IV CSK 764/14

Sygn. akt IV CSK 764/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa J. Ś. i B. Ś.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń [...]o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powodowie J. Ś. i B. B. wnieśli o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego

Towarzystwa […] kwoty 1.629. 596,11 zł wraz z odsetkami tytułem odszkodowania

za szkodę poniesioną w wyniku pożaru kompleksu stanowiącego ich własność

budynków gospodarczych, ubezpieczonych u pozwanego od ognia i innych zdarzeń

losowych.

Wyrokiem z dnia 18 marca 2014 r., Sąd Okręgowy w T. zasądził od

pozwanego na rzecz powodów kwotę 432.853,83 zł ustawowymi odsetkami

od dnia 30 lipca 2009 r., umorzył postępowanie o zapłatę kwoty 37.036,73 zł

i oddalił powództwo w pozostałej części. Ustalił, że powodowie prowadzili

działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej, zajmując się produkcją,

składowaniem i konfekcjonowaniem ziemniaków, w trzech budynkach

gospodarczych, tj. budynku nr 1 (hali sortowni), budynku nr 2 (przechowalni

ziemniaków) i budynku nr 3 (przechowalni ziemniaków). Powodowie zawarli

z pozwanym umowę obowiązkowego ubezpieczenia budynków od ognia i innych

zdarzeń losowych na okres od dnia 12 lutego 2009 r. do dnia 11 lutego 2010 r.

W dniu 27 kwietnia 2009 r. wybuchł w gospodarstwie powodów pożar, który

objął ubezpieczone budynki i doprowadził do ich zniszczenia. O zaistnieniu szkody

powodowie niezwłocznie zawiadomili pozwanego. Pozwany dokonał określenia

zakresu szkody i jej wyceny. Według raportu biegłych, działających na zlecenie

pozwanego, szkoda w budynku nr 1 została określona na kwotę 254.960,81 zł,

w budynku nr 2 na kwotę 174.929,99 zł i w budynku nr 3 na kwotę 211.513,09 zł,

tj. łącznie na kwotę 641.403,89 zł. Pozwany, uznając swoją odpowiedzialność do tej

wysokości, wypłacił powodom kwotę 481.403,92 zł i na rachunek komornika

kwotę 160.350,97 zł. Powodowie nie zgodzili się ze stanowiskiem pozwanego

co do wartości szkody, którą określili na kwotę 2.974.517,52 zł. Pozwany przed

wszczęciem postępowania sądowego zapłacił na rachunek komornika,

prowadzącego egzekucję przeciwko powodom, dalszą kwotę 37.036,73 zł.

Powodowie przyznali fakt zapłaty tej kwoty i cofnęli w tym zakresie powództwo.

Powodowie z dniem 8 sierpnia 2012 r. zaprzestali prowadzenia działalności

gospodarczej i złożyli wniosek o zaprzestaniu wykonywania czynności

podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

3

Na podstawie opinii Uniwersytetu […] Sąd Okręgowy ustalił, że uszkodzone

w wyniku pożaru budynki nadają się do odbudowy. Koszty odbudowy

poszczególnych budynków w dniu szkody wynosiły: budynku nr 1 - kwotę

422.703,05 zł brutto (346.477,91 zł netto), budynku nr 2 - kwotę 232.487,91 zł

brutto (190.563,86 zł netto) i budynku nr 3 - kwotę 432.218,72 zł brutto (355.097,31

zł netto). Wysokość odszkodowania, według cen z daty ustalenia odszkodowania,

wynosiła odpowiednio: za budynek nr 1 - kwotę 437.278,48 zł brutto (355.510,96 zł

netto), za budynek nr 2 - kwotę 248.881,61 zł brutto (202.342,78 zł netto) i za

budynek nr 3 - kwotę 525.134,35 zł brutto (345.637,68 zł netto). Łączna wysokość

odszkodowania, według cen z daty jego ustalenia wraz z podatkiem VAT wynosiła

kwotę 1.111.294,45 zł.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że zasady ustalenia odszkodowania za

szkodę w budynkach rolniczych reguluje art. 68 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.

o ubezpieczeniach obowiązkowych, ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym

i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 392 ze zm. - dalej: „ustawa z dnia 22 maja 2003 r.”). Przepis ten jako

podstawę ustalenia odszkodowania przewiduje kosztorys wystawiony przez

podmiot dokonujący odbudowy lub remontu, odzwierciedlający koszty odbudowy

lub remontu, określone według obowiązujących w budownictwie zasad kalkulacji

i ustalenia cen robót budowlanych, przy uwzględnieniu dotychczasowych

wymiarów, konstrukcji, materiałów i wyposażenia.

Zgodnie z art. 363 § 2 k.c., wysokość odszkodowania powinna być ustalona

według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności

wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. Uwzględniając

treść tej regulacji, Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe wyliczenie wysokości

odszkodowania wynikające z opinii uzupełniającej U., określone na kwotę

903.491,42 zł netto i kwotę 1.111.294,45 zł brutto. Według Sądu Okręgowego,

odszkodowanie należne powodom powinno obejmować także podatek od towarów

i usług (VAT), gdyż powodowie obecnie nie są przedsiębiorcami i nie mają

możliwości dokonania odliczenia podatku należnego o podatek naliczony, według

reguł z art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

(jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm. - dalej: „ustawa o podatku od

4

towarów i usług”). Powodowie, w razie odbudowy obiektów, nie będą mogli

dokonać odliczenia, o którym mowa w art. 89 ust. 1 tej ustawy, a zatem należne im

odszkodowanie powinno obejmować stawkę tego podatku. Możliwości odbudowy

obiektów przez powodów nie uniemożliwia natomiast, wbrew twierdzeniom

pozwanego, toczące się przeciwko powodom postępowanie egzekucyjne.

Z tych przyczyn Sąd Okręgowy na podstawie art. 805 § 1 k.c. zasądził od

pozwanego na rzecz powodów kwotę 432.853,83 zł, uzyskaną po odjęciu od

ogólnej wartości odszkodowania, wynikającej z opinii U., tj. od kwoty 1.111.294,45

zł, kwot uprzednio wypłaconych powodom przez pozwanego, tytułem

odszkodowania. Żądanie zapłaty odsetek od uwzględnionej kwoty odszkodowania

było uzasadnione od dnia 30 lipca 2009 r., tj. od dnia przyznania powodom

odszkodowania od pozwanego, gdyż w tym czasie były już wyjaśnione okoliczności

konieczne do ustalenia odpowiedzialności ubezpieczyciela i ustalenia wysokości

odszkodowania (art. 817 § 2 k.c.).

Z uwagi na cofnięcie przez powodów powództwa co do kwoty 37.036,73 zł

Sąd Okręgowy umorzył postępowanie w tym zakresie. W pozostałej części

powództwo, jako niezasadne, podlegało oddaleniu.

Wyrok Sądu pierwszej instancji został zaskarżony apelacją przez pozwanego

w części zasądzającej od niego na rzecz powodów kwotę 219.155,37 zł oraz

ustawowe odsetki od kwoty 432.853,83 zł od dnia 30 lipca 2009 r. do dnia zapłaty.

Apelujący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie

powództwa ponad kwotę 213.698,46 zł, ewentualnie o uchylenie wyroku

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

W piśmie procesowym wniesionym po złożeniu apelacji pozwany wniósł

o zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 k.p.c., podnosząc zarzut

potrącenia kwoty 213.698,46 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 9 maja 2014 r.

do dnia zapłaty. Wniósł także o dopuszczenie w postępowaniu apelacyjnym

dowodu z akt VI GC …/14 Sądu Okręgowego w T. na okoliczność, że pozwanemu

przysługuje w stosunku do powodów roszczenie o zapłatę kwoty 213.698,46 zł oraz

z dokumentów zawartych w tych aktach na okoliczność przysługiwania pozwanemu

5

w stosunku do powodów roszczenia o zapłatę kwoty 213.698,46 zł. Pozwany

podniósł, że spełnił dobrowolnie świadczenie wynikające z niezaskarżonej przez

niego części wyroku poprzez zapłatę kwoty 213.698,46 zł do rąk komornika

sądowego przy Sądzie Rejonowym w W.- K. B., który dokonał zajęcia

wierzytelności powodów. Pomimo spełnienia świadczenia powodowie wszczęli

przeciwko pozwanemu postępowanie egzekucyjne przed komornikiem sądowym

przy Sądzie Rejonowym w T. - M. Ś., egzekwując po raz drugi od pozwanego

kwotę, którą wcześniej dobrowolnie zapłacił. W związku z tym pozwany w sprawie o

sygn. akt VI GC …/14 Sądu Okręgowego w T., która miała początkowo charakter

sprawy przeciwegzekucyjnej, a po przekształceniu jest sprawą o zwrot

wyegzekwowanej kwoty, domaga się zapłaty przez powodów kwoty 213.698,46 zł.

Wyrokiem z dnia 15 lipca 2014 r. - w brzmieniu nadanym mu

postanowieniem z dnia 19 września 2014 r. o jego sprostowaniu - Sąd Apelacyjny

na skutek rozpoznania apelacji pozwanego zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Okręgowego w T. w punkcie pierwszym o tyle tylko, że ustawowe odsetki od

zasądzonej tam kwoty 432.853,83 zł zasądził od dnia 18 marca 2014 r. do dnia

zapłaty (pkt 1), oddalił apelację w pozostałej części (pkt 2) oraz rozstrzygnął o

kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji. W szczególności za bezzasadny uznał zarzut naruszenia art. 363 § 2 k.c.

Apelujący, domagając się ustalenia odszkodowania według cen z daty wyrządzenia

szkody, nie wskazał na szczególne okoliczności, a jedynie podniósł, że w tej dacie

powodowie byli płatnikami podatku od towarów i usług, a zatem odszkodowanie

ustalone na datę wyrządzenia szkody, nie obejmowałoby wartości tego podatku.

Ustalenie wysokości odszkodowania według cen z daty jego określenia,

z uwzględnieniem faktu, iż w tej dacie powodowie nie prowadzili już działalności

gospodarczej i nie byli płatnikami podatku VAT, do których można byłoby odnieść

dyspozycję art. 86 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług było prawidłowe.

Powodowie prowadzili działalność gospodarczą w budynkach, które doznały

uszczerbku podczas pożaru w kwietniu 2009 r., ale w sierpniu 2012 r. wykreślili

z ewidencji działalność gospodarczą. Gdyby strona pozwana w sposób sprawny

i rzetelny dokonała wcześniej likwidacji szkody powodów i wypłaciła im

6

odpowiednie odszkodowanie, nie można wykluczyć, że powodowie mogliby

odbudować budynki, wznowić przerwaną pożarem działalność gospodarczą.

W zaistniałej sytuacji - tj. wypłacenia przez pozwanego powodom odszkodowania

w kwocie znacznie niższej od ustalonej w sprawie, słusznego kwestionowania

przez powodów wysokości wypłaconego im odszkodowania, a w konsekwencji

niemożności odbudowy budynków za kwotę odszkodowania wypłaconego przez

ubezpieczyciela i konieczności wystąpienia przez powodów o zapłatę na drogę

postępowania sądowego - skutkowało to niemożliwością prowadzenia przez

powodów działalności gospodarczej. Nie można więc zarzucić powodom,

że zaprzestali prowadzenia działalności gospodarczej bez ważnej przyczyny.

Biorąc pod uwagę ustalenie wysokości odszkodowania według reguły z art. 363

§ 2 k.c. i fakt, iż w dacie ustalenia wysokości odszkodowania powodowie nie byli

przedsiębiorcami, a zatem nie byli także płatnikami podatku VAT, należało ten

podatek uwzględnić w wysokości ustalonego odszkodowania. Nie został też

naruszony art. 354 § 1 k.c., gdyż obowiązkiem pozwanego ubezpieczyciela było

wypłacenie powodom odszkodowania rekompensującego uszczerbek majątkowy

powodów, zaś wysokość odszkodowania na dzień jego ustalenia winna obejmować

podatek VAT.

Uzasadniony natomiast był zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. przez

zasądzenie odsetek za okres poprzedzający datę ustalenia odszkodowania.

Odszkodowanie obliczone według cen z daty jego ustalenia, którą z reguły jest

data orzekania, staje się wymagalne dopiero z datą wyrokowania i dopiero od tej

daty dłużnik pozostaje w opóźnieniu uzasadniającym zapłatę odsetek. Niezależnie

od powyższego nie można było uwzględnić żądania zapłaty odsetek ustawowych

od dnia 30 lipca 2009 r., gdyż roszczenie o zapłatę odszkodowania ustalonego

według cen z 2013 r., obejmującego podatek VAT, nie było wymagalne w dniu

30 lipca 2009 r., kiedy obowiązywały inne ceny i powodowie byli podatnikami

podatku VAT. Ponieważ zakresem zaskarżenia w apelacji objęta została kwota

219.155,37 zł oraz odsetki ustawowe od zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji

w punkcie 1. zaskarżonego wyroku kwoty 432.853,83 zł, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok przez zasądzenie odsetek ustawowych od kwoty 213.698,46 zł

od dnia 18 marca 2014 r. do dnia 9 maja 2014 r. oraz zasądzenie kwoty 219.155,37

7

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 18 marca 2014 r. do dnia zapłaty.

W pozostałej części apelacja została oddalona jako bezzasadna. Nie było

podstaw do zawieszenia postępowania apelacyjnego do czasu prawomocnego

zakończenia postępowania w sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w T. o

sygn. akt VI GC …/14. Zależność obu spraw nie zachodziła, zwłaszcza w sytuacji,

w której kwota 213.698,46 zł nie była objęta zakresem zaskarżenia.

Nie było też podstaw do uwzględnienia podniesionego przez pozwanego

zarzutu potrącenia w odniesieniu do kwoty 213.698,46 zł, skoro o tę należność

toczy się między stronami postępowanie przed Sądem Okręgowym w T. o sygn. akt

VI GC …/14, w której zapadł w dniu 15 lipca 2014 r. nieprawomocny wyrok

oddalający powództwo. W konsekwencji nie zostały także uwzględnione wnioski

skarżącego o dopuszczenie dowodów z akt i dokumentów zawartych w aktach tej

sprawy.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucił naruszenie art. 498 § 2 k.c., art. 354 § 1 k.c. i art. 361 § 2 k.c. Natomiast w

ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 332

§1 w zw. z art. 391 §1 k.p.c. oraz art. 350 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie

postanowienia o sprostowaniu zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji, o

uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez uwzględnienie apelacji

pozwanego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść rozstrzygnięcia zawartego w punkcie pierwszym zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego została nadana mu postanowieniem tego Sądu z dnia

19 września 2014 r. o sprostowaniu oczywistej omyłki wyroku. Według treści punktu

pierwszego tego wyroku przed jego sprostowaniem, wyrok Sądu pierwszej instancji

został zmieniony w ten sposób, że zasądzono od pozwanego na rzecz powodów

odsetki ustawowe od kwoty 213.698,46 zł od dnia 18 marca 2014 r. do dnia 9 maja

2014 r. oraz kwotę 219.155,37 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 18 marca

2014 r. do dnia zapłaty. Według brzmienia punktu pierwszego wyroku w chwili jego

8

ogłoszenia - przed jego sprostowaniem - Sąd Apelacyjny zmienił w całości

rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w części uwzględniającej powództwo,

w tym poprzez pominięcie niezaskarżonej apelacją kwoty 213.698,46 zł zasądzonej

na rzecz powodów od pozwanego, która to kwota, według twierdzeń pozwanego

podniesionych na etapie postępowania apelacyjnego, została dobrowolnie przez

niego zapłacona powodom (do rąk komornika), po wydaniu wyroku przez Sąd

pierwszej instancji. Postanowienie o sprostowaniu wyroku zmieniało więc

zasadniczo treść rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 1. ogłoszonego wyroku

przez Sąd Apelacyjny, gdyż ograniczało zmianę zaskarżonego wyroku Sądu

pierwszej instancji jedynie co do odsetek ustawowych zasądzonych od całej kwoty

(432.853,83 zł) przez Sąd pierwszej instancji. Zgodnie z art. 332 § 1 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji jest związany wydanym wyrokiem od chwili jego

ogłoszenia. Przepis art. 350 § 1 k.p.c., który poprzez art. 391 § 1 k.p.c. ma także

zastosowanie do wyroku sądu drugiej instancji, pozwala z urzędu lub na wniosek

sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne

oczywiste omyłki. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak,

że instytucja sprostowania wyroku nie może być wykorzystywana do błędów

merytorycznych w rozstrzygnięciu sprawy (por. postanowienie z dnia 7 lipca

1999 r., III RN 24/99, OSNAP 2000, nr 12, poz. 456). Sprostowanie nie może więc

dotyczyć rozmiaru świadczenia. Tego rodzaju błąd zawarty w wyroku, chociażby

niezgodny z wolą składu orzekającego, powinien być wyeliminowany w trybie

zaskarżenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1976 r.,

II CZ 97/76, nie publ.). Uwzględniając powyższe w skardze kasacyjnej zasadnie

zarzucono naruszenie art. 332 § 1 i art. 350 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez

wadliwe, gdyż merytoryczne - odnoszące się do zakresu świadczenia -

sprostowanie ogłoszonego przez Sąd Apelacyjny wyroku z dnia 15 lipca 2014 r.

postanowieniem z dnia 19 września 2014 r. Uchybienie to miało istotny wpływ na

wynik sprawy, gdyż ostateczny jego wynik został ukształtowany postanowieniem

Sądu Apelacyjnego z dnia 19 września 2014 r. wydanym z naruszeniem

powołanych wyżej przepisów.

Zarzut naruszenia art. 361 § 2 k.c. pozwany wiąże z niezasadnym

uwzględnieniem w odszkodowaniu kwoty podatku od towarów i usług, w sytuacji,

9

w której w dacie powstania roszczenia powodowie byli czynnymi podatnikami tego

podatku. Ocenę tego zarzutu należy rozpocząć od tego, że pozwany na podstawie

wiążącej go z powodami umowy był zobowiązany do spełnienia świadczenia

polegającego na zapłacie pieniężnego odszkodowania w razie zajścia wypadku

ubezpieczeniowego. Według art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. , który ma

zastosowanie do umowy ubezpieczenia łączącej strony, w obowiązkowych

ubezpieczeniach mienia odszkodowanie wypłaca się w kwocie odpowiadającej

wysokości szkody, nie większej jednak od sumy ubezpieczenia ustalonej

w umowie. Sposób ustalania wysokości szkody regulował szczegółowo art. 68

wymienionej wyżej ustawy. Wysokość szkody według tego przepisu, determinująca

wysokość odszkodowania jako świadczenia umownego, obejmowała koszty

poniesione w razie odbudowy lub remontu budynku lub szacowane, według

cenników w razie niepodejmowania odbudowy lub remontu budynku. Treść

przepisów art. 13 ust. 3 oraz art. 68 ustawy z dnia 22 maja 2003 r., jak również

mającego zastosowanie do tej umowy art. 8241

§ 1 k.c., nie modyfikowała zasady

ustalania rozmiaru szkody wynikającej z art. 361 § 2 k.c.,, według którego

w powyższych (określonych w art. 361 § 1 k.c.) granicach, w braku odmiennego

przepisu lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które

poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie

wyrządzono. Również umowa stron - według braku takich ustaleń Sądów meriti -

nie zawierała żadnego postanowienia, które odmiennie od przepisu art. 361 § 2 k.c.

kształtowałaby zasady ustalenia rozmiaru szkody poniesionych przez powodów

jako ubezpieczonych na potrzeby ustalenia wysokości odszkodowania, jakie miał

obowiązek zapłacić pozwany. W orzecznictwie Sądu Najwyższego w sprawach

o zapłatę odszkodowania przez ubezpieczycieli, ugruntowane jest stanowisko,

według którego odszkodowanie za szkodę poniesioną przez podatnika podatku od

towarów i usług na skutek zniszczenia rzeczy, ustalone według ceny rzeczy, nie

obejmuje podatku od towarów i usług mieszczącego się w tej cenie, w zakresie,

w jakim poszkodowany może obniżyć należny od niego podatek o kwotę podatku

naliczonego przy nabyciu rzeczy (por. uchwały z dnia 22 kwietnia 1997 r., III CZP

14/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 103, z dnia 16 października 1998 r., III CZP 42/98,

OSNC 1999, nr 4, poz. 69). W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

10

z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 150/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 144) przyjęto, że

odszkodowanie przysługujące na podstawie umowy ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego za szkodę

powstałą w związku z ruchem tego pojazdu, ustalone według części zamiennych

i usług, obejmuje kwotę podatku od towarów i usług (VAT) w zakresie, w jakim

poszkodowany nie może obniżyć od niego należnego o kwotę podatku naliczonego.

W powołanych orzeczeniach (por. również wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 lutego 2002 r., CKW 908/00, nie publ.) wyjaśniono, że stosownie do art. 1 ust. 2

ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o cenach (jedn. tekst: Dz.U. z 1988 r. Nr 27, poz.

195 ze zm.) - którego późniejszym odpowiednikiem był art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 385) - cena towaru

lub usługi opodatkowanej podatkiem VAT obejmuje wielkość wyrażoną

w jednostkach pieniężnych, którą nabywca obowiązany jest zapłacić sprzedawcy za

towar lub usługę wraz z kwotą należnego podatku. Nabywca towaru

opodatkowanego podatkiem VAT obowiązany jest zatem zapłacić zbywcy tak

określoną należność, której elementem jest podatek VAT. Należność ta z punktu

widzenia nabywcy stanowi cenę towaru (rzeczy). Podatek od towarów i usług ma

więc charakter cenotwórczy. Miernikiem wysokości szkody polegającej na

zniszczeniu rzeczy jest więc tak określona cena. Roszczenie uprawnionego

i odpowiadający mu obowiązek ubezpieczyciela naprawienia szkody powstają

z chwilą wyrządzenia szkody.

Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy przy uwzględnieniu treści art.

68 ustawy z dnia 22 maja 2003 r., miernikiem rozmiaru szkody poniesionej przez

powodów były koszty materiałów i usług, jakie musieliby oni ponieść na odbudowę

zniszczonych zabudowań. Ceny materiałów i wynagrodzenia za usługi, jakie

należałoby ponieść w celu odbudowania zniszczonych budynków obejmowałyby

także zawarty w nich podatek od towarów i usług.

W powołanych wyżej orzeczeniach zwrócono uwagę na to, że podatnik

podatku o towarów i usług ma - przewidziane obecnie w art. 86 ust. 1 ustawy

o podatku od towarów i usług - prawo do obniżenia kwoty podatku należnego

o kwotę podatku naliczonego w zakresie, w jakim towary i usługi są

wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Skorzystanie z tego

11

prawa powoduje, że poniesiony przez niego wydatek na nabycie towaru lub usługi

w rzeczywistości odpowiada zapłaconej przez niego cenie nabycia towaru lub

usługi, pomniejszonej o podatek VAT mieszczący się w cenie. Zatem ten wydatek

określa rzeczywisty rozmiar szkody doznanej przez podatnika w razie zniszczenia

rzeczy. W konsekwencji wysokość odszkodowania mającego na celu naprawienie

tej szkody powinna odpowiadać cenie rzeczy, pomniejszonej o mieszczący się

w niej podatek VAT. Podkreślono przy tym, że w sytuacji, w której podatnik,

spełniając warunki do obniżenia kwoty należnego od niego podatku,

z przysługującego mu prawa obniżenia podatku nie skorzysta, nie powinno to mieć

wpływu na ustalenie należnego mu odszkodowania za szkodę poniesioną przez

niego na skutek zniszczenia rzeczy, jeżeli nową taką rzecz nabył lub mógł albo

może nabyć za cenę obejmującą podatek VAT. Obowiązkiem poszkodowanego jest

bowiem działanie zmierzające do ograniczenia rozmiarów szkody. Brak z jego

strony takiego działania nie może zwiększać rozmiaru obowiązku

odszkodowawczego osoby odpowiedzialnej do naprawienia szkody. Uwzględniając

powyższe motywy wyrażone dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które

podziela Sąd Najwyższy w składzie obecnym, należy przyjąć, że co do zasady

podstawą ustalenia odszkodowania za szkodę poniesioną przez podatnika podatku

od towarów i usług na skutek utraty, czy zniszczenia rzeczy jest wysokość ceny,

jaką należy zapłacić na jej nabycie bez uwzględnienia podatku VAT, jeżeli podatnik

ma prawo odliczenia tego podatku. W istocie taka wykładnia przepisu art. 361 § 2

k.c. co do sposobu określenia rozmiaru naprawienia szkody w odniesieniu do

podatnika podatku od towarów i usług opiera się na niewyrażonej wprost w

przepisach, ale stosowanej przy ustalaniu wysokości odszkodowania zasadzie

compensatio lucri cum damno, według której wszelkie korzyści, o jakie wzbogacił

się poszkodowany w następstwie zdarzenia powodującego szkodę należy zaliczyć

na poczet odszkodowania. W odniesieniu do podatnika podatku od towarów i usług

chodzi zarówno o te korzyści, które podatnik ten faktycznie uzyskał, realizując

prawo do obniżenia podatku naliczonego, jak również te korzyści, które mógłby

uzyskać, gdyby z prawa z tego skorzystał. Nie można jednak przyjąć, zgodnie ze

stanowiskiem skarżącego, że niejako automatycznie każdorazowo w odniesieniu do

każdego poszkodowanego będącego podatnikiem podatku od towarów i usług,

12

rozmiar odszkodowania należy pomniejszyć o wartość podatku od towarów i usług

zawartego w cenie towaru lub usługi, jaką należałoby ponieść na naprawienie

doznanej szkody. Okoliczność, że powodowie w chwili wypadku

ubezpieczeniowego byli podatnikami tego podatku nie przesądzała więc

automatycznie o tym, że wysokość poniesionej przez nich szkody obejmowała

wartość ceny, jaką należałoby ponieść na materiały i usługi w celu odbudowy

zniszczonych przez pożar budynków pomniejszonej o wartość zawartego w tej

cenie podatku od towarów i usług.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 16 października 1998 r., III CZP 42/98, Sąd

Najwyższy, odnosząc się bliżej do zaniechania skorzystania przez

poszkodowanego będącego podatnikiem podatku od towarów i usług uprawnienia

do obniżenia kwoty podatku należnego wyjaśnił, że według art. 354 § 2 k.c.

powinnością wierzyciela jest współdziałanie przy wykonywaniu zobowiązania,

zgodnie z treścią normy prawnej zawartej w art. 354 § 1 k.c. W stosunkach

ubezpieczeniowych ma przy tym zastosowanie przepis szczególny zawarty w art.

826 § 1 k.c., który nakłada na ubezpieczonego obowiązek użycia wszelkich

dostępnych środków w celu zmniejszenia szkody w ubezpieczonym mieniu oraz

w celu zabezpieczenia bezpośrednio zagrożonego mienia przed szkodą. Przepis

ten nie jest więc bezpośrednim źródłem obowiązku ubezpieczonego skorzystania

z ustawowej możliwości pomniejszenia należnego podatku, celem bowiem takiego

zachowania ubezpieczonego nie będzie zmniejszenie szkody w ubezpieczonym

mieniu, która w określonym rozmiarze już powstała, lecz ograniczenie zakresu

odszkodowania. Mimo to przyjął, że treść przepisu art. 826 § 1 k.c., w którym

ustawodawca egzemplifikuje jedynie typowe sytuacje dla stosunków powstających

w sferze stosunków ubezpieczeń majątkowych, skłania do wyrażenia poglądu,

że wolą ustawodawcy jest, aby ubezpieczony tak samo zachowywał się w innych,

nie przewidzianych wprost sytuacjach. Artykuł 826 § 1 k.c. jest więc przykładem

potwierdzającym istnienie szerokiego obowiązku współdziałania stron umowy

ubezpieczenia majątkowego, któremu to obowiązkowi zadośćuczynienie przez

ubezpieczonego stwarza realną szansę ograniczenia zakresu świadczenia

odszkodowawczego wobec ubezpieczyciela. Brak ze strony takiego działania nie

może przeto zwiększać odszkodowania należnego od ubezpieczyciela

13

zobowiązanego do naprawienia szkody.

Uwzględniając powyższe, mimo że roszczenie powodów w stosunku do

pozwanego o zapłatę odszkodowania powstało w chwili doznania przez nich

szkody w postaci pożaru budynków i z tej przyczyny zasadniczo okoliczności

istniejące w chwili powstania szkody powinny wpływać na zakres rozmiaru szkody

i tym samym wysokość odszkodowania, to na zakres tego ostatniego świadczenia,

jakie pozwany jako ubezpieczyciel zobowiązany był spełnić na rzecz powodów,

mogły wpływać także działania bądź zaniechania powodów jako poszkodowanych,

a zarazem wierzycieli z umowy ubezpieczenia już po powstaniu szkody. Dotyczy to

w szczególności zaniechania przez powodów skorzystania przez nich z prawa do

obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego w okresie od

powstania szkody do chwili zaprzestania prowadzenia przez nich działalności

gospodarczej. Sąd Apelacyjny dokonał oceny zaniechania przez powodów

wykorzystania uprawnienia przewidzianego w art. 86 ust. 1 ustawy o podatku od

towarów i usług w oderwaniu od jakiegokolwiek wzorca normatywnego i już z tej

tylko przyczyny oceny tej nie można uznać za prawidłowej. Poza tym Sąd

ten błędnie uznał, że samo wypłacenie powodom przez pozwanego odszkodowania

w zaniżonej wysokości usprawiedliwiało zaniechanie skorzystania przez nich

z przysługującego im prawa do odliczenia podatku od towarów i usług. Należy mieć

na uwadze, że odbudowa zniszczonych przez pożar budynków jest procesem

rozciągniętym w czasie, niewymagającym zazwyczaj dysponowania przez

inwestora od samego początku odbudowy pełną kwotą pozwalającą

na nabycie niezbędnych do jej przeprowadzenia towarów i usług. Sama więc

okoliczność wypłaty przez pozwanego zaniżonego odszkodowania nie powinna

być okolicznością przesądzającą o niemożliwości podjęcia przez powodów

odbudowy chociażby części spalonych zabudowań. Tym bardziej, jeśli

uwzględni się, że powodowie byli przekonani o zasadności ich roszczenia

przeciwko ubezpieczycielowi o zapłatę wyższego od wypłaconego im

odszkodowania, o zapłatę którego wnieśli pozew. Jednocześnie w sprawie nie

dokonano ustaleń świadczących o tym, że przed zaprzestaniem prowadzenia

przez powodów działalności gospodarczej mieli oni rzeczywisty zamiar

odbudowania spalonych budynków gospodarczych. Z tych względów nie można

14

odeprzeć zarzutu naruszenia art. 361 § 2 k.c.

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 498 § 1 k.c. oraz art. 354 § 1

k.c. przez ich niezastosowanie, a tym samym brak oceny podniesionego przez

pozwanego zarzutu potrącenia a przez to nieuwzględnienie kwot zapłaconych

przez pozwanego w trakcie procesu. Pozwany zaskarżył wyrok Sądu pierwszej

instancji co do kwoty 219.155,37 zł oraz rozstrzygnięcie o odsetkach od całej

uwzględnionej kwoty 432.853,83 zł. Oznacza to, że wyrok Sądu Okręgowego stał

się prawomocny w zakresie zasądzającym od pozwanego na rzecz powodów kwotę

213.698,46 zł. Według twierdzeń pozwanego, podniesionych już po wydaniu

wyroku przez Sąd pierwszej instancji, zapłacił on powodom (a ściślej komornikowi

prowadzącemu przeciwko nim egzekucję) kwotę 213.698,46 zł wynikającą

z prawomocnej części wyroku Sądu Okręgowego. Mimo to, jak podniósł pozwany

na etapie postępowania apelacyjnego, powodowie wszczęli egzekucję sądową,

w ramach której wyegzekwowali od niego tę kwotę. Jeżeli tak było w rzeczywistości

powodowie otrzymaliby dwukrotnie to samo świadczenie. Oznaczałoby to,

że drugie otrzymane przez nich świadczenie na podstawie wszczętej przeciwko

pozwanemu egzekucji sądowej miało charakter świadczenia nienależnego

według art. 410 k.c. W związku z tym pozwany, kwestionując zasadność

zasądzenia przez Sąd pierwszej instancji od niego na rzecz powodów dalszej kwoty

219.155,37 zł, podniósł na etapie postępowania apelacyjnego zarzut potrącenia

z tą wierzytelnością wierzytelności w kwocie 213.698,46 zł z tytułu nienależnego

świadczenia otrzymanego przez powodów. W opisanej wyżej sytuacji obowiązkiem

Sądu drugiej instancji było odniesienie się do zasadności podniesionego

przez pozwanego zarzutu potrącenia. Obowiązku tego nie eliminowało to,

że pozwany niekonsekwentnie wniósł przeciwko powodom równolegle pozew

o zapłatę tej samej kwoty wynikającej z wierzytelności objętej zarzutem potrącenia.

W razie bowiem skutecznego złożenia przez pozwanego oświadczenia

o potrąceniu, zgodnie z art. 498 § 2 k.c., obie objęte potrąceniem wierzytelności

umorzyłyby się do wysokości wierzytelności niższej. Pozwany nie byłby więc

zobowiązany do spełnienia świadczenia na rzecz powodów w takim zakresie,

w jakim zarzut ten byłby skuteczny. Nieprawomocny wyrok, który zapadł pomiędzy

stronami w sprawie przed Sądem Okręgowym w T. o sygn. akt VI GC …/14, nie

15

wiązał Sądu Apelacyjnego. Nie można przy tym wyłączyć, że przesłanką oddalenia

powództwa mogło być uwzględnienie, iż na skutek dokonanego przez pozwanego

potrącenia dochodzonej wierzytelności z wierzytelnością powodów (a pozwanych w

drugim postępowaniu) dochodzona wierzytelność uległa umorzeniu. Poza tym

mimo braku spójności obrony podjętej przez pozwanego - za pomocą podniesienia

zarzutu potrącenia i jednoczesnego dochodzenia tej kwoty w odrębnym powództwie

o zapłatę - jej cel, ze względu na towarzyszący temu wniosek o zawieszenie

postępowania, był oczywisty - wykazanie w innej sprawie (o zapłatę) przysługiwania

pozwanemu w stosunku do powodów wierzytelności w kwocie 213.698,46 zł z

tytułu nienależnego świadczenia i poddania tej kwoty do potrącenia z

kwestionowaną w apelacji kwotą 219.155,37 zł, w razie uznania jej zasadności.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.

kc