III CZP 83/15

Sygn. akt III CZP 83/15

UCHWAŁA

Dnia 20 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa S. W.

przeciwko D. W., R. B. i B. B.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 listopada 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 25 czerwca 2015 r.,

"Czy dopuszczalne jest wykonanie przez sprzedawcę ustawowego

prawa odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości wskazanego

w art. 491 § 1 k.c. w sytuacji gdy kupujący uiścił jedynie część

umówionej ceny, zaś z zapłatą pozostałej części ceny pozostaje

w zwłoce, a nie zachodzą okoliczności przewidziane w art. 493 § 2

k.c.?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest odstąpienie od umowy wzajemnej ze

względu na zwłokę ze spełnieniem części świadczenia

podzielnego także wtedy, gdy świadczenie jednej ze stron jest

niepodzielne (art. 491 § 1 k.c.).

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2014 r. Sąd Okręgowy w T. uwzględnił

w całości powództwo S. W. o zobowiązanie pozwanych D. W. oraz R. B. i B. B. do

złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powódkę przysługujących pozwanym

udziałów w prawie własności nieruchomości położonej w T. przy ul. W. nr […].

Sąd Okręgowy ustalił, że umową z dnia 30 czerwca 2008 r. powódka

sprzedała pozwanym nieruchomość, której dotyczy żądanie pozwu za cenę

830.000 zł. Przed podpisaniem umowy pozwani zapłacili powódce na poczet ceny

15.000 zł. Pozostałą jej część mieli płacić w uzgodnionych terminach w ratach

o różnej wysokości, z czego ostatnią ratę przelewem na wskazany przez powódkę

rachunek bankowy w terminie 14 dni od faktycznego opuszczenia sprzedanej im

nieruchomości przez wszystkich użytkowników urządzonych na niej ogrodów

działkowych, lecz nie później niż dnia 30 czerwca 2011 r. Terminy i sposób zapłaty

ceny był przez strony zmieniany w aneksach do umowy. Przed podpisaniem

aneksu z dnia 19 października 2012 r. pozwani zapłacili powódce kwotę 50.000 zł,

potwierdzili obowiązek płacenia na jej rzecz kwot po 200 zł miesięcznie począwszy

od lipca 2008 r. oraz to, że kolejna kwota 50.000 zł zostanie jej przekazana

w terminie 14 dni od opuszczenia ogródków działkowych przez użytkowników

wymienionych w aneksie, a reszta ceny - przelewem w terminie 14 dni

od opuszczenia ogródków działkowych przez wszystkich użytkowników.

Powódka otrzymała od pozwanych na poczet ceny łącznie kwotę 127.000 zł.

Pismem z dnia 21 czerwca 2013 r. wezwała ich do zapłaty kwoty 760.000 zł

w terminie 7 dni z zagrożeniem odstąpienia od umowy, a w piśmie z dnia

30 czerwca 2013 r. złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy sprzedaży

i wezwała pozwanych do zwrotnego przeniesienia na nią własności nieruchomości.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w sprawie nie zachodzą okoliczności

wskazujące, iż częściowa zapłata ceny ma dla powódki znaczenie z uwagi

na właściwość zobowiązania łączącego strony, albo ze względu na zamierzony

przez nią cel umowy, wiadomy pozwanym przy jej zawarciu.

Sąd Okręgowy uznał, że sposób określenia terminu zapłaty reszty ceny

3

przyjęty w aneksie do umowy z dnia 19 października 2012 r. i zakładający,

że świadczenie to powinno być spełnione w ciągu 14 dni od faktycznego

opuszczenia nieruchomości przez wszystkich użytkowników znajdujących się na

niej ogrodów działkowych był nieprecyzyjny. Takie postanowienia umowne nie

gwarantowały powódce, że kiedykolwiek będzie mogła uzyskać resztę ceny za

nieruchomość, gdyż po jej sprzedaży pozwanym tylko od ich postawy zależało, czy

zrealizują się przesłanki warunkujące powinność spełniania ich świadczenia

wzajemnego na rzecz powódki. To postanowienie umowne jako sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego było nieważne (art. 58 k.c.). Sąd Okręgowy

przyjął, że zgodnie z postanowieniami wcześniejszego aneksu pozwani byli

zobowiązani do zapłaty reszty ceny za nieruchomość najpóźniej do dnia

30 września 2012 r., czego nie uczynili. Powódka była zatem uprawniona, w myśl

art. 491 § 1 k.c., do wyznaczenia im dodatkowego terminu zapłaty, którego

bezskuteczny upływ uprawniał ją do odstąpienia od umowy. Złożenie takiego

oświadczenia spowodowało powstanie zobowiązania pozwanych do zwrotnego

przeniesienia na powódkę własności nieruchomości, stosownie do art. 64 k.c. w zw.

z art. 491 § 1 i 2 i art. 494 k.c.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wnieśli pozwani, a przy jej

rozpoznawaniu powstało zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji,

które Sąd Apelacyjny postanowieniem z 25 czerwca 2015 r., przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, a za

istotne dla rozstrzygnięcia i zarazem bezsporne uznał, że pozwani zapłacili

powódce część ceny, a powódka - po zakreśleniu pozwanym dodatkowego terminu

do uiszczenia pozostałej części ceny - złożyła oświadczenie o odstąpieniu od

umowy. Sąd Apelacyjny zauważył, że o ile dopuszczalność odstąpienia na

postawie art. 491 k.c. od umowy zobowiązująco - rozporządzającej dotyczącej

nieruchomości nie budzi obecnie wątpliwości (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 30 listopada 1994 r., III CZP 130/94, OSNC 1995, nr 3,

poz. 42), to takie wątpliwości istnieją w przypadkach, gdy świadczenie jednej

ze stron jest niepodzielne. Mają one związek z wykładnią art. 491 k.c. i

sprowadzają się do pytania, czy dopuszczalne jest odstąpienie przez sprzedawcę

4

od umowy sprzedaży nieruchomości, gdy kupujący uiścił jedynie część umówionej

ceny, zaś z zapłatą pozostałej jej części pozostaje w zwłoce. W takiej umowie

świadczenie sprzedawcy (przeniesienie własności nieruchomości) ma charakter

niepodzielny, zaś świadczenie kupującego (zapłata ceny) jest podzielne. Art. 491

k.c. może być rozumiany tak, że jego § 2 odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy oba

świadczenia z umowy wzajemnej są podzielne, zaś jego § 1 do wszystkich

pozostałych sytuacji, a zatem do tych, gdy świadczenia obu stron są niepodzielne,

ale i do tych, gdy świadczenie jednej strony jest niepodzielne, zaś świadczenie

drugiej strony podzielne. Art. 491 k.c. może być jednak wykładany też tak, iż jego

§ 1 odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy świadczenia obu stron umowy wzajemnej

są niepodzielne, zaś § 2 do sytuacji, gdy świadczenia obu stron umowy wzajemnej

są podzielne. Przy takim rozumieniu wskazanego przepisu jego zastosowanie jest

ograniczone i nie obejmuje przypadku, gdy jedno ze świadczeń ma charakter

podzielny, a drugie charakter niepodzielny.

Za każdym z możliwych podejść do rozwiązania przedstawionego problemu

przemawiają określone racje natury jurydycznej lub celowościowej, które Sąd

Apelacyjny przytoczył.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według ustalonego stanowiska Sądu Najwyższego strona może odstąpić od

umowy zobowiązująco-rozporządzającej, na podstawie której nastąpiło

przeniesienie własności nieruchomości, w ramach ustawowego uprawnienia.

Umowa taka może być przez strony rozwiązana, jeżeli nie została w całości

wykonana (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

30 listopada 1994 r., III CZP 130/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 42 oraz przytoczone

tu orzecznictwo).

Przewidziane ustawą uprawnienie do odstąpienia od umowy ma charakter

kształtujący, a jego wykonanie pozwala na zniesienie stosunku prawnego

łączącego strony. Przesłanki, które usprawiedliwiają skorzystanie z ustawowego

prawa odstąpienia od umowy wzajemnej określone zostały w art. 491 k.c. W § 1

tego przepisu ustawodawca wyznaczył zakres zastosowania ustalonej w nim

regulacji przez odwołanie się do pojęcia „zobowiązanie z umowy wzajemnej”,

5

bez wskazania na jakiekolwiek cechy charakteryzujące świadczenia stron stosunku

prawnego powstałego w związku z jej zawarciem. Zgodnie z tym przepisem,

jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy

wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin

do wykonania umowy z zagrożeniem, że będzie uprawniona do odstąpienia od

umowy w razie jego bezskutecznego upływu.

Art. 491 § 2 k.c. wyraźnie dotyczy tylko tych przypadków, gdy świadczenia

obu stron umowy wzajemnej są podzielne. W przepisie tym ustawodawca określił

przesłanki odstąpienia od umowy, gdy jedna z jej stron dopuszcza się zwłoki tylko

co do części swojego świadczenia. Uprawnienie do odstąpienia od umowy

przysługujące drugiej stronie ogranicza się wówczas, według jej wyboru, albo do tej

części, albo do całej reszty niespełnionego świadczenia. Strona ta może także

odstąpić od umowy w całości, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej

znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na

zamierzony przez nią cel umowy, wiadomy stronie będącej w zwłoce. Może również

bądź bez wyznaczenia terminu dodatkowego, bądź też po jego bezskutecznym

upływie żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki.

Skoro w art. 491 § 2 k.c. ustawodawca odwołał się do cechy podzielności

świadczenia jednej ze stron umowy wzajemnej, jako decydującej o zastosowaniu

go w charakterze podstawy złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy,

to zestawienie tej regulacji z art. 491 § 1 k.c. usprawiedliwia wniosek, że art. 491

§ 1 k.c. - w braku jakiegokolwiek ograniczenia jego stosowania nawiązującego do

cech świadczenia strony pozostającej w zwłoce z wykonaniem własnego

zobowiązania - określa przesłanki odstąpienia od umowy wtedy, gdy świadczenia

obu jej stron są niepodzielne, ale i wtedy, gdy jedno z nich jest podzielne, a drugie

niepodzielne. Takimi właściwościami charakteryzują się świadczenia stron

w umowie sprzedaży rzeczy, w której świadczenie sprzedawcy polegające na

przeniesieniu jej własności jest niepodzielne, a świadczenie kupującego polegające

na zapłacie ceny jest podzielne w rozumieniu art. 379 § 2 k.c.

Do art. 491 § 1 k.c. jako podstawy odstąpienia od umowy wzajemnej odwołał

się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 listopada 1993 r., III CZP 156/93 (OSNC

6

1994, nr 6, poz. 128), w której stwierdził, że zwłoka nabywcy prawa użytkowania

wieczystego z zapłatą choćby części ceny pozwala stwierdzić, że umowa nie jest

wykonana i przesłanka zastosowania art. 491 § 1 k.c. zostaje spełniona.

Odmienny pogląd w związku z oceną skuteczności oświadczenia

o odstąpieniu od umowy o roboty budowlane wyraził Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 16 maja 2013 r., V CSK 260/12 (OSNC-ZD 2014, nr 3, poz. 49), w którym

przyjął, że przepisy kodeksu cywilnego w ogóle nie przewidują ustawowego prawa

odstąpienia od umowy wzajemnej w razie zwłoki w spełnieniu części świadczenia,

jeżeli świadczenie drugiej strony jest niepodzielne. Można wówczas rozważać

stosowanie analogii do uregulowania przewidzianego w art. 493 § 2 k.c.

dopuszczającego odstąpienie od umowy w razie częściowej niemożliwości

świadczenia jednej ze stron. Gdyby wyłączyć stosowanie art. 493 § 2 k.c. w drodze

analogii, to należałby uznać, że w razie zwłoki jednej ze stron umowy wzajemnej

w spełnieniu części świadczenia, odstąpienie od umowy w wykonaniu ustawowego

prawa odstąpienia, jeżeli świadczenie drugiej strony jest niepodzielne, jest

niedopuszczalne. Strona, która przyjęła świadczenie częściowe może wówczas

jedynie dochodzić wykonania reszty świadczenia i naprawienia szkody wynikłej

ze zwłoki.

Brzmienie art. 491 § 1 k.c., w zestawieniu z § 2 tego przepisu, nie pozwala

jednak uznać, że ma on zastosowanie wyłącznie do sytuacji, gdy świadczenia obu

stron umowy są niepodzielne. Gdyby wolą ustawodawcy było takie zawężenie

zakresu zastosowania art. 491 § 1 k.c., to jej manifestacją powinno być odwołanie

się do pojęcia niepodzielności świadczeń stron, jako cechy ich świadczeń, która

determinuje stosowanie przesłanek odstąpienia od umowy przewidzianych w art.

491 § 1 k.c. W braku innego niż będące konsekwencją obowiązywania art. 491 § 2

k.c. zastrzeżenia ograniczającego stosowanie art. 491 § 1 k.c., należy przyjąć,

że przepis ten określa przesłanki odstąpienia od umowy wzajemnej, w której

świadczenia obu stron są niepodzielne, ale też takiej, w której niepodzielne jest

tylko świadczenie jednej ze stron.

Za stanowiskiem przemawiającym za stosowaniem art. 491 § 1 k.c.

w sytuacji, gdy jedno ze świadczeń wzajemnych jest podzielne a drugie

7

niepodzielne, przemawiają także dalsze argumenty.

Zgodnie z art. 354 § 1 k.c. dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie

z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu

oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone

zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom. W umowie sprzedaży,

gdy uzgodniona cena ma być ekwiwalentem za rzecz świadczoną kupującemu,

można uznać, że częściowe spełnienie świadczenia pieniężnego jest zwłoką

w wykonaniu całego zobowiązania. W rozumieniu art. 379 § 2 k.c. świadczenie

pieniężne jest wprawdzie niewątpliwie podzielne, ale w umowie sprzedaży ma

charakter jednorazowy. W interesie wierzyciela jest terminowe otrzymanie całej

kwoty za świadczoną kupującemu rzecz, a nie tylko jakiejś jej części. Spełnienie

tylko części zobowiązania pieniężnego w terminie, a pozostawanie z resztą

świadczenia w zwłoce, może być potraktowane jako zwłoka w wykonaniu całego

zobowiązania z punktu widzenia godnego ochrony interesu wierzyciela na tle art.

354 § 1 k.c. i art. 491 § 1 k.c.

Wyraźne i szczególne w stosunku do art. 491 § 1 k.c. uregulowanie w art.

491 § 2 k.c. przesłanek odstąpienia od umowy, gdy świadczenia obu stron są

podzielne a zwłoka dłużnika dotyczy tylko części świadczenia wzajemnego jest

uzasadnione brakiem szczególnego interesu wierzyciela w odstępowaniu od całej

umowy, gdy w zamian za spełnione częściowo świadczenie podzielne może

uzyskać ekwiwalent w postaci części świadczenia dłużnika. Jeżeli jednak

wykonanie częściowe nie miałoby dla niego znaczenia ze względu na właściwość

zobowiązania albo na zamierzony przez niego cel umowy, wiadomy pozostającemu

w zwłoce dłużnikowi, może odstąpić mimo wszystko od całej umowy (art. 491 § 2

zd. 2 k.c.). Jeżeli w okolicznościach wskazanych w art. 491 § 2 zd. 2 k.c. można

odstąpić od całej umowy, chociaż, świadczenia wzajemne są podzielne, to można

to również uczynić w sytuacji, gdy jedno jest podzielne a drugie niepodzielne.

Wykluczenie możliwości wykonania uprawnienia do odstąpienia od umowy

w przypadku, gdy świadczenie wierzyciela jest niepodzielne, a świadczenie

dłużnika podzielne, poważnie naruszałoby godny ochrony interes wierzyciela.

Zgodnie z art. 450 k.c. wierzyciel nie może odmówić przyjęcia

8

świadczenia częściowego chociażby cała wierzytelność była wymagalna, chyba

że przyjęcie takiego świadczenia narusza jego uzasadniony interes. W zasadzie

więc wierzyciel nie może odmówić przyjęcia części świadczenia pieniężnego

spełnianego w terminie, choćby ta część była znikoma w stosunku do całej kwoty.

Przyjmując część świadczenia w zamian za swoje świadczenie niepodzielne

spełnione w całości zostałby pozbawiony możliwości wykonania prawa odstąpienia

od umowy na podstawie art. 491 § 1 k.c.

Nie można zaakceptować poszukiwania w art. 493 k.c. odpowiedzi na

pytanie o przesłanki odstąpienia od umowy wzajemnej w przypadku zwłoki jednej

ze stron w wykonaniu jej zobowiązania będącego świadczeniem pieniężnym,

a zatem podzielnym, na rzecz kontrahenta, którego świadczenie było niepodzielne.

Art. 493 k.c. wyraźnie dotyczy bowiem niewykonania zobowiązania z uwagi na

niemożliwość świadczenia i może mieć zastosowanie tylko do przypadków,

w których niewykonanie zobowiązania wynika z tej okoliczności. Za świadczenie

niemożliwe w rozumieniu art. 387 § 1 k.c., ale i art. 493 k.c., uważa się

świadczenie, którego żadna osoba spełnić by nie mogła, a nie tylko sam dłużnik

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2009 r., IV CSK 81/09, nie publ.

i z dnia 18 maja 2011 r., III CSK 217/10, nie publ.). Świadczenie pieniężne,

do którego zobowiązany jest kupujący na podstawie umowy sprzedaży oczywiście

nie może być niemożliwe w znaczeniu podanym wyżej.

Mając powyższe na uwadze, podjęto uchwałę jak w sentencji.

kc