V CSK 153/15

Sygn. akt V CSK 153/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości S. Spółki Akcyjnej

w upadłości likwidacyjnej w K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Syndyk Masy Upadłości – S. S.A. domagał się zasądzenia od pozwanego

ZUS w W. kwoty 141.236,99 zł z odsetkami na podstawie art. 405 k.c. Sąd

Okręgowy oddalił powództwo ze względu na brak przesłanek bezpodstawnego

wzbogacenia, a Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda.

Sądy meriti ustaliły, że przed ogłoszeniem upadłości w 2007 r. S. S.A.

(upadły) dokonała na rzecz pozwanego ZUS łącznej wpłaty w wysokości

141.236,99 zł z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie

zdrowotne i Fundusz Pracy, obciążających inny podmiot, tj. Ś. spółkę z o.o. Zapłata

nastąpiła z rachunku bankowego upadłego, a w tytułach przelewu wskazano NIP

spółki Ś. Kwota 26.669,84 zł (obejmująca składki na ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych) została

przekazana innej osobie prawnej - Narodowemu Funduszowi Zdrowia oraz

Funduszowi Pracy i Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Natomiast kwota 114.567,15 zł, stanowiąca przychody zarządzanego przez

pozwanego Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS), została w całości

wydatkowana na wypłatę świadczeń finansowanych ze składek ZUS. Przychody

ZUS zostały w całości wydane na wypłatę świadczeń finansowanych ze składek

FUS.

W ocenie Sądu Okręgowego, brak podstaw do uznania strony pozwanej za

bezpodstawnie wzbogaconą kosztem powoda, bowiem kwoty przelane na jej rzecz

przez upadłego dotyczą innego podmiotu (spółki Ś.). Zapłata składek

obciążających inny podmiot spowodowała stan bezpodstawnego wzbogacenia tego

podmiotu kosztem płacącego składki.

Sąd Apelacyjny rozpatrujący apelację strony powodowej, rozważał to, kto

w okolicznościach faktycznych danej sprawy uzyskał bezpodstawnie korzyść

majątkową kosztem powoda. Powołał się przy tym na stanowisko wyrażone

w orzecznictwie Sądu Najwyższego i wyjaśnił, że wskazane w sprawie świadczenia

publiczno-prawne, dokonane przez powoda, obciążały inny podmiot. Istniało zatem

ważne zobowiązanie z tytułu składek, ponadto strona pozwana (ZUS) przyjęła

3

świadczenie w sposób definitywny i nie zamierzała go zwracać, traktując je jako

prowadzące do umorzenia zobowiązania. Oznaczało to, że bezpodstawnie

wzbogacony był podmiot zobowiązany do zapłaty wspomnianych składek, a nie

ZUS. Pozwany ZUS nie był zatem legitymowany biernie w obecnym procesie. Stało

się tak także i z tej przyczyny, że ZUS prowadzi pobór należności publiczno-

prawnych (składek) nie na swoją rzecz, ale właśnie na rzecz innych podmiotów,

tj. Narodowego Funduszu Zdrowia, Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. ZUS nie mógł być wzbogacony co do kwoty

114.567,15, stanowiącej przychody zarządzanego przez niego FUS, ponieważ

składki te zostały już w całości wydane w 2007 r. i pozwany - dysponując nimi - nie

musiał się liczyć z obowiązkiem ich zwrotu (art. 409 k.c.).

W skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia art. 405 k.c.,

art. 407 k.c. w zw. z art. 409 k.c.; art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. Dz.U. z 2015 r., nr 121 ze zm.),

art. 24 ust. 6a - 6d i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r., art. 94

ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych (tj. Dz.U. z 2015 r., nr 581 ze zm.), § 3

rozporządzenia z dnia 4 kwietnia 1995 r. w sprawie trybu opłacania składek na

Fundusz Pracy (…) (Dz.U z 1995 r., nr 42, poz. 29), art. 30 ust. 2 ustawy z dnia

13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (Dz.U. 2006, nr 158, poz. 112 ze zm.).

Podnoszono także naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. i art. 39813

§ 2 k.p.c.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie - o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy meriti ustaliły, że strona powodowa przed ogłoszeniem upadłości

dokonała na rzecz strony pozwanej zapłaty kilku należności o charakterze

publiczno-prawnym, tj. składki dotyczące ubezpieczenia społecznego,

ubezpieczenia zdrowotnego oraz należności Funduszu Pracy. Do takich wpłat

doszło w interesie innego, niewystępującego w sprawie podmiotu, którego

4

wspomniane należności obciążały ex lege. Sąd Apelacyjny stwierdził brak

przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia po stronie pozwanego ZUS. Wyjaśnił

jednocześnie, że zapłata należności, do których stosuje się przepisy ordynacji

podatkowej, obciążających inną osobę niż podmiot płacący, powoduje powstanie

roszczenia na podstawie art. 405 k.c. w relacji podmiot płacący (niezobowiązany)

i podmiot zobowiązany ex lege do zapłaty. W skardze kasacyjnej broni się

natomiast stanowiska, zgodnie z którym niehonorowanie obowiązku przyjmowania

wpłat obejmujących należności publicznoprawne tylko od podmiotów do nich

zobowiązanych ex lege i przyjmowanie przez ZUS takich wpłat w zastępstwie od

innych podmiotów, prowadzi zawsze do bezpodstawnego wzbogacenia po stronie

ZUS kosztem podmiotu wpłacającego. W ocenie skarżącego, takie podmiotowe

wyręczanie w uiszczaniu należności publiczno-prawnych, które powinny być

osobiście zapłacone przez podmioty zobowiązane ex lege, nie może bowiem

w ogóle prowadzić do umorzenia (wygaśnięcia) zobowiązania publicznoprawnego.

Dla oceny wystąpienia bezpodstawnego wzbogacenia istotne znaczenie ma taki

właśnie formalistyczny punkt widzenia transferu korzyści (nieskuteczna zapłata na

rzecz ZUS), a nie dalsze okoliczności towarzyszące temu transferowi (np. to,

że przyjmujący świadczenie ZUS uważa je za definitywne i stanowczo odmawia

zwrotu dokonanych zapłat).

W ocenie Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny zbyt mało miejsca poświęcił

prawnej analizie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy powiązań prawnych między

płacącym (powodem w danej sprawie), a innym podmiotem (Ś. spółką z o.o.),

w interesie której doszło do uiszczenia należności publicznoprawnych z rachunku

bankowego płacącego. Z akt sprawy wynika, że między tymi podmiotami, jeszcze

przed dokonaniem spornych zapłat, doszło do współpracy kontraktowej i handlowej.

O współpracy takiej lapidarnie wspomina się w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Skarżący wyjaśnia, że „w niniejszej sprawie pomiędzy upadłym a ZPC Ś. sp. z o.o.

doszło do zawarcia porozumień dotyczących regulowania zobowiązań” i oceniono

skutki takich porozumień z punktu widzenia odpowiednich postanowień ordynacji

podatkowej (s. 20 skargi). W innym miejscu wyjaśniono, że „spółka Ś. w żaden

sposób nie zwróciła upadłemu środków przekazanych na rzecz Urzędu

Skarbowego” (s. 28 skargi). W apelacji powoda także wspomina się

5

o „porozumieniach dotyczących regulowania zobowiązań” (s. 7 skargi, k. 753-754

akt sprawy). Z treści wezwania do zapłaty z dnia 3 stycznia 2013 r. wynika,

że składano wniosek o stwierdzenie nadpłaty do ZUS (do jednego z jego

oddziałów). Decyzją z dnia 31 maja 2011 r. postępowanie to zostało umorzone,

a w jego uzasadnieniu wyjaśniono, że „nie jest możliwe stwierdzenie nadpłaty,

gdyż S. S.A. dokonywał zapłat zobowiązań środkami należącymi w rzeczywistości

ZPC Ś., które były jej należne od upadłego”. Oznaczało to, że nie nastąpiło

zmniejszenie majątku S. S.A. (obecnego powoda).

Niewyjaśnienie okoliczności dotyczących wspomnianych porozumień, ich

treści i znaczenia także w zakresie regulowania objętych pozwem należności

publiczno-prawnych obciążających ex lege S. S.A., czyniło zdecydowanie

przedwczesną ocenę Sądu Apelacyjnego odnośnie do legitymowanego biernie

w zakresie roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Może się bowiem

okazać, że podmiotem wzbogaconym nie będzie także Ś. sp. z o.o. Oznaczałoby to

tym bardziej brak legitymacji biernej ZUS w obecnym sporze.

Nie było zatem dostatecznych podstaw faktycznych do dokonania

w omawianym zakresie definitywnej oceny istnienia stanu bezpodstawnego

wzbogacenia (art. 405 k.c.). Należało zatem już z tego powodu zaskarżony wyrok

uchylić i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

(art. 39815

k.p.c.). Pozostałe zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się

bezprzedmiotowe i nie mogły być brane pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym.

eb