków będących w dyspozycji stron, dodatkowe znaczenie ma założenie,

że wyrok nie powinien działać w szerszym zakresie podmiotowym niż zakres objęty

dyspozycją stron. Ograniczenie prawomocności materialnej do stron jest ponadto

konsekwencją tego, że proces toczy się z ich udziałem i one mają wpływ na jego

tok, podczas gdy inne osoby zasadniczo pozostają poza procesem i nie wpływają

na jego przebieg. Zachodzi ścisły związek między tym, jakie są lub mogą być

granice podmiotowe prawomocności materialnej wyroku, a tym, jakie są lub

powinny być granice podmiotowe - w procesie, w którym zapadł ten wyrok - prawa

do wysłuchania, będącego zasadniczym elementem prawa do rzetelnego procesu,

wynikającego z prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Dz.U. z 1993 r., Nr 61,

poz. 284, i art. 47 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, Dz.Urz. UE

z dnia 14 grudnia 2007 r., C 303, s. 1).

Wyjątki od zasady działania prawomocności materialnej wyroku inter partes,

ustanowione wprost w przepisach prawa (por. np. art. 58, art. 435 § 1, art. 458 § 1

i art. 887 § 2 k.p.c., art. 254 § 1 i 4 oraz art. 427 § 1 i 4 k.s.h., art. 49 § 2 ustawy

z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze, jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r, poz.

1443 ze zm., art 23 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 2000 r. i giełdach

towarowych, jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 197 ze zm., art. 78 ust. 1 ustawy

z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r.,

poz. 950 ze zm., art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu

roszczeń w postępowaniu grupowym, Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44)

lub wynikające ze szczególnych relacji, w których osoby trzecie, objęte

prawomocnością, znajdują się w stosunku do stron lub przedmiotu procesu

(np. następcy prawni stron procesu), wymagają odpowiedniego uzasadnienia

oraz zharmonizowania z postulatem zapewnienia tym osobom prawa do

16

wysłuchania (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r.,

III CZP 80/08, OSNC 2009, nr 9, poz. 118).

Motywem, który legł u podstaw ustanowienia w art. 47943

k.p.c. rozszerzonej

podmiotowo prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone, było to, aby skutki

ochrony prawnej udzielonej w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone były adekwatne do celu i charakteru tego

postępowania, a tym samym, aby przeprowadzana w jego ramach abstrakcyjna

kontrola abuzywnych klauzul umownych była stosowna i skuteczna. Postępowanie

w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone służy ochronie

zbiorowego interesu konsumentów jako elementu interesu publicznego;

pośrednio ze skutków tej ochrony korzystają indywidualne podmioty. Wobec tego

wykładnia art. 47943

k.p.c. w zakresie, w którym przepis ten rozszerza podmiotową

skuteczność prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone, powinna być taka, aby

z jednej strony cel tego postępowania był skutecznie realizowany, a z drugiej strony,

aby następowało to w sposób niewykraczający poza ten cel.

Spojrzenie na kształt normatywny rozwiązań przyjętych w postępowaniu

uregulowanym w art. 47936

-47945

k.p.c. pozwala na wniosek, że zbiorowy interes

konsumentów jest reprezentowany i realizowany po jego stronie czynnej, podczas

gdy po stronie biernej reprezentowany i realizowany jest interes indywidualny

pozwanego przedsiębiorcy. Wskazuje na to jednoznacznie regulacja dotycząca

legitymacji czynnej w omawianym postępowaniu. W świetle art. 47938

k.p.c.

określenie podmiotów, którym taka legitymacja przysługuje, nastąpiło na podstawie

konstrukcji powództwa powszechnego (actio popularis), samoistnego powództwa

organizacji pozarządowej i powództwa organu publicznego (rzecznik konsumentów,

Prezes). Uzupełniające znaczenia ma ewentualnie legitymacja prokuratora oraz

Rzecznika Praw Obywatelskich. Żaden z legitymowanych czynnie podmiotów nie

dochodzi ochrony swych praw, lecz zbiorowego interesu konsumentów jako postaci

interesu publicznego.

17

Inaczej rzecz się przedstawia po stronie pozwanej. Przepisy kodeksu

postępowania cywilnego nie zawierają regulacji będących choćby odpowiednikami

regulacji zastosowanych po stronie czynnej. Obowiązuje założenie, że legitymacja

bierna przysługuje konkretnemu przedsiębiorcy, który stosował lub stosuje

kwestionowane postanowienie. Przedsiębiorca ten, broniąc się przed żądaniem

pozwu, reprezentuje i realizuje własny interes, jak w wypadku pozwanego

w zwykłym, klasycznym procesie, podporządkowanym regułom właściwym sporom

o charakterze indywidualnym. Ustawodawca nie przewidział możliwości pozwania

organizacji przedsiębiorców, która w celu ochrony ich zbiorowego interesu może

sprzeciwiać się uznaniu określonego postanowienia wzorca umowy za

niedozwolone. Założeniu, że podmioty występujące po stronie czynnej działają jako

reprezentanci zbiorowego interesu konsumentów, podczas gdy pozwany

przedsiębiorca realizuje i reprezentuje własny, indywidualny interes, odpowiada to,

że według art. 47943

k.p.c. z rozszerzonej podmiotowo prawomocności materialnej

korzysta wyłącznie wyrok uwzględniający powództwo, tj. taki, do którego zmierzają

wskazane podmioty, nie przysługuje ona natomiast wyrokowi oddalającemu

powództwo, tj. takiemu, który zaspokaja interes pozwanego przedsiębiorcy.

Odmienność interesów reprezentowanych po stronie czynnej i biernej

postępowania w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone

daje podstawę do stanowiska, że - jakkolwiek brzmienie art. 47943

k.p.c. nie

przewiduje odpowiedniego zróżnicowania - trzeba w ramach wykładni dokonać jego

teleologicznej redukcji. Powinna ona skutkować przyjęciem, że przewidziana w tym

przepisie rozszerzona podmiotowo prawomocność materialna wyroku

uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za

niedozwolone działa jednokierunkowo, tj. na rzecz wszystkich osób trzecich, ale

wyłącznie przeciwko pozwanemu przedsiębiorcy, przeciwko któremu ten wyrok

został wydany. W efekcie omawiany wyrok działa na rzecz wszystkich

(strony powodowej i wszystkich osób trzecich), ale tylko przeciwko konkretnemu

pozwanemu przedsiębiorcy. W tych ramach należy lokować regulacje przewidujące,

że wyrok uwzględniający powództwo korzysta z rozszerzonej podmiotowo

prawomocności materialnej dopiero od chwili wpisania uznanego za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy do rejestru prowadzonego przez Prezesa,

18

że przedmiotowy rejestr jest jawny, jak również że każdy prawomocny wyrok

wydany w sprawie o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone

podlega ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (art. 47943

, art. 47944

§ 2 i art. 47945

§ 3 k.p.c.).

Stanowisko, że wyrok uwzględniający powództwo o uznanie postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone działa na rzecz wszystkich, ale wyłącznie

przeciwko pozwanemu przedsiębiorcy, harmonizuje z postulatem zagwarantowania

prawa do wysłuchania. Działanie prawomocności materialnej przedmiotowego

wyroku na rzecz wszystkich nie prowadzi do naruszenia prawa do wysłuchania

osób trzecich, które nie uczestniczyły w postępowaniu po stronie powodowej, gdyż

chodzi o wyrok, który jest dla nich korzystny. Nie ma potrzeby, aby inne osoby

mogły wszczynać na nowo postępowanie o uznanie za niedozwolone

postanowienia wzorca umowy o tej samej treści normatywnej przeciwko temu

samemu pozwanemu przedsiębiorcy, gdyż skutki wyroku działają na ich rzecz

w indywidualnych sporach z tym przedsiębiorcą.

Z kolei ograniczenie działania prawomocności wyroku uwzględniającego

powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącznie do

pozwanego przedsiębiorcy oznacza, że niekorzystne skutki tego wyroku kierowane

są jedynie do tego podmiotu, który miał zapewnione prawo do wysłuchania

w postępowaniu. Skutki te wyrażają się w daleko idącej ingerencji w sferę prawną

pozwanego przedsiębiorcy, który musi się liczyć z tym, że w każdym indywidualnym

sporze z jego udziałem sąd - pozostając związany prejudycjalnym skutkiem tego

wyroku - będzie musiał uznać dane postanowienie umowne za niedozwolone,

oraz że w razie stosowania przez niego zakwestionowanego postanowienia Prezes

będzie mógł wszcząć w stosunku do niego postępowanie o zaniechanie takiego

działania jako praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumenta określonej w art.

24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.k. z wszelkimi możliwymi następstwami. Gdyby tego rodzaju

skutki miały rozciągać się także na pozostałych przedsiębiorców niewystępujących

w postępowaniu po stronie pozwanej, to wymagałoby to - właśnie ze względu na

ich rodzaj i zakres - takich rozwiązań normatywnych, które w odpowiedni sposób

zabezpieczałyby im realizację prawa do wysłuchania.

19

Za niewystarczającą z tego punktu widzenia należy uznać ewentualność

korzystania z interwencji ubocznej (art. 76 k.p.c.). Z reguły nie ma takich

relacji innych przedsiębiorców z pozwanym przedsiębiorcą uzasadniających

założenie, że powinni wiedzieć o wszczętym postępowaniu, a nie istnieje po ich

stronie obowiązek dowiadywania się w Sądzie Okręgowym w Warszawie – Sądzie

Ochrony Konkurencji i Konsumentów, czy zostało wszczęte postępowanie mające

za przedmiot określone postanowienie wzorca umowy. W ustawie nie ma

rozwiązań przewidujących mechanizm upowszechniania informacji o wszczęciu

określonego postępowania i jego przedmiocie.

Jednokierunkowe - na rzecz wszystkich - rozciągnięcie skutków

prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wpisuje się w wymaganie

wynikające z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, aby przyjęte na poziomie krajowym

środki były stosowne i skuteczne. Działanie omawianego wyroku na rzecz

wszystkich, ale w stosunku do konkretnego pozwanego przedsiębiorcy, jest

proporcjonalne, ponieważ pozwala na zachowanie równowagi pomiędzy potrzebą

zapewnienia efektywności kontroli abstrakcyjnej a koniecznością respektowania

prawa do wysłuchania jako podstawowego elementu prawa do rzetelnego

postępowania, wynikającego z prawa do sądu. Udzielana w tych granicach

w ramach tej kontroli ochrona prawna pozostaje skuteczna, ponieważ z jej

dobrodziejstw w stosunku do pozwanego przedsiębiorcy korzystać może każdy,

kto chce powołać się na niedozwolony charakter postanowienia wzorca umowy,

stosowanego przez tego przedsiębiorcę, a zakwestionowanego przez sąd ochrony

konkurencji i konsumentów.

Trzeba ponadto zaznaczyć, że - w świetle akapitu 23 motywów i art. 7 ust. 3

dyrektywy 93/13 - kontrola abstrakcyjna oznacza kontrolę dokonywaną

w oderwaniu od konkretnych stosunków umownych i okoliczności ich powstania,

nie zaś kontrolę umożliwiającą prewencyjne eliminowanie stosowania

określonego postanowienia z gospodarki w ogóle lub danego jej sektora,

czyli w oderwaniu od jego stosowania (zalecania) przez poszczególnych

przedsiębiorców. Przepis art. 7 ust. 3 dyrektywy 93/13 uwzględnia okoliczność,

że może zachodzić potrzeba dokonywania kontroli abstrakcyjnej ze skutkiem

20

przeciwko kilku podmiotom, w tym przedsiębiorcom, ale jako sposób osiągnięcia

takiego rezultatu wskazuje konieczność umożliwienia ich łącznego pozwania

w jednym i tym samym postępowaniu, a nie objęcie ich skutkami postępowania

prowadzonego przeciwko któremukolwiek z nich. Wymaganie to w prawie polskim

spełnia możliwość łącznego pozwania - jako współuczestników formalnych (art. 72

§ 1 pkt 2 k.p.c.) - przedsiębiorców stosujących lub zalecających stosowanie tych

samych lub podobnych wzorców umów. Na przeszkodzie temu nie stoi warunek

odnoszący się do właściwości sądu, gdyż wszystkie sprawy o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone skupione są we właściwości Sądu Okręgowego

w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 47936

k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.

eb