III CSK 16/15

Sygn. akt III CSK 16/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko Gminie Miasta T.

przy uczestnictwie Prokuratury Okręgowej w T. i interwenienta

ubocznego po stronie pozwanej K. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Powód R. W. domagał się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanej Gminy

Miasta T. kwoty 304.511,60 zł tytułem odszkodowania wraz z odsetkami

ustawowymi i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 26 lutego 2014 r. zasądził od pozwanej

na rzecz powoda kwotę 133.854,35 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wydania

tego orzeczenia, umorzył postępowanie w zakresie żądania zapłaty kwoty 86.975 zł,

oddalił powództwo w pozostałej części i rozstrzygnął o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił, że W. W. w dniu 19 kwietnia 2006 r. złożył ustnie wobec

Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. - K. K. oświadczenie ostatniej woli,

powołując powoda - nienależącego do kręgu spadkobierców ustawowych - do

całego spadku. Sąd Rejonowy w D. postanowieniem z dnia 25 czerwca 2009 r.

stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 13 lutego 2007 r. W. W. nabyli jego

spadkobiercy ustawowi; jednocześnie uznał, że testament allograficzny z dnia 19

kwietnia 2006 r. jest nieważny z uwagi na złożenie przez spadkodawcę

oświadczenia woli wobec osoby urzędowej bez zachowanie wymagania

równoczesnej obecności dwóch świadków.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał, że opisane

zachowanie Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. mieściło się w ramach

wykonywania przez pozwaną Gminę władzy publicznej i naruszyło art. 951 § 1 i 2

k.c. a jego skutkiem było nieuzyskanie przez powoda majątku spadkowego, który

przypadłby mu na podstawie testamentu allograficznego, gdyby nie został on

uznany za nieważny. Tym samym spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanej, przewidziane w art. 417 § 1 k.c.

Przy ustaleniu wysokości należnego powodowi odszkodowania należało

uwzględnić wartość zapisu dokonanego w testamencie na rzecz żony

spadkodawcy, obciążenia z tytułu podatku od spadku i darowizn oraz roszczenia

uprawnionych do zachowku. Poniesiona przez powoda z tego tytułu szkoda

zamknęła się kwotą 133.858,35 zł i w tym zakresie powództwo zasługiwało na

uwzględnienie. Cofnięcie powództwa co do kwoty 86.975 zł uzasadniało umorzenie

postępowania w tym zakresie, a w pozostałej części podlegało ono oddaleniu jako

bezzasadne.

3

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok

Sadu Okręgowego w ten sposób, ze zasądzoną od pozwanej na rzecz powoda

kwotę 133.854,35 zł obniżył do kwoty 133.242,75 zł, oddalił apelację pozwanej w

pozostałej części oraz w całości apelację powoda i orzekł o kosztach procesu za

obie instancje. Sąd Apelacyjny podzielił przyjęte za podstawę zaskarżonego

orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną. Uznał za uzasadnioną jedynie

niewielką korektę zasądzonego odszkodowania przez pomniejszenie go o kwotę

611,60 zł uiszczoną przez powoda tytułem długów spadkowych przed wszczęciem

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Pozwana w skardze kasacyjnej skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu

oddalającemu jej apelację, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.), zarzuciła błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

- art. 951 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 417 § 1 k.c. przez przyjęcie, że na

Kierowniku Urzędu Stanu Cywilnego w T. spoczywał obowiązek zapewnienia

obecności przybranych przez testatora świadków testamentu alograficznego

w chwili składania oświadczenia ostatniej woli a naruszenie tego obowiązku

stanowi niezgodne z prawem zachowanie funkcjonariusza samorządowego przy

wykonywaniu władzy publicznej oraz

-art. 417 § 1 k.c. przez uznanie, że pozwana Gmina odpowiada za szkodę

powoda wynikającą z nieważności testamentu alograficznego pomimo braku

przesłanki niezgodnego z prawem działania (zaniechania) Kierownika Urzędu

Stanu Cywilnego w T. przy wykonywaniu władzy publicznej.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego

i oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że zasadność

dochodzonego roszczenia podlega ocenie w płaszczyźnie art. 417 § 1 k.c.

Odnosząc się do przewidzianych w tym przepisie przesłanek odpowiedzialności

odszkodowawczej, Sąd Apelacyjny uznał, że udział kierownika urzędu stanu

cywilnego w sporządzeniu testamentu alograficznego mieści się w zakresie

4

wykonywania władzy publicznej przez jednostkę samorządu terytorialnego, zaś

odebranie przez tę osobę urzędową oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy bez

jednoczesnej obecności dwóch świadków stanowi działanie niezgodne z prawem.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty, zmierzające do podważenia powyższej

oceny, nie mogły wywrzeć zamierzonego skutku.

W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się - co prawidłowo dostrzegł Sąd

Apelacyjny - że wykonywanie władzy publicznej nie ogranicza się do sfery

wykonywania ściśle pojętego imperium. Wskazuje się, że w ramach tych mieszczą

się wszelkie formy wykonywania tzw. zadań publicznych, nawet tych, które są

pozbawione elementu władczego wpływania na sytuację prawną jednostki, a więc

także czynności o charakterze porządkowym, organizacyjnym lub inne czynności

faktyczne realizowane w wykonywaniu kompetencji przez upoważnione do tego

osoby, jeżeli należą do właściwości organów władzy publicznej. W konsekwencji

przyjmuje się, że stan rzeczy, w którym zadania publiczne państwa nie są

wykonywane albo są wykonywane nieprawidłowo, stawiający jednostkę -

pozbawioną uprawnień i środków ochrony - w sytuacji przymusu faktycznego, jako

obciążający władzę publiczną, powinien rodzić jej odpowiedzialność

odszkodowawczą na podstawie art. 417 i nast. k.c. Trzeba odnotować, że

w piśmiennictwie pojawiły się wypowiedzi wskazujące wprost na to, że osoba

urzędowa wymieniona w art. 951 § 1 k.c., uczestnicząc w sporządzeniu testamentu

allograficznego, powinna być traktowana jako wykonująca władzę publiczną

w rozumieniu art. 417 § 1 k.c. Skład orzekający w pełni aprobuje to zapatrywanie.

Konstrukcja testamentu allograficznego służy możliwości uzyskania przez

członków społeczności lokalnych pomocy fachowego czynnika urzędowego

i stworzenia im większej pewności dokonania ważnego rozrządzenia na wypadek

śmierci (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 27 września 1991 r., III CZP 61/91, OSNCP 1992, nr 4, poz.49 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 1977 r., IV CR 494/77,

OSNCP 1978, nr 11, poz. 208). Udział osoby urzędowej w sporządzeniu tego

testamentu przybiera formę działania publicznoprawnego; jest on obligatoryjny,

jeżeli uprawniony zgłosi zamiar sporządzenia takiego testamentu.

5

Na osobie urzędowej - w przeciwieństwie do świadków - spoczywa

obowiązek czuwania nad zachowaniem warunków formalnych testamentu,

określonych w art. 951 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

2 grudnia 1994 r., III CZP 152/94, OSNCP 1995, nr 3, poz. 50). Osoba ta,

wezwana do udziału w sporządzeniu testamentu, ma obowiązek - co wynika

z jednoznacznego brzmienia art. 951 § 1 k.c. - odebrać oświadczenie ostatniej woli

spadkodawcy w obecności jednoczesnej dwóch świadków. Nie ma ona - rzecz

jasna - obowiązku zapewnienia udziału świadków w tej czynności, a jedynie

skontrolowanie, czy są oni obecni przy jej dokonywaniu, gdyż bez zachowania tego

warunku testament allograficzny jest nieważny. Wbrew zarzutowi skarżącej, Sąd

Apelacyjny nie dokonał w tym zakresie innej, wadliwej, wykładni art. 951 § 1 k.c.,

lecz uznał, że Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w T. naruszył przewidziany w

tym przepisie obowiązek przyjęcia oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy przy

jednoczesnej obecności dwóch świadków, co - przy braku możliwości konwersji

wadliwie sporządzonego testamentu alograficznego na ważny testament ustny -

otworzyło powodowi możliwość skutecznego zgłoszenia przeciwko pozwanej

Gminie roszczenia odszkodowawczego za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu

władzy publicznej.

Skoro zarzuty skarżącej oparte zostały na odmiennych - wadliwych -

założeniach, skarga kasacyjna nie mogła zostać uznana za usprawiedliwioną.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

eb