IV CSK 788/14

Sygn. akt IV CSK 788/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko BANK […] Spółce Akcyjnej w G . o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 czerwca 2014 r.

uchyla zaskarżony wyrok w punktach: 2 (drugim) i 3 (trzecim)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód M. K. wniósł o zasądzenie od pozwanego Banku S.A. w G. kwoty

331.960,68 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 22 kwietnia 2011 r. tytułem

odszkodowania.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 3 grudnia 2013 r. oddalił powództwo.

Ustalił, że w dniu 29 grudnia 1999 r. powód - w ramach prowadzonej przez siebie

działalności gospodarczej pod nazwą H. P. - zawarł z Centrum Leasingu i Finansów

C. S.A. (dalej - „C. S.A.”) umowę leasingu operacyjnego, której przedmiotem były

bliżej określone w umowie urządzenia czyszczące. Umowa została zawarta na

okres do dnia 31 stycznia 2003 r. w zamian za zapłatę przez powoda określonych

w harmonogramie opłat leasingowych. Termin zapłaty ostatniej raty został

oznaczony na dzień 10 stycznia 2003 r. Jako zabezpieczenie wykonania

zobowiązań wynikających z umowy powód wystawił i wręczył C. S.A. weksel

własny kaucyjny in blanco z klauzulą bez protestu. W § 9 umowy leasingu strony

zamieściły deklarację wekslową, na podstawie której C. S.A. został upoważniony do

wypełnienia weksla w przypadku niewywiązania się przez powoda z warunków

umowy leasingu „na sumę zobowiązań wraz z należnymi odsetkami za opóźnienie

w wysokości podwójnych odsetek ustawowych na dzień płatności weksla”.

W dniu 25 czerwca 2001 r. C. S.A. oraz pozwany Bank […] S.A. (obecnie

noszący nazwę BANK […] S.A.) zawarły umowę przelewu wierzytelności

leasingowych, na podstawie której C. S.A. przeniósł na Bank wierzytelność w

kwocie 173.110,40 zł przysługującą mu wobec powoda z tytułu umowy leasingu

operacyjnego, obejmującą dwadzieścia rat leasingowych, poczynając od

oznaczonej w harmonogramie płatności stanowiącym załącznik do umowy leasingu

raty nr 17 z terminem płatności przypadającym na dzień 10 czerwca 2001 r. do raty

oznaczonej nr 36 (ostatniej) z terminem płatności w dniu 10 stycznia 2003 r.

Do umowy przelewu załączona została m.in. umowa leasingu operacyjnego oraz

weksel własny wystawiony przez powoda, indosowany przez C. S.A. na pozwany

Bank. C. S.A. doręczył powodowi zawiadomienie o powyższym przelewie.

W dniu 12 listopada 2001 r. C. S.A. wypowiedział powodowi umowę leasingu

i w dniu 3 grudnia 2001 r. wezwał go do zapłaty kwoty 10.718,13 zł. W dniu 3 lutego

2003 r. C. S.A. wezwał powoda do zapłaty kwoty 163.258,79 zł, jako rozliczenia

3

umowy leasingu. Do wezwania załączone zostało rozliczenie, z którego wynika

jednak, że tylko jedna opłata leasingowa nie została przez powoda uregulowana. Z

kolei pozwany, pismem z dnia 17 października 2001 r., a następnie pismami z dnia

24 października 2001 r. i 7 grudnia 2001 r., zawiadomił powoda o zawarciu z C. S.A.

umowy przelewu wierzytelności leasingowych oraz stanowczo wyłączał

uprawnienia C. S.A do jakichkolwiek świadczeń, żądając wpłacania rat

leasingowych na swój rachunek i informując o posiadaniu wystawionego przez

powoda weksla in blanco indosowanego przez C. S.A. na Bank S.A., z

zagrożeniem dochodzenia należności przeciwko powodowi z posiadanego weksla.

Roszczenie pozwanego z tytułu umowy leasingu przedawniło się w dniu

10 stycznia 2006 r. W listopadzie 2006 r. weksel in blanco, stanowiący

zabezpieczenie roszczeń z tej umowy, został wypełniony przez poprzednika

prawnego pozwanego na kwotę 238.031,85 zł, płatną w dniu 8 listopada 2006 r.

Pozwany nie zawiadomił jednak powoda o wypełnieniu weksla i nie wezwał go do

zapłaty sumy wekslowej.

W dniu 25 stycznia 2008 r. pomiędzy pozwanym a C. S.A. została zawarta

ugoda pozasądowa, na mocy której pozwany przelał zwrotnie na C. S.A. m.in.

wierzytelność wobec powoda. Zgodnie z § 5 pkt 11 tej ugody, pozwany zobowiązał

się do przekazania niezwłocznie po zawarciu ugody weksli wystawionych przez

leasingobiorców tytułem zabezpieczenia spłaty wierzytelności objętych zwrotnym

przelewem, opatrzonych indosem na rzecz C. S.A. z datą zawarcia ugody i klauzulą

„bez obliga”. Na podstawie tej ugody pozwany dokonał w dniu 25 stycznia 2008 r.

indosu weksla wystawionego przez powoda na rzecz C. S.A.

Umową z dnia 20 marca 2008 r., C. S.A. przeniósł na rzecz A.-P. A. K.

spółkę jawną wszelkie prawa przysługujące jej z tytułu weksli wskazanych w

zestawieniu, stanowiących załącznik do tej umowy, w tym z weksla własnego

wystawionego przez powoda. Nabywca wystąpił przeciwko powodowi o zapłatę,

uzyskując nakaz zapłaty, na mocy którego nakazano powodowi, aby w ciągu dwóch

tygodni od doręczenia nakazu zapłacił na rzecz A.-P. A. K. spółki jawnej kwotę

238.031,85 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 9 listopada 2006 r. Powód

złożył zarzuty od tego nakazu, podnosząc m.in. zarzut przedawnienia roszczenia ze

stosunku podstawowego. Sąd Okręgowy w W., wyrokiem z dnia 5 maja 2010 r.,

4

sygn. akt … 115/09, utrzymał nakaz w mocy w części dotyczącej zapłaty kwoty

238.031,85 zł, a ponadto zasądził od powoda na rzecz A.-P. A. K. spółki jawnej

odsetki ustawowe od tej kwoty od dnia 15 września 2008 r. do dnia zapłaty i kwotę

19.118 zł tytułem kosztów procesu. Powód cofnął złożoną przez siebie apelację od

powyższego wyroku.

W dniu 6 grudnia 2010 r. powód uiścił na rzecz A. K. kwotę 331.960,68 zł, na

którą składa się kwota 238.031,85 zł z tytułu należności głównej, odsetki w

wysokości 67.959,72 zł, liczone od dnia 15 września 2008 r. do dnia 6 grudnia 2010

r., kwota 19.118 zł tytułem zasądzonych kosztów procesu oraz kwota 6851,11 zł

uiszczona tytułem kosztów zastępstwa procesowego przed sądem drugiej instancji.

Sąd Okręgowy, uwzględniając ustalony stan faktyczny, uznał za

nieuzasadniony, podniesiony przez pozwanego, zarzut przedawnienia

dochodzonego przez powoda roszczenia. W razie przyjęcia deliktowej podstawy

odpowiedzialności pozwanego roszczenie powoda przedawniałoby się zgodnie

z art. 4421

k.c. W takiej sytuacji bieg trzyletniego terminu przedawnienia rozpoczął

się od daty uiszczenia przez powoda należności wynikających z wyroku Sądu

Okręgowego, tj. od dnia 6 grudnia 2010 r., ponieważ wtedy doznał on szkody

w swoim majątku. Dochodzone roszczenie przedawniłoby się więc w dniu 7 grudnia

2013 r. Natomiast w przypadku przyjęcia odpowiedzialności opartej na art. 471 k.c.

termin przedawnienia roszczenia wynosi dziesięć lat, a zatem również w oparciu

o tę podstawę prawną roszczenie powoda nie uległoby przedawnieniu.

Powód wykazał, że poniósł szkodę związaną z koniecznością uiszczenia na

rzecz A.-P. A. K. spółki jawnej kwoty zasądzonej wyrokiem z dnia 5 maja 2010 r.

Wysokość szkody obejmowała kwotę 238.031,85 zł zapłaconą tytułem należności

głównej, zapłacone odsetki w wysokości 67.959,72 zł oraz kwotę 19.118 zł tytułem

zasądzonych w wyroku kosztów procesu. Nieuzasadnione było objęcie żądaniem

kwoty 6.851,11 zł uiszczonej przez powoda tytułem kosztów zastępstwa

procesowego przed sądem drugiej instancji. Kwota ta nie znajduje podstawy w

treści orzeczenia, a obowiązek jej zapłaty nie wynika z żadnego innego dokumentu.

Powód wykazał również, iż weksel został wypełniony przez pozwanego

po terminie przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego. Roszczenie ze

5

stosunku podstawowego, zabezpieczone wekslem in blanco, przedawniło się

w dniu 10 stycznia 2006 r.

Sąd Okręgowy uznał jednak, że powód nie udowodnił adekwatnego związku

przyczynowego między działaniem pozwanego, tj. wypełnieniem przez niego

weksla po terminie przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego,

a przeniesieniem tego weksla w drodze indosu przez C. S.A. na A.-P. A. K. spółkę

jawną. Sam fakt wypełnienia weksla po terminie przedawnienia roszczenia ze

stosunku podstawowego nie spowodował szkody u powoda. Gdyby pozwany

dochodził należności z wypełnionego przez siebie weksla, powód miałby możliwość

powołania się w toku postępowania na zarzuty o charakterze osobistym, w tym na

przedawnienie roszczenia ze stosunku podstawowego. Również przeniesienie

przez pozwanego weksla na C. S.A. nie było działaniem bezprawnym. W dacie

cesji zwrotnej i w dacie dokonania indosu weksla powód nadal posiadał

zobowiązania z tytułu niespłaconych rat leasingowych. Na podstawie ugody z dnia

25 stycznia 2008 r. pozwany przeniósł zwrotnie na rzecz C. S.A. przysługującą mu

niezaspokojoną wierzytelność z umowy leasingu w stosunku do powoda wraz z

wszystkimi związanymi z nią prawami i zabezpieczeniami, w tym zabezpieczeniem

w postaci weksla. Na mocy § 5 ust. 11 tej ugody pozwany był zobowiązany wydać

C. S.A. wystawiony przez powoda weksel. Był też zobowiązany do naniesienia na

nim indosu. Pozwany nie dokonał zbycia weksla w celach zarobkowych, a jedynie

wypełnił zobowiązanie wynikające z zawartej ugody. Indos został przy tym

dokonany na spółkę, która była wierzycielem powoda ze stosunku podstawowego

wynikającego z umowy leasingu. Nabywca weksla powinien więc posiadać wiedzę

na temat aktualnych zobowiązań powoda, w tym o przedawnieniu jego roszczenia

ze stosunku podstawowego.

Pozwany nie odpowiada natomiast za dokonanie przez C. S.A. dalszego

indosu weksla na osobę trzecią bez upewnienia się co do jego wypełnienia zgodnie

z deklaracją wekslową. Zgodnie z art. 361 § 1 k.c., zobowiązany do odszkodowania

ponosi odpowiedzialności tylko za normalne działania i zaniechania, z którego

szkoda wynikła. Dopiero dokonanie dalszego indosu weksla na osobę trzecią przez

C. S.A. bez upewnienia się co do jego wypełnienia zgodnie z deklaracją wekslową

6

pozbawiło powoda możliwości podnoszenia tego zarzutu, a tym samym naraziło go

na szkodę. Czynność ta pozostawała poza wpływem pozwanego.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie powoda nie zasługuje

na uwzględnienie zarówno na podstawie art. 415 k.c., jak i art. 417 k.c.

Apelacja powoda wniesiona od wyroku Sądu pierwszej instancji w części

oddalającej powództwo co do kwoty 325.110 zł wraz z odsetkami została oddalona

przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 czerwca 2014 r. Sąd ten uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Przyjął, że podstawę

oceny roszczenia powoda stanowić powinny jedynie przepisy o odpowiedzialności

kontraktowej (art. 471 k.c.). Nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, że ewentualne

bezprawne zachowanie pozwanego mogło stanowić czyn niedozwolony,

uzasadniający zastosowanie art. 415 k.c. do oceny żądania powoda. Między

powodem a jego kolejnymi wierzycielami istniał stosunek prawny, a podstawy

obowiązku odszkodowawczego pozwanego powód upatrywał w naruszeniu treści

tego stosunku, a mianowicie w uzupełnieniu weksla przez pozwanego niezgodnie z

deklaracją wekslową z uwagi na dokonanie tej czynności już po przedawnieniu

roszczenia ze stosunku podstawowego, w związku z którym został wystawiony ten

weksel i wręczony remitentowi w osobie C. S.A. Stosunkiem tym była umowa

leasingowa z dnia 25 grudnia 1999 r. Oceny bezprawności zachowania

pozwanego dokonywać zatem należy pod kątem zgodności tego zachowania z

treścią stosunku prawnego istniejącego w chwili wypełnienia weksla między

powodem a pozwanym jako posiadaczem weksla in blanco. W takiej sytuacji nie

ma podstaw do przyjęcia, że w sprawie chodzić może o czyn niedozwolony

pozwanego, czyli o jego zachowanie niemające związku z treścią stosunku

prawnego łączącego go z powodem w chwili uzupełnienia weksla.

Zasadnicze znaczenie w sprawie ma kwestia istnienia związku

przyczynowego między wypełnieniem przez pozwanego weksla a wyrządzeniem

powodowi szkody. Dla jego stwierdzenia podstawowe znaczenie ma ustalenie,

że pozwany, uzupełniając weksel in blanco wystawiony przez powoda, określił datę

jego płatności na dzień 8 listopada 2006 r. Skutki upływu terminu płatności weksla

dla możliwości jego przenoszenia przez indos zostały uregulowane w art. 20 pr.

wekslowego, zgodnie z którym indos po terminie płatności ma te same skutki,

7

co indos przed tym terminem, jednak indos po proteście z powodu niezapłacenia

lub po upływie terminu, ustanowionego dla protestu, ma tylko skutki zwykłego

przelewu, przy czym aż do przeprowadzenia dowodu przeciwnego indos bez daty

uważa się za dokonany przed upływem terminu, ustanowionego dla protestu.

Po oznaczonym w wekslu terminie płatności zostały dokonane dwa spośród trzech

znajdujących się na nim indosów - w dniu 25 stycznia 2008 r. dokonany

przez pozwanego na rzecz C. S.A. oraz indos dokonany przez C. S.A. na rzecz A.-

P. A. K. spółkę jawną. Ten ostatni indos został wprawdzie dokonany bez daty, ale z

zebranego materiału dowodowego wynika, że nastąpił on po terminie płatności

weksla. Z artykułu 20 pr. wekslowego wynika, że dopiero dokonanie indosu po

proteście lub po upływie terminu ustanowionego do jego dokonania zmienia się

charakter indosu, ponieważ ma on w takiej sytuacji skutki tylko zwykłego przelewu.

Jest to tzw. indos poterminowy mający skutki zwykłego przelewu. Także po terminie

płatności i po proteście dopuszczalne jest przenoszenie weksla przez indos,

natomiast inne są jego skutki, ponieważ nie daje on posiadaczowi weksla legity-

macji formalnej, zgodnie z art. 16 i art. 17 pr. wekslowego, lecz rodzi skutki

zwykłego przelewu, do którego zastosowanie ma art. 513 k.c. Na równi z

dokonaniem protestu lub z upływem terminu, w jakim powinien on być dokonany,

traktuje się sytuację, w której posiadacz weksla został zwolniony z obowiązku

dokonania protestu w wyniku zamieszczenia na wekslu klauzuli „bez protestu”, „bez

kosztów" lub innej równoznacznej klauzuli. Oznacza to, że w związku z

oznaczeniem terminu płatności weksla na dzień 8 listopada 2006 r.

i bezskutecznym upływie terminu jego płatności, ponieważ weksel nie został

wykupiony przez powoda ani w tym terminie, ani w jednym z następujących po nim

dwóch dni powszednich, zastosowanie miał art. 20 zd. 2 pr. wekslowego.

Zatem zarówno indos dokonany w dniu 24 stycznia 2008 r. przez pozwanego na

rzecz C. S.A., jak i późniejszy indos dokonany przez C. S.A. na rzecz A.-P. A. K.

spółkę jawną, miały skutki jedynie zwykłego przelewu. Z tej przyczyny M. K., jako

dłużnik wekslowy, w sprawie … 115/09 Sądu Okręgowego w W., wbrew od-

miennemu poglądowi tego Sądu, był uprawniony do podnoszenia przeciwko A.-P. A.

K. spółce jawnej, jako posiadaczowi weksla, na podstawie art. 513 k.c. wszelkich

zarzutów ze stosunku osobistego łączącego go z remitentem, w tym zarzutu

8

przedawnienia roszczenia z tego stosunku (tzw. stosunku podstawowego)

i wypełnienia weksla po przedawnieniu roszczenia. Z tych względów M. K. nie

został pozbawiony przez pozwanego możliwości podnoszenia przeciwko

ostatniemu posiadaczowi wszelkich zarzutów ze stosunku prawnego łączącego go

z poprzednimi posiadaczami weksla.

Powód trafnie podnosił takie zarzuty w sprawie … 115/09, ale nie zostały

one uwzględnione przez Sąd Okręgowy rozstrzygający sprawę w pierwszej

instancji. Powód złożył wprawdzie apelację od wydanego wyroku, ale następnie

cofnął ją, wskutek czego nie została ona merytorycznie rozpoznana przez sąd

odwoławczy. W związku z tym pozwany zasadnie podniósł, że powód błędnie

zrezygnował z zaskarżenia niekorzystnego dla niego wyroku, na podstawie którego

zapłacił następnie kwotę, którą wskazał obecnie jako swoją szkodę.

Skoro powód mógł podnosić przeciwko ostatniemu posiadaczowi na

podstawie art. 513 k.c. wszelkie zarzuty wynikające ze stosunku podstawowego,

to dla wyrządzenia mu szkody nie ma żadnego znaczenia ani fakt wypełnienia

weksla przez pozwanego po terminie przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego, który był zabezpieczony przez ten weksel, ani jego indosowanie na

rzecz C. S.A. w wykonaniu ugody z dnia 25 stycznia 2008 r. Przyczyną szkody

objętej dochodzonym w sprawie żądaniem nie było więc wypełnienie weksla przez

pozwanego po terminie przedawnienia zobowiązania ze stosunku podstawowego,

a następnie przeniesienie go na dalsze podmioty przez indos, lecz to, że w sprawie

wytoczonej powodowi przez ostatniego posiadacza weksla niezasadnie nie zostały

uwzględnione podniesione przez niego zarzuty ze stosunku osobistego z uwagi na

błędne uznanie, że w sprawie miały zastosowanie przepisy art. 16 i art. 17 pr.

wekslowego, zamiast art. 513 k.c. w zw. z art. 20 pr. wekslowego. Okoliczności

te nie mogą jednak obciążać pozwanego, który nie miał żadnego wpływu na to,

że w innej sprawie nie zostały uwzględnione słusznie podniesione przez powoda

zarzuty ze stosunku osobistego z poprzednimi posiadaczami weksla.

Mimo odmiennej oceny prawnej, ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał za trafne

stanowisko Sądu Okręgowego, że nie zachodził adekwatny związek przyczynowy

między zachowaniem pozwanego w postaci wypełnienia weksla po terminie

przedawnienia roszczeń wynikających z umowy leasingowej z dnia 29 grudnia

9

1999 r. i przeniesienia tego weksla przez indos na rzecz C. S.A. a zapłaceniem

przez powoda sumy wekslowej na rzecz ostatniego posiadacza weksla. Z tych

względów oddalił apelację jako bezzasadną.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

przez powoda, który w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

zarzucił naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. Natomiast w ramach podstawy kasacyjnej

z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 361 § 1 k.c. oraz art. 415 k.c.

w zw. z art. 473 § 2 k.c. Powołując się na te zarzuty, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania, względnie uwzględnienie powództwa przez

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 325.109,57 zł wraz z odsetkami

ustawowymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. powód uzasadnił oparciem

zaskarżonego orzeczenia na przesłance niezgodności z prawem wcześniejszego,

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 5 maja 2010 r. o sygn.

akt … 115/09, przesadzającego o braku możliwości podnoszenia przez powoda

skutecznych wobec posiadacza weksla zarzutów opartych na tzw. stosunku

podstawowym. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odmiennie

niż przyjął to Sąd Okręgowy w W. w prawomocnym wyroku z dnia 5 maja 2010 r.

ocenił, że M. K. jako pozwany w sprawie, która zakończyła się tym wyrokiem, mógł

skutecznie bronić się zarzutem przedawnienia dochodzonej przez posiadacza

weksla wierzytelności, a więc zarzutem o charakterze osobistym wynikającym

ze stosunku podstawowego (umowy leasingu), z której ta wierzytelność wynikała.

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd,

który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Oddziaływanie tego przepisu - określającego tzw. pozytywny aspekt

prawomocności materialnej - następuje w innych postępowaniach sądowych niż to,

w którym orzeczenie wydano, uniemożliwiając odmienne rozstrzygnięcie tej samej

sprawy w kolejnych postępowaniach, w których zagadnienie rozstrzygnięte

10

w prawomocnym wyroku stanowi kwestię wstępną (prejudycjalną). W takich

sytuacjach niedopuszczalna jest ponowna analiza prawna tej samej kwestii,

a sądy są obowiązane uwzględnić prawomocne orzeczenie w ramach podstawy

orzekania w kolejnych postępowaniach. W ten sposób ochrona prawna udzielona

stronie na podstawie prawomocnego wyroku uzyskuje cechę stabilności i nie może

być podważona w innym postępowaniu. Należy jednak podkreślić, że skutki

prawomocnego wyroku, wynikające z art. 365 § 1 k.p.c., zachodzą, co do zasady,

przy tożsamości stron postępowania przy jednoczesnym braku tożsamości

przedmiotu postępowania. Chodzi więc o przypadki, gdy w postępowaniu

zakończonym prawomocnym wyrokiem, jak również w kolejnym postępowaniu

występują w charakterze stron te same podmioty (por. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 lutego 2014 r., I UK 329/13, OSNP 2015, nr 5, poz. 69,

z dnia 27 marca 2014 r., III UK 115/13, nie publ., z dnia 26 czerwca 2014 r.,

III CSK 192/13 oraz z dnia 20 stycznia 2015 r., V CSK 210/14, nie publ.).

Wyjątkowo, gdy przepis tak stanowi skutki prawomocnego wyroku rozciągają się

także na osoby trzecie. Chodzi o przypadki tzw. rozszerzonej prawomocności

materialnej (por. np. art. 58, art. 435, art. 887 § 2 k.p.c., art. 42 § 9 ustawy z dnia

16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188,

poz. 1848 ze zm.). Niekiedy też skutki przewidziane w art. 365 § 1 k.p.c. rozciągają

się na osoby trzecie mimo braku przepisu szczególnego, gdy taki skutek wynika

z istoty relacji łączącej osobę trzecią ze stronami postępowania sądowego lub co

do przedmiotu sporu sądowego.

Ponieważ nie zachodziła tożsamość podmiotowa stron postępowania,

w którym zapadł wyrok zaskarżony skargą kasacyjną oraz stron postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem z dnia 5 maja 2010 r. o sygn. akt … 115/09

wydanym przez Sąd Okręgowy w W., który nie korzystał także z rozszerzonej

prawomocności materialnej, Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę z powództwa M.

K. przeciwko Bank […] S.A. w G., mógł inaczej ocenić niż Sąd Okręgowy w

sprawie … 115/09 możliwość skutecznego podnoszenia w tym postępowaniu przez

M. K. przeciwko ostatniemu posiadaczowi weksla, występującemu przeciwko niemu

o zapłatę na podstawie weksla, zarzutu osobistego przedawnienia roszczenia

wynikającego ze stosunku podstawowego zabezpieczonego wekslem in blanco

11

uzupełnionym i indosowanym przez pozwanego. Z tych względów zarzut

naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. na skutek dokonania przez Sąd Apelacyjny

nieuprawnionej oceny prawnej, według której powód miał prawo podnieść

skutecznie zarzut osobisty przedawnienia roszczenia mającego swe źródło

w stosunku podstawowym w sporze z posiadaczem weksla A.-P. A. K. spółką

jawną zakończonym prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w W. w dniu 5

maja 2010 r., był nieuzasadniony.

Skarżący trafnie zarzucił naruszenie art. 415 k.c. przez wadliwe przyjęcie,

że działanie pozwanego obejmujące uzupełnienie weksla in blanco niezgodnie

z treścią porozumienia (deklaracją wekslową) i jego przeniesienie przez indos

nie mogło stanowić działania bezprawnego uzasadniającego zastosowanie

tego przepisu do oceny odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że uzupełnienie

weksla in blanco wręczonego w celu zabezpieczenia roszczenia, dokonane

po upływie terminu przedawnienia roszczenia zabezpieczonego tym

wekslem nie mieści się w granicach upoważnienia do wypełnienia weksla.

Treścią upoważnienia objęte jest jedynie uzupełnienie weksla in blanco przed

upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu.

W sytuacjach, w których zastrzeżono, iż wręczony weksel in blanco

może być uzupełniony w każdym czasie, chodzi jedynie o dowolną chwilę przed

upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1971 r., II CR 277/71,

OSP 1971 r., nr 7-8, poz. 139, z dnia 9 września 2004 r., II CK 499/03, Glosa 2005,

nr 4, s. 38, z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 228/04, OSP 2005, nr 11, poz. 130,

z dnia 9 grudnia 2004 r., II CK 170/04, nie publ., z dnia 30 listopada 2005 r., III CK

274/05, nie publ., z dnia 15 lutego 2006 r., IV CSK 15/05, nie publ., z dnia 14 lipca

2006 r., II CSK 75/06, nie publ., z dnia 19 października 2006 r., V CSK 205/06,

nie publ., z dnia 19 grudnia 2007 r., V CSK 323/07, nie publ., z dnia 14 lutego

2008 r., II CSK 522/07, nie publ., z dnia 15 maja 2008 r., I CSK 548/07, nie publ.,

z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 616/09, nie publ. I z dnia 1 grudnia 2010 r., I CSK

181/10, nie publ. oraz z dnia 4 września 2014 r., II CSK 478/13, nie publ.).

Sąd drugiej instancji przyjął, że uzupełnienie weksla in blanco, dokonane po

12

upływie terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu, a więc

niezgodnie z porozumieniem zawartym z wystawcą weksla, wprawdzie naruszało

porozumienie co do warunków uzupełnienia weksla, ale takie działanie nie może

być uznane za czyn niedozwolony, a w konsekwencji nie może być podstawą

odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 415 k.c. Zgodnie jednak

z art. 443 k.c., okoliczność, że działanie lub zaniechanie, z którego szkoda wynikła,

stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio

zobowiązania, nie wyłącza roszczenia o naprawienie szkody z tytułu czynu

niedozwolonego, chyba że z treści istniejącego uprzednio zobowiązania wynika

co innego. W orzecznictwie przyjmuje się, że niewykonanie zobowiązania

samo przez się nie może być uznane za działanie bezprawne w rozumieniu

przepisów regulujących odpowiedzialność ex delicto (por. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 października 1997 r., III CKN 202/97, OSNC 1998, nr 3,

poz. 42). Taka kwalifikacja jest uzasadniona wtedy, gdy jednocześnie niewykonanie

lub nienależyte wykonanie zobowiązania stanowi naruszenie obowiązku

powszechnego, ciążącego na każdym podmiocie, tj. gdy jednocześnie narusza

ogólne, obowiązujące powszechnie, wszystkich i zawsze, nakazy i zakazy

wynikające z norm prawa, zasad współżycia społecznego lub dobrych obyczajów

i to bez względu na istniejący między stronami stosunek zobowiązaniowy oraz jego

zakres (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1974 r., I PR 415/73,

OSN 1975, nr 4, poz. 95, z dnia 3 czerwca 1981 r., IV CR 18/81, nie publ., z dnia

10 października 1997 r., III CKN 202/97 oraz z dnia 21 maja 2015 r., IV CSK 539/14,

nie publ.). W takim wypadku powołany art. 443 k.c. dopuszcza zbieg roszczenia

z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania i roszczenia

z tytułu czynu niedozwolonego.

Zakaz wypełniania weksli in blanco po terminie przedawnienia roszczeń,

które weksle te zabezpieczają wyprowadzić można już z analizy przedstawionych

wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego, według których na gruncie obowiązujących

przepisów prawa wekslowego, niezależnie od zwrotów użytych w porozumieniach

towarzyszących wręczeniu weksli in blanco mogą być one uzupełnione jedynie

przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającemu zabezpieczeniu.

Jest to stanowisko uniwersalne, a nie jedynie aktualne, w konkretnych

13

okolicznościach faktycznych spraw, w których zapadły orzeczenia Sądu

Najwyższego. Za takim rozstrzygnięciem przemawiał m.in. wzgląd na potrzebę

ochrony dłużnika przed zobowiązaniem bezterminowym (art. 3651

k.c.) i wyjątkowo

wysokie ryzyko, jakie stwarza dla niego weksel in blanco. Niezależnie jednak od

tego zakaz wypełniania weksli in blanco po terminie przedawnienia

zabezpieczonego nim roszczenia i obrotu takim wekslem wyprowadzić należy

z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa karnego. Zgodnie bowiem z art.

270 § 2 k.k., odpowiedzialności karnej podlega ten, kto wypełnia blankiet, opatrzony

cudzym podpisem, niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo takiego

dokumentu używa (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia

24 października 2012 r., II Aka 290/12, nie publ.). Bez znaczenia przy tym

pozostaje okoliczność, że pozwany jako osoba prawna nie ponosi

odpowiedzialności karnej. Uwzględniając powyższe można przyjąć, że istnieje

powszechnie obowiązujący zakaz wypełniania weksli in blanco w razie

przedawnienia zabezpieczonych nimi roszczeń, niezgodnie z wolą wyrażoną

w porozumieniach wekslowych, na szkodę zobowiązanych i wykorzystywania ich

w obrocie. Naruszenie tych zakazów oznacza działanie bezprawne w rozumieniu

przepisów o odpowiedzialności za czyn niedozwolony. Nie można więc odrzucić

a limine, jak przyjął to Sąd Apelacyjny, że wypełnienie weksla in blanco niezgodnie

z treścią porozumienia, a następnie jego indosowanie może być uznane za czyn

niedozwolony, o którym mowa w art. 415 k.c.

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 473 § 2 k.c., zgodnie z którym

nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą

może wyrządzić wierzycielowi umyślnie. Po pierwsze, z ustalonych w sprawie

okoliczności nie wynika, aby zawarta została umowa zawierająca zastrzeżenie

wyłączające odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną umyślnie powodowi,

co aktualizowałoby potrzebę oceny tego postanowienia umownego przez pryzmat

tego przepisu. Po drugie, wynikająca z niego bezwzględnie obowiązująca zasada

ponoszenia przez sprawcę szkody odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

wierzycielowi umyślnie, której nie można wyłączyć nawet porozumieniem stron, nie

oznacza, że badając istnienie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej - na

podstawie art. 471 k.c. lub art. 415 k.c. - odpada konieczność ustalenia istnienia

14

pomiędzy czynem a szkodą adekwatnego związku przyczynowego, który obok winy,

nawet umyślnej, jest niezbędną przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej.

Za uzasadniony natomiast uznać należy zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c.

na skutek przyjęcia, że pomiędzy uzupełnieniem weksla in blanco kwotą, co do

której roszczenie o jej zapłatę ze stosunku podstawowego uległo przedawnieniu

i wprowadzeniu takiego weksla do obiegu a szkodą poniesioną przez dłużnika

wekslowego na skutek zapłaty posiadaczowi weksla należności ujętej w tym wekslu,

nie zachodzi adekwatny związek przyczynowy. Zgodnie z powołanym przepisem,

zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne

działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Pomiędzy wypełnieniem przez

pozwanego weksla in blanco oraz jego przeniesieniem na inny podmiot a szkodą

polegającą na zapłacie przez powoda kwoty zasądzonej od niego prawomocnym

wyrokiem z dnia 5 maja 2010 r. Sądu w W. zachodzi związek o charakterze

kauzalnym. Wyrok został bowiem wydany na podstawie weksla wypełnionego przez

pozwanego. Gdyby pozwany nie wypełnił weksla in blanco i nie przeniósł go na

inny podmiot powołany wyrok nie zapadłby, a w konsekwencji powód nie poniósłby

szkody polegającej na zapłacie zasądzonej od niego na rzecz posiadacza weksla

A.-P. A. K. spółki jawnej. Samo powiązanie kauzalne (obiektywne) pomiędzy

określonym zdarzeniem będącym źródłem szkody a szkodą - weryfikowane za

pomocą testu sine qua non - nie jest jednak wystarczające do przyjęcia istnienia

normalnego związku przyczynowego, o którym mowa w art. 361 § 1 k.c. Co do

zasady, pomiędzy wypełnieniem niezgodnie z porozumieniem wekslowym weksla

in blanco kwotą obejmującą wierzytelności wynikające ze stosunku podstawowego,

co do których roszczenie uległo przedawnieniu i wprowadzeniu takiego weksla

przez indos do obrotu a szkodą poniesioną w następstwie zapłaty przez dłużnika

wekslowego należności ujętej w wekslu na podstawie wyroku sądu zasądzającego

tę należność na rzecz posiadacza weksla, zachodzi adekwatny związek

przyczynowy. Ustalenie, że zachodzi normalny związek przyczynowy wymaga

zbadania, czy gdyby dane zdarzenie nie wystąpiło, powstałby określony skutek

(warunek sine qua non) oraz, czy pojawienie się przyczyny badanego rodzaju

zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia rozpatrywanego skutku, poprzez jej

współistnienie i współdziałanie z innymi czynnikami, co jest równoznaczne

15

z wystąpieniem normalnego związku przyczynowego (por. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 października 2012 r., I CSK 665/11, nie publ.).

Ze względu na cechy i funkcje weksla oraz ułatwienia dowodowe, wynikające

z przepisów prawa wekslowego oraz kodeksu postępowania cywilnego, w świetle

zasad wiedzy i doświadczenia życiowego legitymowanie się wypełnionym wekslem

obejmującym kwotę pieniężną, co do której roszczenie ze stosunku podstawowego

uległo przedawnieniu, znacznie zwiększa prawdopodobieństwo powstania szkody

w postaci konieczności zapłaty tej należności przez wystawcę weksla w stosunku

do sytuacji, w której wierzyciel może dochodzić tych samych wierzytelności

od dłużnika, ale z powołaniem się wyłącznie na stosunek podstawowy.

Istnienia adekwatnego związku przyczynowego nie wyłącza brak

bezpośredniego powiązania kauzalnego pomiędzy szkodą a jej przyczyną oraz to,

że jest to związek przyczynowy złożony, wieloczłonowy (por. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 826/00, nie publ., z dnia 18 maja

2000 r., III CKN 810/98, nie publ., z dnia 6 września 2012 r., I CSK 27/12, nie publ.

oraz z dnia 4 października 2012 r., I CSK 665/11). Sąd Apelacyjny nie analizując

bliżej kwestii istnienia wieloczłonowego adekwatnego związku przyczynowego

w okolicznościach sprawy przyjął, że jego istnienie wyłączyło to, że do łańcucha

związku przyczynowego pomiędzy wypełnieniem przez pozwanego weksla

in blanco i jego indosowaniem na inny podmiot a szkodą poniesioną przez powoda

włączyły się w istocie niezależne od pozwanego, przyczyny, którymi były - błędne

rozstrzygnięcie sprawy zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w

W. z dnia 5 maja 2010 r. oraz zaniechanie przez M. K., jako pozwanego w sprawie

z powództwa A.-P. A. K. spółki jawnej, właściwej obrony przez bezzasadne

cofnięcie apelacji wniesionej od wskazanego wyżej wyroku, mimo że indosy

wypełnionego przez pozwanego weksla na rzecz C. S.A., a następnie na rzecz A.-P.

A. K. spółkę jawną, wywołały jedynie skutki zwykłego przelewu, a tym samym M. K.

zachował prawo podnoszenia skutecznych zarzutów osobistych (w tym

przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego) przeciwko posiadaczowi

weksla. W piśmiennictwie wskazano, że związek pośredni ma charakter kauzalny,

gdy do jego przebiegu nie włączy się przyczyna postronna, której nie można

przypisać dłużnikowi. Oceny Sądu Apelacyjnego nie można jednak uznać za

16

prawidłową w sytuacji, w której Sąd zaniechał ustalenia przebiegu postępowania

sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia

5 maja 2010 r., w szczególności, czy w postępowaniu tym brał udział Bank […] S.A.

w G. względnie, czy został przypozwany, co ma znaczenie w świetle art. 82 k.p.c.

oraz art. 82 w zw. z art. 85 k.p.c. dla oceny, czy pozwany zachował wobec powoda

prawo do podnoszenia zarzutów uwzględnionych przez Sąd Apelacyjny. Kwestia ta,

rzutująca na prawidłowość materialnoprawnej oceny istnienia adekwatnego

związku przyczynowego, pozostała jednak poza sferą ustaleń i ocen Sądu drugiej

instancji.

Niezależnie od powyższego należy zwrócić uwagę, że powód M. K., jako

pozwany w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 5 maja

2010 r. podjął właściwą obronę, podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia ze

stosunku podstawowego zabezpieczonego wekslem in blanco. Mimo podjętej

obrony, z przyczyn od niego niezależnych zarzut ten nie został uwzględniony przez

Sąd rozpoznający sprawę. W tej sytuacji zaniechanie przez niego kontynuowania

postępowania apelacyjnego, na skutek cofnięcia złożonej apelacji, nie można

ujmować jako zdarzenia eliminującego adekwatny związek przyczynowy pomiędzy

uzupełnieniem weksla in blanco po terminie przedawnienia zabezpieczonych nim

roszczeń i jego indosowaniem a szkodą poniesioną na skutek zapłaty należności

ujętych w wekslu przez jego wystawcę, a co najwyżej jako współprzyczynę

powstania szkody, co może uzasadniać zastosowanie art. 362 k.c.

W przypadku związku przyczynowego wieloczłonowego i pośredniego należy

ocenić, czy określone bezprawne działanie (zaniechanie), które bezpośrednio nie

spowodowało szkody stworzyło jednak warunki do powstania innych zdarzeń,

z których dopiero ostatnie stało się bezpośrednio przyczyną szkody. W tym

kontekście podnieść należy, iż Sąd Apelacyjny zaniechał oceny, czy uzupełnienie

weksla in blanco po terminie przedawnienia zabezpieczonych nim roszczeń i jego

indosowanie po terminie płatności, mimo że wywołało jedynie skutki zwykłego

przelewu nie stworzyło jednak warunków do powstania szkody przez to,

że zwiększało ryzyko (prawdopodobieństwo) wykorzystania tego weksla do

dochodzenia tych należności w oderwaniu od treści stosunku podstawowego oraz

odmiennej, od przyjętej przez Sąd Apelacyjny, oceny możliwości skutecznego

17

podnoszenia przez powoda, jako wystawcy weksla, wobec jego posiadacza zarzutu

przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego. Podkreślić bowiem

należy, że o istnieniu adekwatnego związku przyczynowego przesądza już to,

że zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia danego skutku w razie

zaistnienia określonej przyczyny. Z tych względów nie można odeprzeć zarzutu

naruszenia art. 361 § 1 k.c.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

Mimo zaskarżenia wyroku w całości, pominięto uchylenie punktu pierwszego

zaskarżonego wyroku zawierającego sprostowanie oczywistej omyłki w wyroku

Sądu pierwszej instancji. Z treści skargi kasacyjnej nie wynika, aby powód

kwestionował zaskarżony wyrok także w tym zakresie.

eb