III CZP 79/15

Sygn. akt III CZP 79/15

UCHWAŁA

Dnia 20 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Marta Romańska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie egzekucyjnej z wniosku Przedsiębiorstwa Usługowego "H."

sp. z o.o. z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Szpitala Klinicznego Samodzielnego Publicznego Zakładu

Opieki Zdrowotnej z siedzibą w W.

prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W., sygn. akt

[…]

w przedmiocie obniżenia opłaty egzekucyjnej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 listopada 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 15 lipca 2015 r.,

"Czy od postanowienia Sądu pierwszej instancji w sprawie

o obniżenie opłaty egzekucyjnej (art. 49 ust. 7 ustawy z 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji) komornikowi sądowemu

przysługuje zażalenie?"

podjął uchwałę:

Komornikowi przysługuje zażalenie na postanowienie Sądu

pierwszej instancji w przedmiocie obniżenia opłaty egzekucyjnej

na podstawie art. 49 ust. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o komornikach sądowych i egzekucji ( jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r.,

poz. 790).

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy rozpoznając zażalenie komornika, podważające zasadność

obniżenia przez Sąd pierwszej instancji opłaty stosunkowej pobranej przez

komornika, powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do

odpowiedzi na pytanie, czy komornikowi przysługuje zażalenie na postanowienie

sądu wydane na skutek rozpoznania wniosku o obniżenie wysokości opłaty

stosunkowej pobieranej przez komornika w sprawach o egzekucję świadczeń

pieniężnych. Podstawę tego wniosku stanowi art. 49 ust. 7 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz. U. z 2015 r., poz. 790

ze zm., dalej: „u.k.s.e.”).

Według art. 49 ust. 9 u.k.s.e. do wniosku o obniżenie wysokości opłaty stosuje

się odpowiednio przepisy art. 767-7674

k.p.c. Zgodnie z art. 7674

§ 1 k.p.c. zażalenie

na postanowienie sądu przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie. Nie ulega

wątpliwości, że na podstawie art. 770 zd. 4 k.p.c. stronom przysługuje zażalenie na

każde postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie kosztów postępowania,

w tym także, jak przesądził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 czerwca 2013 r.,

III CZP 32/13 (OSNC 2014, nr 2, poz. 12), na postanowienie w przedmiocie

obniżenia opłaty egzekucyjnej (art. 49 ust. 7 u.k.s.e. w zw. z art. 770 zd. 4 k.p.c.).

Dla rozstrzygnięcia, czy także komornikowi przysługuje na to postanowienie

zażalenie niezbędne jest odniesienie się do jego pozycji ustrojowej i charakteru

opłaty egzekucyjnej.

De lege lata komornik wykonuje czynności na własny rachunek,

lecz jak ujął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 maja 2012 r., III CZP 17/12

(OSNCP 2013, nr 1, poz. 3.) „stanowi monokratyczny, państwowy organ

egzekucyjny, który na zasadzie wyłączności wykonuje czynności egzekucyjne

w sprawach cywilnych i ustawowo wyposażony jest w funkcje władcze”.

Między nim, wierzycielem i dłużnikiem powstaje stosunek publicznoprawny, a nie

umowne zlecenie wyegzekwowania określonej wierzytelności (por. postanowienie TK

3

z dnia 14 grudnia 2011 r., SK 29/09, OTK-A 2011, nr 10, poz. 130.).

W postępowaniu egzekucyjnym komornik zajmuje stanowisko organu postępowania.

Wzajemne usytuowanie organu egzekucyjnego i organu sądowego sprawującego

nadzór w ramach rozpoznawania środków zaskarżenia przesądza o tym,

że stosunek między komornikiem jako organem egzekucyjnym a sądem

rozstrzygającym o przestrzeganiu przez ten organ prawa lub prawidłowego

dokonywania czynności, jest stosunkiem między dwoma organami państwa,

wynikającym z hierarchicznego usytuowania oraz kompetencji sądu do korygowania

lub konstytutywnego określania działań organu egzekucyjnego (por. uchwałę

SN z dnia 28 sierpnia 1997 r., III CZP 30/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 189.).

Z istoty rzeczy komornik nie powinien być uprawniony do kwestionowania decyzji

sądu. Dotyczy to rozstrzygnięć podejmowanych zarówno w zakresie nadzoru

judykacyjnego, jak i sytuacji, w której sąd - obok komornika - pełni funkcję organu

egzekucyjnego. Mimo istnienia wyraźnego nieraz interesu w uzyskaniu konkretnego

rozstrzygnięcia komornik nie jest np. stroną postępowania ze skargi na jego

czynność, a dla przyznania mu legitymacji do zaskarżenia postanowienia sądu

w przedmiocie kosztów egzekucji niezbędny jest wyraźny przepis ustawy

(por. uchwałę SN z dnia 28 sierpnia 1997 r., III CZP 30/97, OSNC 1997, nr 12,

poz. 189, wydaną w stanie prawnym poprzedzającym wejście w życie art. 770 k.p.c.

w obecnym brzmieniu).

Po wejściu w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji, zmieniającej art. 770 k.p.c. przez przyznanie także komornikowi,

jako organowi egzekucyjnemu, uprawnienia do zaskarżenia postanowienia sądu,

wydanego po rozpoznaniu skargi na czynność komornika, polegającą na ustaleniu

kosztów egzekucji Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 czerwca 1999 r., III CZP 16/99

(OSNC 1999, nr 12, poz. 202) uznał, że w postępowaniu przed sądem pierwszej

instancji, wszczętym na skutek skargi na postanowienie komornika, ustalające

koszty egzekucji, komornik nie bierze udziału. W uzasadnieniu uchwały stwierdził,

że przez przyznanie komornikowi możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie

sądu, o jakim mowa w art. 770 k.p.c., nie staje się on stroną. Stanowisko to Sąd

Najwyższy podtrzymał w późniejszych orzeczeniach (por. uchwałę SN z dnia

9 grudnia 1999 r., III CZP 31/99, OSNC 2000, nr 5, poz. 84 oraz postanowienia

4

SN z dnia: 14 marca 2000 r., II CKN 496/00, OSNC 2000, nr 9, poz. 168,

12 czerwca 2002 r., III CZP 33/02, OSNC 2003, nr 5, poz. 62 i 22 marca 2007 r.,

III CZP 2/07, nie publ.). W uchwale z dnia 11 października 2001 r., III CZP 49/01

(OSNC 2002, nr 7-8, poz. 86) zaznaczył, że w przepisach księgi drugiej części

drugiej kodeksu postępowania cywilnego ustawodawca, wskazując osoby biorące

udział w postępowaniu egzekucyjnym, posłużył się takimi określeniami,

jak "wierzyciel", "dłużnik", "uczestnicy postępowania", a także "strony";

w ujęciu tych przepisów komornik jest organem egzekucyjnym (art. 758 k.p.c.).

Szczególne uprawnienie przyznane komornikowi w art. 770 zd. 4 k.p.c. ma charakter

incydentalny, a realizacja tego uprawnienia, nie powoduje, że komornik staje się

stroną, czy uczestnikiem postępowania egzekucyjnego. Z kolei w uchwale z dnia

26 października 2011 r., III CZP 62/11 (OSNC 2012, nr 4, poz. 47) Sąd Najwyższy

podkreślił, że przyznanie komornikowi w art. 770 zd. 4 k.p.c. legitymacji

do wniesienia zażalenia stanowi jedyny wypadek, w którym komornik, nie będący

stroną postępowania egzekucyjnego, może zaskarżyć postanowienie sądu wydane

w tym postępowaniu, w którym występuje on jako organ egzekucyjny lub wykonuje

czynności na polecenie sądu. Przepis art. 770 zd. 4 k.p.c. jest przepisem

o charakterze wyjątkowym, podlegającym ścisłej wykładni. Przepis ten nie

powinien być stosowany w drodze analogii w jakiejkolwiek innej sytuacji, niż

wskazana w jego hipotezie.

Pobieranie opłaty z art. 49 u.k.s.e., ściąganej wraz z dochodzonym

roszczeniem, następuje bez potrzeby wydawania postanowienia o ustaleniu kosztów

i prowadzenia osobnej egzekucji w celu ich ściągnięcia. Wynika to a contrario z art.

49 ust. 3 i 4 u.k.s.e., które wyraźnie określają wypadki, w których pobranie opłaty

wymaga wydania postanowienia wzywającego dłużnika lub wierzyciela do uiszczenia

należności z tego tytułu. W pozostałych zatem wypadkach, tj. odnoszących się

do art. 49 ust. 1 i 2 u.k.s.e., postanowienie komornika nie jest potrzebne do

ściągnięcia opłat egzekucyjnych. Wysokość należnej opłaty egzekucyjnej

uzależniona jest od sposobu i efektu prowadzonej egzekucji i wpływa na modyfikację

kosztów egzekucyjnych. Ustawa przewiduje wówczas dwa odmienne środki prawne.

Przewidzianym przez ustawodawcę środkiem zaskarżenia zapewniającym

kontrolę legalności czynności komornika jest skarga, do której zastosowanie

5

znajdują art. 767 - 7674

k.p.c. Chodzi tu o możliwość zakwestionowania czynności

(zarówno działania, jak i zaniechania) komornika, zarówno o charakterze

orzeczniczym, jak i wykonawczym. Natomiast w sytuacji, w której opłata została

ustalona w sposób prawidłowy, strona może wystąpić z żądaniem obniżenia

naliczonej opłaty egzekucyjnej, tj. z wnioskiem z art. 49 u.k.s.e. Oba wskazane

środki prawne podlegają rozpoznaniu według analogicznych zasad postępowania

(art. 767 - 7674

k.p.c.). W obu sytuacjach, tj. zarówno efektem postępowania sądu

w przedmiocie skargi na czynności komornika co do wymiaru opłaty, jak również

efektem rozpoznania wniosku strony o obniżenie opłaty egzekucyjnej ustalonej

przez komornika, będzie wydanie postanowienia w przedmiocie ustalenia

wysokości tej opłaty. W sytuacji, w której sąd rozpoznaje wniosek o obniżenie

wysokości opłaty, dokonuje ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego.

Dochodzi wówczas do ustalenia kosztów, które podlegają rozliczeniu na tym etapie

postępowania. Dopiero wówczas wiadomo, jakie koszty zostały poniesione, które

z nich zostały ściągnięte w toku egzekucji, a przede wszystkim, czy były one

niezbędne do celowego prowadzenia egzekucji. Ostateczne obliczenie całości

kosztów następuje bezzwłocznie po zakończeniu postępowania egzekucyjnego

(por. uchwałę SN z dnia 29 grudnia 1995 r., III CZP 182/95, OSNC 1996, nr 6,

poz. 76.). Zasadny jest zatem pogląd, że postanowienie sądu odnoszące się do

wniosku o obniżenie wysokości opłaty ma charakter postanowienia o ustaleniu

kosztów egzekucji. Zgodnie zaś z art. 770 zd. 4 k.p.c., jak również z przyjętą linią

orzeczniczą, komornikowi przysługuje zażalenie na postanowienie sądu o ich

ustaleniu. Rozważeniu podlega, czy zażalenie, o którym stanowi ten przepis,

przysługuje na każde postanowienie sądu w przedmiocie ustalenia kosztów

egzekucji, niezależnie od tego, czy zostało ono wydane na skutek skargi na

czynność komornika o charakterze orzeczniczym lub wykonawczym, czy też odnosi

się wyłącznie do postanowienia sądu wydanego na skutek skargi na postanowienie

komornika ustalającego te koszty. W judykaturze przyjmuje się, że zażalenie

z art. 770 k.p.c. przysługuje na każde postanowienie sądu w zakresie kosztów

egzekucji. Skoro przeto komornikowi przysługuje zażalenie na postanowienie sądu

wydane na skutek skargi na jego czynności w przedmiocie ustalenia kosztów

postępowania egzekucyjnego, a więc na postanowienie sądu korygujące ustaloną

6

przez komornika wysokość kosztów egzekucji (w tym opłaty egzekucyjnej), to tym

bardziej powinien mieć on możliwość zaskarżenia postanowienia sądu

w przedmiocie miarkowania opłaty egzekucyjnej, które to postanowienie

w rzeczywistości stanowi korektę ustalonej przez komornika wysokości opłaty.

Orzeczenie sądu w przedmiocie wniosku o obniżenie opłaty egzekucyjnej,

z uwagi na niedookreślone kryteria z art. 49 ust. 10 („nakład pracy komornika”,

„sytuacja majątkowa wnioskodawcy”) ma charakter oceny, obarczone jest ryzykiem

błędu. Przez odesłanie zawarte w art. 49 ust. 9 u.k.s.e. do rozpoznania tego

wniosku stosuje się przepisy o skardze na czynności komornika. Zarówno strony,

jak i komornik mają interes w tym, aby móc zakwestionować prawidłowość

wydanego przez sąd rozstrzygnięcia. W świetle treści art. 770 k.p.c., nie ma

podstaw by różnicować kwestię legitymacji do wniesienia zażalenia w zależności od

tego, czy występuje z takim żądaniem strona (o czym wypowiedział się Sąd

Najwyższy w powołanej uchwale z 27 czerwca 2013 r., III CZP 32/13), czy też

komornik. Uprawniony jest pogląd, że zarówno stronom, jak i komornikowi

przysługuje zażalenie na każde postanowienie sądu w przedmiocie kosztów

postępowania egzekucyjnego, tj. nie tylko na wydane na skutek rozpoznania skargi

na postanowienie komornika ustalające koszt egzekucji, na skutek rozpoznania

skargi na czynności wykonawcze komornika dotyczące ustalenia, pobrania

lub ściągnięcia tych kosztów, lecz także na skutek rozpoznania wniosku

o obniżenie opłaty egzekucyjnej. Każda decyzja sądu kształtująca wysokość

kosztów egzekucji, a także ich poszczególnych składników, w tym wypadku na

skutek środka prawnego, jakim jest wniosek z art. 49 u.k.s.e., mieści się w pojęciu

rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów egzekucji. Zatem pogląd, że komornikowi

przysługuje zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie

obniżenia opłaty egzekucyjnej na podstawie art. 49 ust. 7 u.k.s.e., jest efektem

sprecyzowania pojęcia „postanowienie sądu w przedmiocie kosztów postępowania

egzekucyjnego” i nie stanowi niepożądanego rozszerzania zakresu stosowania

art. 770 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.

eb