IV CSK 792/14

Sygn. akt IV CSK 792/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa M. F.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Zakładów Opieki Zdrowotnej

w P.

o zadośćuczynienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 21 marca 2014 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I, w części oddalającej

apelację powoda co do kwoty 30000 (trzydziestu tysięcy) zł

z odsetkami i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego;

II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

UZASADNIENIE

M. F. wniósł o zasądzenie od Samodzielnego Publicznego Zespołu

Zakładów Opieki Zdrowotnej w P. zadośćuczynienia w kwocie 70 tysięcy zł za

„cierpienia fizyczne i szkody moralne” z powodu nieudzielenia pomocy w dniu 16

grudnia 2004 r. w izbie przyjęć szpitala, bezpodstawnego hospitalizowania w

okresie od dnia 24 stycznia do dnia 1 kwietnia 2005 r. oraz nieudzielenia pomocy

w dniu 13 czerwca 2006 r. podczas ataku epilepsji.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 21 marca 2014 r. zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 10 tysięcy zł z odsetkami od dnia 25 marca

2009 r. z tytułu zadośćuczynienia za szkodę doznaną w wyniku bezpodstawnego

umieszczenia go w szpitalu psychiatrycznym; jako podstawę prawną orzeczenia

powołał art. 445 § 1 i 2 k.c. Sąd oddalił żądania zadośćuczynienia za zdarzenia,

które miały mieć miejsce w dniach 24 stycznia 2005 r. i 13 czerwca 2006 r.

na podstawie ustalenia, że powód uzyskał prawidłową pomoc medyczną i nie

wykazał, aby doznał jakiegokolwiek uszczerbku na zdrowiu w związku z działaniami

pozwanego.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelacje obu stron, przyjmując następujące podstawy rozstrzygnięcia.

Powód cierpi od wielu lat na chorobę afektywną dwubiegunową, w związku

z którą był hospitalizowany w szpitalach psychiatrycznych. W dniu 24 stycznia

2005 r. na podstawie decyzji wezwanego przez rodzinę lekarza, w asyście policji,

powód, który nie wyraził na to zgody, został przyjęty na oddział psychiatryczny

pozwanego szpitala. Postanowieniem z dnia 31 marca 2005 r. Sąd Rejonowy w P.

stwierdził brak podstaw prawnych do przyjęcia powoda do szpitala

psychiatrycznego w trybie nagłym.

Okoliczności te stanowiły podstawę przypisania pozwanemu szpitalowi

„bezprawności działania w postaci niezachowania nagłego trybu przyjęcia powoda

na oddział psychiatryczny”. Naruszone zostało prawo człowieka do wolności i do

swobodnego wyrażenia woli, co naraziło powoda na szkodę moralną, szczególny

dyskomfort, poczucie bezsilności, utraty bezpieczeństwa i autonomii.

3

Przy ocenie wysokości roszczenia należy jednak brać pod uwagę, że pozwany

może odpowiadać tylko „za skutki ograniczone do konsekwencji niezachowania

trybu przyjęcia” oraz uwzględnić fakt, że powód w chwili przyjęcia do szpitala

znajdował się w maniakalnej fazie choroby i że podczas pobytu w szpitalu był

poddany prawidłowemu leczeniu, a jego stan zdrowia uległ poprawie.

Sąd Okręgowy podkreślił, iż „inna winna być odpowiedzialność za umieszczenie

w zakładzie psychiatrycznym osoby zdrowej, a inaczej jest w przypadku kiedy

wiadomym jest, że osoba cierpi na określone schorzenia psychiczne wymagające

hospitalizacji, jak to było w niniejszym stanie faktycznym”. Powodowi, który z tego

tytułu wnosił o zasądzenie 40 tysięcy zł, należy się zadośćuczynienie za szkodę

moralną w kwocie 10 tysięcy zł, odpowiedniej „do stanu przeżyć powoda i cierpień

jakich zaznał”.

Powód zaskarżył wyrok w pełnym zakresie, w jakim powództwo i apelacja

zostały oddalone, opierając skargę kasacyjną na obu podstawach. Zarzucił

naruszenie prawa materialnego - art. 445 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 32 ust. 1 i 2

Konstytucji przez „błędną wykładnię i uznanie”, że kwota 10 tysięcy zł

zadośćuczynienia jest odpowiednia, bowiem różna jest odpowiedzialność

za umieszczenie w szpitalu osoby zdrowej i osoby cierpiącej na schorzenia

psychiczne wymagające hospitalizacji. Powód zarzucił też naruszenie przepisów

postępowania - art. 217 § 2 w zw. z art. 382 k.p.c. przez niezasadne „pominięcie”

wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii zespołu lekarzy na okoliczność

uszczerbku na zdrowiu poniesionego w związku z przymusowym leczeniem oraz

art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak wyjaśnienia podstawy prawnej

wyroku w zakresie oddalenia żądania o zadośćuczynienie w związku

ze zdarzeniami, które miały miejsce w 2004 i 2006 roku. Na tych podstawach

skarżący oparł wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ostatni z wymienionych zarzutów kasacyjnych obejmuje wyłącznie

niewskazanie podstawy prawnej tej części rozstrzygnięcia, której podstawą

faktyczną było ustalenie, że w dniach 24 stycznia 2005 r. i 13 czerwca 2006 r. nie

4

doszło ze strony pozwanego szpitala do niewłaściwych działań w stosunku

do powoda. W takim stanie rzeczy brak jest przesłanek do stwierdzenia możliwego

wpływu zarzucanego (ewentualnego) uchybienia na wynik sprawy, czyli

nieodzownego warunku skuteczności podstawy kasacyjnej przewidzianej w art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Brak usprawiedliwionej podstawy skargi uzasadniał jej

oddalenie w zakresie żądań związanych z tymi zdarzeniami, czyli co do kwoty

przewyższającej 40 tysięcy zł.

Tym samym do rozważenia pozostały zarzuty skierowane przeciwko

nieuwzględnieniu w całości (do kwoty 40 tysięcy zł) żądania zadośćuczynienia

z tytułu szkody niemajątkowej doznanej w wyniku przyjęcia powoda do szpitala

psychiatrycznego bez jego zgody, bez właściwej podstawy prawnej. Przystąpienie

do oceny tego zarzutu trzeba poprzedzić próbą uporządkowania zarówno podstawy

roszczeń powoda, jak i stanowiska Sądu w zakresie prawnej podstawy

zaskarżonego orzeczenia.

W pozwie powód domagał się zadośćuczynienia „za cierpienia fizyczne

i krzywdy moralne”. W apelacji powód (reprezentowany przez adwokata) zarzucił

naruszenie art. 448 k.c., w toku postępowania apelacyjnego jako podstawę prawną

żądania powołał art. 445 § 2 k.c., a w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie

„art. 445 § 1 i 2 k.c.”.

Gdy chodzi o prawne podstawy zasądzenia zadośćuczynienia, Sąd pierwszej

instancji powołał art. 445 § 1 i 2 k.c., a Sąd drugiej instancji nie wskazał przyjętej

podstawy prawnej orzeczenia.

Jako nieobjęty podstawami skargi poza rozważaniami pozostał, niepowołany

także przez Sąd, przepis art. 448 k.c. będący autonomiczną podstawą roszczenia

o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia dóbr osobistych.

W ujęciu skarżącego, ale także Sądu (wyraźnie wysłowionego w pierwszej

instancji, niezakwestionowanego przez Sąd odwoławczy), brak jest rozróżnienia

pomiędzy normami zawartymi w dwóch jednostkach redakcyjnych artykułu 445 k.c.

(§ 1 i § 2). Gdy chodzi o skarżącego, to jest on co prawda zobowiązany tylko do

wskazania okoliczności faktycznych, na których opiera żądanie, nie jest natomiast

odeń wymagane przytoczenie jego podstawy prawnej, ta podstawa może jednak

5

nie być obojętna, gdy pośrednio określa okoliczności faktyczne uzasadniające

żądanie pozwu. Niewątpliwe jest jedynie to, że pierwotną przyczyną i źródłem

szkody niemajątkowej doznanej przez powoda, stanowiącą podstawę jego

roszczeń, jest pozbawienie wolności przez przyjęcie do szpitala psychiatrycznego.

Przepis art. 444 k.c. określa roszczenia o naprawienie szkody majątkowej na

osobie, wynikającej z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia; art. 445 k.c.

przewiduje możliwość przyznania zadośćuczynienia jako postaci naprawienia

krzywdy, czyli szkody niemajątkowej na osobie, w wypadku doznania krzywdy

w związku z naruszeniem dóbr określonych w art. 444 k.c. (art. 445 § 1 k.c.) oraz

w wypadku pozbawienia wolności (art. 445 § 2 k.c.).

Pozbawienie wolności jest samoistną podstawą przyznania

zadośćuczynienia, które ma stanowić formę rekompensaty za negatywne przeżycia

psychiczne wiążące się z samym faktem bezpodstawnego pozbawienia wolności,

opisywane jako głęboki dyskomfort psychiczny, poczucie utraty autonomii, uczucia

bezradności, osamotnienia, niepokoju o sprawy osobiste. Ta krzywda,

niepowiązana z doznaniem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, i od nich

niezależna, podlega naprawieniu na podstawie art. 445 § 2 k.c. Jeżeli natomiast

ujemne przeżycia związane z faktem pozbawienia wolności wpłynęły na

pogorszenie stanu zdrowia fizycznego lub psychicznego, poszkodowanemu

przysługiwałoby roszczenie przewidziane w art. 445 § 1 k.c.

Chociaż Sąd Okręgowy nie powołał wprost podstawy prawnej orzeczenia,

to z opisu krzywdy przyjętej za podstawę zasądzenia zadośćuczynienia wyraźnie

wynika, że przyznał je w związku z samym faktem pozbawienia powoda wolności,

a ściśle - w związku z ujemnymi przeżyciami łączącymi się z przymusowym

przyjęciem do szpitala. Potwierdza to również powołanie się na ustalenie,

że w wyniku przyjęcia powoda do szpitala nie doznał on uszczerbku zdrowia,

a nawet przeciwnie - leczenie podjęte w szpitalu wpłynęło na jego stan zdrowia

pozytywnie; wskazuje to na brak powiązania przyznanego zadośćuczynienia

z uszczerbkiem zdrowia, którego dotyczy art. 445 § 1 k.c.

Z wywodów skarżącego, a także powołanych przezeń faktycznych

i prawnych podstaw roszczenia, nie wynika, by dostrzegał on różnicę przesłanek

6

określonych w art. 445 § 1 i § 2 k.c. Ze sformułowania powołanej w skardze

podstawy naruszenia przepisów postępowania należy wnosić, że roszczenia swoje

wywodzi nie tylko z samego faktu doznania ujemnych przeżyć psychicznych

związanych z umieszczeniem go w szpitalu, ale także z faktu niekorzystnych zmian

stanu zdrowia, jakie miały być tego następstwem. W tym zakresie skarżący

podniósł zarzuty naruszenia art. 217 § 2 w zw. z art. 382 k.p.c., które - jego

zdaniem - doprowadziło do nieustalenia istotnej okoliczności czyli poniesienia

uszczerbku na zdrowiu w wyniku leczenia w szpitalu. Zarzut ten jest nieprecyzyjnie

sformułowany, gdyż podstawą faktyczną wyroku objęte jest ustalenie Sądu,

że podczas pobytu w szpitalu powód poddany był leczeniu, który wpłynął na

poprawę jego stanu zdrowia.

Zarzucając naruszenie art. 217 § 2 k.p.c. skarżący twierdzi, iż Sąd wadliwie

pominął wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii zespołu biegłych lekarzy,

pomimo że wniosek ten nie był spóźniony, a ponadto był zgłoszony na okoliczność,

która nie została przez Sąd uznana za wykazaną zgodnie z twierdzeniem powoda.

Zarzut ten nie utrzymuje się konfrontacji z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku,

z którego jasno wynika, że przyczyną oddalenia wniosku było niewykazanie

podstaw do zakwestionowania przeprowadzonych w postępowaniu opinii biegłych

lekarzy psychiatrów i internisty, ocenionych przez oba Sądy jako miarodajne

i merytorycznie prawidłowe. Także w skardze nie zostały wskazane żadne

konkretne mankamenty opinii biegłych lekarzy, ani inne argumenty mające

przekonać, że istniała obiektywnie uzasadniona potrzeba przeprowadzenia dowodu

z opinii innych lekarzy. Niezadowolenie strony z opinii biegłego i jej

przeświadczenie, że dalsze opinie pozwolą na udowodnienie korzystnej dla niej

tezy nie stanowi uzasadnionej przyczyny dopuszczenia dalszych dowodów z opinii

kolejnych biegłych. Zarzut naruszenia przepisów postępowania jest zatem

nieusprawiedliwiony.

W tej sytuacji pozostała do rozważenia kwestia prawidłowości zasądzenia

zadośćuczynienia za krzywdę polegającą na negatywnych przeżyciach będących

następstwem przymusowego przyjęcia do szpitala. Przyjęcie do szpitala

psychiatrycznego bez zgody zainteresowanego jest równoznaczne z pozbawieniem

7

wolności w rozumieniu art. 445 § 2 k.c. i art. 5 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. 1993, Nr 61, poz. 284).

Wydane na podstawie art. 25 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz. U. 2011, Nr 231, poz. 1375 ze zm.)

postanowienie sądu opiekuńczego, jest orzeczeniem sądu właściwego do

rozpatrzenia zgodności wymagań procesowych i materialnych, niezbędnych do

ustalenia legalności pozbawienia wolności powoda. Stwierdzenie przez ten sąd,

że brak było podstaw prawnych do przyjęcia powoda do szpitala bez jego zgody,

przesądza o bezprawności działania pozwanego. W tym zakresie w pełni

przekonujące i miarodajne jest stanowisko zajęte przez Europejski Trybunał Praw

Człowieka w wyroku z dnia 28 maja 2013 r., ze skargi nr 53315/09 Baran przeciwko

Polsce, wydane na podstawie art. 5 ust. 1 Konwencji. Nie wymagają szerszego

odniesienia wywody skarżącego w tej kwestii, gdyż stanowisko Sądu Okręgowego

nie jest z tą tezą sprzeczne.

W rezultacie, ocenie należało poddać wysokość zadośćuczynienia

przyznanego powodowi. Przepis art. 445 k.c. nie rozstrzyga samodzielnie

o przesłankach, od których zależy określenie „odpowiedniej” kwoty

zadośćuczynienia; czynniki istotne zostały wypracowane w judykaturze, co jednak,

z powodu nielicznych judykatów, nie dotyczy krzywdy wynikającej z pozbawienia

wolności. Przydatne mogą być niewątpliwie ogólne wskazówki wypracowane

na tle art. 445 § 1 k.c., w szczególności dotyczące kompensacyjnej funkcji

zadośćuczynienia oraz powinności uwzględniania całokształtu okoliczności,

w tym rodzaju naruszonego dobra, rozmiaru doznanych cierpień, ich intensywności,

czasu trwania lub nieodwracalnego charakteru, ocenianych na podstawie kryteriów

zobiektywizowanych i sprawdzalnych, lecz obejmujących także czynniki

indywidualizujące dany przypadek.

Zarzut błędnej oceny „odpowiedniego” zadośćuczynienia skarżący oparł na

wadliwym przyjęciu przez Sąd, że odpowiedzialność za umieszczenie w szpitalu

osoby zdrowej powinna być „inna” niż w przypadku osoby, o której jest wiadomo,

iż cierpi na schorzenia psychiczne wymagające hospitalizacji.

8

Zarzut jest uzasadniony, a teza przyjęta przez Sąd - fałszywa. Zastosowanie

takiego kryterium nie daje się pogodzić z obowiązkiem równego traktowania i jest

szczególnie rażące w sytuacji, w której Sąd nie wyjaśnił, jakie względy

racjonalności, proporcjonalności i sprawiedliwości skłoniły go do tego rodzaju

rozróżnienia. W tym zakresie podstawa naruszenia art. 445 § 2 k.c. jest

niewątpliwie uzasadniona, tym bardziej, że z motywów zaskarżonego wyroku

wynika, iż to błędne stanowisko Sądu miało istotny wpływ na określenie

„odpowiedniej” sumy zadośćuczynienia.

Ustalenie kwoty „odpowiedniej” w rozumieniu art. 445 k.c. to kwintesencja

orzekania w sprawach o zadośćuczynienie za krzywdę. Zrekompensowanie,

w formie wymiernej, tego co jest niewymierne, wymaga uważnej i wnikliwej analizy

wszystkich okoliczności, z których zasadnicze znaczenie przypada rozmiarowi

doznanej krzywdy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, by Sąd

uwzględnił i rozważył wszystkie istotne czynniki, zarówno obiektywne, jak

i subiektywne, wiadomo natomiast, że jeden z elementów wziął pod uwagę błędnie

oraz że jednego istotnego - czasu trwania pobawienia wolności - nie wziął pod

uwagę. Zarzut naruszenia art. 445 § 2 k.c. należało w tej sytuacji uznać za

usprawiedliwiony.

Uzasadniało to uwzględnienie skargi kasacyjnej w części dotyczącej

zadośćuczynienia za przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez podstawy prawnej

i orzeczenie stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

eb