III CZP 75/15

Sygn. akt III CZP 75/15

UCHWAŁA

Dnia 18 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa S. sp. z o.o. w M.

przeciwko R. J., T. M., R. S. i I. U.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 listopada 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 23 czerwca 2015 r.,

"Czy w sprawie o zapłatę przez wierzyciela określonej kwoty

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i z tytułu naprawienia szkody

wywołanej przeprowadzeniem egzekucji z rzeczy, do której prawo

miała osoba trzecia, wierzyciel może skutecznie podnieść zarzut z art.

527 § 1 k.c. - uznania wobec niego za bezskuteczną czynności

prawnej dłużnika zdziałanej z osobą trzecią, w wyniku której zajęta

następnie egzekucyjnie i sprzedana w toku egzekucji rzecz stała się

własnością osoby trzeciej, przy zmianie pierwotnego żądania

zwolnienia zajętej rzeczy od egzekucji (art. 841 § 1 k.p.c.) na żądanie

zapłaty?"

podjął uchwałę:

W sprawie z powództwa o zapłatę, wytoczonego przez osobę

trzecią przeciwko wierzycielowi w związku z uzyskaniem przez

niego zaspokojenia z przedmiotu majątkowego w wyniku

czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela,

możliwe jest podniesienie zarzutu bezskuteczności tej czynności

(art. 531 § 1 k.c.).

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 4 listopada 2014 r. oddalił powództwo

S. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko R. J., T. M., R. S. i I. U. o

zapłatę.

Sąd ten ustalił, że powódka na podstawie umowy sprzedaży z dniu 4 maja

2011 r. nabyła od dłużnika pozwanych – O. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością ruchomość w postaci hali namiotowej. Hala ta, została zajęta w

toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku pozwanych przeciwko

spółce O., jako że komornik uznał, iż ruchomość ta pozostawała we władaniu

dłużnika. Suma uzyskana ze sprzedaży licytacyjnej zajętej ruchomości została

podzielona między pozwanych proporcjonalnie do egzekwowanych należności. W

tym stanie rzeczy powódka wystąpiła przeciwko pozwanym z powództwem o

zapłatę określonych kwot pieniężnych stanowiących rekompensatę uszczerbku

doznanego wskutek utraty własności zlicytowanej ruchomości; w stosunku do

jednego z pozwanych pierwotnie zgłosiła żądanie zwolnienia zajętego przedmiotu

spod egzekucji. Pozwani zgłosili w toku procesu zarzut bezskuteczności względem

nich umowy sprzedaży z dnia 4 maja 2011 r. podnosząc, że czynność ta została

dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, przy czym dłużnik miała tego świadomość

a powódka o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się

dowiedzieć.

Sąd Rejonowy uznał za usprawiedliwiony zarzut pozwanych i stanął

na stanowisku, że byli oni uprawnieni do zaspokojenia się z przedmiotu, który -

w następstwie umowy sprzedaży uznanej za bezskuteczną - wyszedł z majątku

dłużnika.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powódki od powyższego wyroku,

powziął wątpliwości sformułowane w zagadnieniu prawnym przedstawionym

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne

do rozstrzygnięcia wynika, że Sąd Okręgowy nie dostrzegł przeszkód

3

uniemożliwiających wierzycielowi skuteczne podniesienie zarzutu opartego

na art. 527 k.c. w sprawie o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji (art. 841

§ 1 k.c.). Stanowisko to - w świetle art. 531 § 1 k.c. - nie budzi zastrzeżeń, skoro

zgodnie z tym przepisem, uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika

dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela następuje w drodze powództwa lub

zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść

majątkową. W piśmiennictwie powszechnie przyjmuje się, że podniesienie zarzutu

pauliańskiego w procesie wszczętym przez osobę trzecią powództwem

ekscydencyjnym skierowanym przeciwko wierzycielowi jest dopuszczalne

a niekiedy uznaje się ten środek obrony wręcz za jedyny możliwy.

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą możliwości skutecznego

podniesienia tego zarzutu w sprawie o zapłatę przez wierzyciela określonej kwoty

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia lub odszkodowania za szkodę wywołaną

przeprowadzeniem egzekucji z rzeczy, do której prawa miała osoba trzecia.

Ich źródłem jest odmienność charakteru powództwa o ukształtowanie stosunku

prawnego oraz powództwa o świadczenie; uwzględnienie pierwszego wymaga

wydania wyroku konstytutywnego, zaś drugiego - wyroku deklaratywnego.

W orzecznictwie można spotkać się z poglądem wykluczającym

dopuszczalność skorzystania w procesie o świadczenie z zarzutu opartego

na prawie stanowiącym podstawę powództwa o ukształtowanie. Stanowisko takie

zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 2001 r., III CZP 54/2000, (OSNC

2001, nr 10, poz. 145), uznając, że żądanie, o którym mowa w art. 3571

k.c.,

pozwany może zgłosić jedynie w pozwie wzajemnym. Zapatrywanie to zostało

uzasadnione specyfikę uregulowania zawartego w art. 3571

k.c. i stwierdzeniem,

że gdyby zarzut podniesiony na podstawie tego przepisu mógł stanowić podstawę

ukształtowania przez sąd stosunku zobowiązaniowego stron przez oznaczenie

sposobu wykonania zobowiązania lub określenia wysokości dochodzonego

świadczenia, to - bez zgłoszenia odpowiednio umotywowanego żądania –

nie mogłoby nastąpić rozwiązanie umowy i orzeczenie o rozliczeniach wynikających

z takiego rozstrzygnięcia między stronami.

4

Trudno jednak nie dostrzec, że argumenty przytoczone w powołanym

orzeczeniu nie mogą być uznane za pomocne przy wykładni art. 531 § 1 k.c.;

przepis ten wyraźne upoważnia wierzyciela do żądania uznania czynności prawnej

za bezskuteczną w drodze zarzutu a weryfikacja przesłanek uzasadniających jego

uwzględnienie nie nastręcza trudności ani na etapie wydania wyroku, ani przy

ocenie jego skutków. Sąd nie orzeka o tym zarzucie wprost, lecz ocenia go jako

przesłankę rozstrzygnięcia; uznając ten zarzut za usprawiedliwiony, wydaje wyrok

oddalający powództwo z uwagi na jego bezzasadność spowodowaną skutecznym

powołaniem się na prawo zwalniające z obowiązku podporządkowania się żądaniu

powoda.

Odnosząc się do zastrzeżeń podniesionych przez Sąd Okręgowy, trzeba

podkreślić, że ustawodawca nie wprowadził również żadnego ograniczenia co do

tego, w jakiego rodzaju sprawach wierzyciel może w drodze zarzutu domagać się

uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Należy zatem

uznać, że możliwość taka istnieje w każdej sprawie, w której osoba trzecia domaga

się od pozwanego wierzyciela respektowania swoich uprawnień do korzyści

majątkowej uzyskanej od dłużnika, a więc także w przypadku zgłoszenia przez

osobę trzecią wobec wierzyciela żądania zapłaty określonej kwoty pieniężnej –

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia albo z tytułu naprawienia szkody –

w związku z tym, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyskał on już zaspokojenie

z przedmiotu, który wskutek czynności prawnej dłużnika trafił do jej majątku.

Uznanie tego zarzutu za zasadny prowadzi do stwierdzenia, że korzyść uzyskana

przez wierzyciela nie jest bezpodstawna i nie stanowi rezultatu działania

bezprawnego.

W świetle przedstawionych argumentów, nie można przyjąć,

że dopuszczalność obrony za pomocą zarzutu pauliańskiego może kształtować się

różnie w zależności od tego, czy zarzut ten zostaje podniesiony w sprawie

z powództwa o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, czy też - po zmianie

tego powództwa lub bez takiej zmiany - w sprawie o zapłatę. Przyjęcie odmiennego

zapatrywania, zakładającego że w pierwszym przypadku zarzut taki mógłby zostać

skutecznie zgłoszony, zaś w drugim możliwość taka byłaby wyłączona, nie tylko nie

znajduje usprawiedliwienia w brzmieniem art. 531 § 1 k.c., ale prowadziłoby do

5

trudnych do zaakceptowania wniosków; umożliwiałoby bowiem osobie trzeciej

podejmowanie działań instrumentalnych, pogarszających położenie wierzyciela.

Uzyskanie zaspokojenia egzekucyjnego przez pozwanego wierzyciela w toku

sprawy z powództwa ekscydencyjnego uprawniałoby osobę trzecią do

przekształcenia tego - zdezaktualizowanego - powództwa w powództwo o zapłatę,

w którym podniesienie zarzutu pauliańskiego nie byłoby możliwe, mimo braku

zmiany okoliczności świadczących o uprawnieniu pozwanego wierzyciela

do przeprowadzenia egzekucji. Taką wykładnię art. 531 § 1 k.c., dopuszczającą

osłabienie efektywności obrony wierzyciela w drodze zarzut, należy stanowczo

odrzucić.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł,

jak w uchwale.

kc