V KK 189/15

Sygn. akt V KK 189/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący)

SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca)

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski

Protokolant Katarzyna Wełpa

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga,

w sprawie K. P.

ukaranego z art. 94 § 1 kw

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 18 listopada 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść

od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego w L.

z dnia 7 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i uniewinnia obwinionego K. P. od

popełnienia przypisanych mu czynów, a kosztami postępowania

obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Do Sądu Rejonowego w L. w dniu 24 marca 2014 r. wpłynął wniosek

miejscowej policji o ukaranie K. P. za popełnienie pięciu wykroczeń z art. 95 k.w. to

jest tego, że:

I. w dniu 13 stycznia 2014 r. około godziny 07: 50 w L., kierując samochodem marki

2

Mercedes nie posiadał przy sobie dokumentów obowiązkowych podczas kontroli

drogowej, tj. prawa jazdy,

II. w dniu 13 lutego 2014 r. około godziny 07: 15 w L., kierując samochodem marki

Mercedes nie posiadał przy sobie dokumentów obowiązkowych podczas kontroli

drogowej, tj. prawa jazdy,

III. w dniu 20 lutego 2014 r. około godziny 14: 25 w L., kierując samochodem marki

Mercedes nie posiadał przy sobie dokumentów obowiązkowych podczas kontroli

drogowej, tj. prawa jazdy,

IV. w dniu 26 lutego 2014 r. około godziny 15: 20 w L., kierując samochodem marki

Mercedes nie posiadał przy sobie dokumentów obowiązkowych podczas kontroli

drogowej, tj. prawa jazdy,

V. w dniu 27 lutego 2014 r. około godziny 14: 00 w L., kierując samochodem marki

Mercedes nie posiadał przy sobie dokumentów obowiązkowych podczas kontroli

drogowej, tj. prawa jazdy.

Sąd Rejonowy w L. wyrokiem nakazowym z dnia 7 kwietnia 2014 r., uznał

obwinionego K. P. za winnego popełnienia zarzucanych mu czynów z tym

ustaleniem, że zakwalifikował je jako wykroczenia z art. 94 § 1 k.w. i za to na

podstawie art. 94 § 1 k.w. w zw. z art. 9 § 2 k.w. wymierzył mu karę grzywny w

wysokości 5.000 zł. Jednocześnie na podstawie art. 118 § 1 k.p.s.w. zasądził od

obwinionego na rzecz Skarbu Państwa koszty sądowe w kwocie 50 zł i wymierzył

mu opłatę w kwocie 500 zł (k. 16).

Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony w terminie i uprawomocnił się

bez kontroli instancyjnej w dniu 10 maja 2014 r. (k. 16).

Od powyższego wyroku kasację na korzyść K. P. w trybie art. 110 § 1

k.p.s.w. wywiódł Prokurator Generalny, który na zasadzie art. 111 k.p.s.w. oraz art.

526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 112 k.p.s.w. zarzucił orzeczeniu

Sądu Rejonowego rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie

przepisów prawa materialnego, tj. art. 10 § 1 k.w. i art. 94 § 1 k.w., polegające na

błędnym uznaniu, że prowadzenie samochodu w dniach: 13 stycznia 2014 r., 13

lutego 2014 r., 20 lutego 2014 r., 26 lutego 2014 r. i 27 lutego 2014 r., wbrew

orzeczonemu przez sąd prawomocnemu zakazowi prowadzenia wszelkich

pojazdów mechanicznych, wyczerpuje zgodnie z art. 10 § 1 k.w. znamiona

3

wykroczenia opisanego w art. 94 § 1 k.w. niezależnie od odpowiedzialności karnej

za występek z art. 244 k.k., podczas gdy w powyższym przypadku nie zachodzi

idealny zbieg wykroczenia z przestępstwem.

Powołując się na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i uniewinnienie obwinionego od popełnienia

zarzucanych mu czynów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego wniesiona na korzyść obwinionego

okazała się oczywiście zasadna, co umożliwiało wydanie wyroku na posiedzeniu w

trybie art. 535 § 5 k.p.k. w zw. z art. 112 k.p.s.w.

Na wstępie należy zauważyć, że po rozpoznaniu wniosku prokuratora

złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k., Sąd Rejonowy w L. wyrokiem z dnia 9 maja

2014 r. uznał K. P. za winnego prowadzenia w dniach: 13 stycznia 2014 r., 13

lutego 2014 r., 20 lutego 2014 r., 26 lutego 2014 r. i 27 lutego 2014 r., samochodu

marki Mercedes Sprinter wbrew orzeczonemu w sprawie o sygn. VIII K …/13 przez

tenże Sąd Rejonowy zakazowi prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, tj.

ciągu przestępstw z art. 244 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. i za to na podstawie

powołanych przepisów wymierzył mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat oraz 50 stawek

dziennych grzywny, po 10 zł każda. Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 17 maja

2014 r. bez kontroli instancyjnej .

Prowadzi to do wniosku, że przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonym

wyroku nakazowym oraz w wyroku wydanym w sprawie VIII K …/14 były te same

czyny przypisane temu samemu sprawcy.

Mimo tego, wcześniejsze prawomocne zakończenie postępowania w sprawie

wykroczeniowej, sygn. akt VIII W …/14 nie powodowało stanu rzeczy osądzonej w

sprawie VIII K …/14 o przestępstwo, albowiem przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

formułując negatywną przesłankę procesową res iudicata warunkuje jej wystąpienie

od prawomocnego zakończenia postępowania karnego, co do tego samego czynu

tej samej osoby, podczas gdy postępowanie wykroczeniowe nie jest

postępowaniem karnym, ponieważ nie rozstrzyga się w nim o odpowiedzialności

karnej za popełnienie przestępstwa, lecz zmierza do realizacji innej gałęzi prawa

4

niż prawo karne materialne (zob. też postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2004 r., I

KZP 21/12, OSNKW 2004/2/22, wyrok SN z dnia 2 lutego 2012 r. IV KK 392/11,

OSNKW 2012/5/50).

Wydając wyrok nakazowy w sprawie VIII W …/14 Sąd Rejonowy w L.

dysponował m. in. dowodem w postaci zaświadczenia z dnia 22 stycznia 2014 r.

wystawionego przez Starostę Powiatowego w L. o prawomocnym orzeczeniu przez

tenże Sąd, w stosunku do obwinionego w sprawie VIII K …/13, środka karnego w

postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i okresie jego

obowiązywania - od 18 września 2013 r. do 18 września 2014 r. (k.22).

Zaskarżony wyrok stosownie do treści art. 94 § 1 k.p.s.w. w zw. z art. 504 §

2 k.p.k. nie zawiera uzasadnienia. W konsekwencji nie można poznać

argumentacji, która doprowadziła Sąd Rejonowy do uznania, że prowadzenie przez

K. P., w okresie objętym wnioskiem o ukaranie, samochodu marki Mercedes wbrew

orzeczonemu przez Sąd i wykonywanemu zakazowi prowadzenia pojazdów

mechanicznych, stanowi zbieg pięciu wykroczeń kwalifikowanych z art. 94 § 1 k.w.

Biorąc pod uwagę treść wskazanego dokumentu oraz fakt, że w tym samym

Sądzie praktycznie równolegle, bo w okresie od 24 marca 2014 r. do 17 maja 2014

r. toczyło się postępowanie karne o ciąg przestępstw z art. 244 k.k. w zw. z art. 91

§ 1 k.k., którego przedmiotem były te same czyny w znaczeniu ontologicznym co w

sprawie niniejszej, trzeba przyjąć, że Sąd Rejonowy w zaskarżonym wyroku,

wydanym w sprawie VIII W …/14, zastosował konstrukcję idealnego zbiegu

przestępstw i wykroczeń określoną w art. 10 § 1 k.w. uznając, że swoim

zachowaniem K. P. urzeczywistnił znamiona zbiegu wykroczeń z art. 94 § 1 k.k.

oraz objętego w dacie wyrokowania odrębnym postępowaniem Sądu Rejonowego

w L., ciągu przestępstw z art. 244 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k.

Odnosząc się do konstrukcji idealnego zbiegu przestępstw i wykroczeń

warto zwrócić uwagę, że w myśl art. 10 § 1 k.w. jeżeli czyn będący wykroczeniem

wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa, orzeka się za przestępstwo i za

wykroczenie, z tym, że jeżeli orzeczono za przestępstwo i za wykroczenie karę lub

środek karny tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny.

W razie uprzedniego wykonania łagodniejszej kary lub środka karnego zalicza się

je na poczet surowszych. Wobec tego, w przypadku idealnego zbiegu o wielości

5

przestępstw i wykroczeń nie decyduje wielość czynów, ale wielość naruszonych

norm prawnych. Podobna zasada prowadząca do multiplikacji przypisywanych

sprawcy deliktów - przestępstw i wykroczeń skarbowych oraz przestępstw i

wykroczeń określonych w przepisach karnych innych ustaw, została przyjęta w art.

8 k.k.s. i art. 181 k.k.s., przy czym na gruncie tych przepisów idealny zbieg może

być stosowany także w razie niejednoczesności skazania, a zatem do sytuacji,

która wystąpiła w sprawie niniejszej.

Konstrukcja idealnego zbiegu przestępstw i wykroczeń zawarta w art. 10 § 1

k.w. jest objęta skargą konstytucyjną Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie K

45/14, który zarzuca niezgodność tej regulacji z art. 2 i 45 ust. 1 Konstytucji RP, z

art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności ( Dz. U z 2003 r. Nr 42, poz. 364) oraz art. 14 ust. 7 Międzynarodowego

Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz. U. z 1997 r. Nr 38, poz. 167), w

zakresie, w jakim art. 10 § 1 k.w. dopuszcza stosowanie wobec tej samej osoby, za

ten sam czyn, odpowiedzialności za przestępstwo i wykroczenie. Podobne

stanowisko wyrazili Prokurator Generalny i Sejm w pismach skierowanych do

Trybunału Konstytucyjnego, który do tej pory nie wydał jeszcze rozstrzygnięcia w tej

sprawie. W konsekwencji przepis ten korzysta z domniemania konstytucyjności

przyjętego w nim rozwiązania, a zatem, nie ma przeszkód, aby był on w dalszym

ciągu stosowany, o ile dojdzie do realizacji jego przesłanek.

Norma wynikająca z treści art. 10 k.w. reguluje zbieg przepisów dwóch ustaw

Kodeksu karnego i Kodeksu wykroczeń. Zbieg ten musi być przy tym rzeczywisty

(realny), a nie pozorny. Warto przypomnieć, że na gruncie idealnego zbiegu

czynów zabronionych, o którym mowa w art. 8 § 1 k.k.s. Sąd Najwyższy wyraził

pogląd, że reguły wyłączania wielości ocen mogą służyć do redukcji kwalifikacji

prawnej w ramach normatywnej analizy przeprowadzonej odrębnie dla

poszczególnych deliktów (skarbowego i powszechnego) objętych tym zbiegiem,

natomiast nie mają już zastosowania do obu kwalifikacji prawnych jako całości.

Inaczej rzecz ujmując: reguły wyłączania wielości ocen mają zastosowanie jedynie

w wypadku zbiegu przepisów ustawy, natomiast nie stosuje się ich w razie

idealnego zbiegu czynów zabronionych, o którym mowa w art. 8 § 1 k.k.s.

Powyższe w konsekwencji oznacza, że wykluczone jest, aby przepis Kodeksu

6

karnego skarbowego mógł wyprzeć na zasadzie specjalności lub konsumpcji

przepis Kodeksu karnego albo odwrotnie (zob. postanowienie SN z dnia 24

stycznia 2013 r., I KZP 21/12, OSNKW 2013/2/14).

Podobne zasady należy stosować w ramach oceny prawnej czynów

stanowiących przestępstwa i wykroczenia w kontekście możliwości zastosowania

art. 10 k.w.

W konsekwencji, przy dokonaniu oceny prawnej konkretnych czynów

najpierw trzeba rozstrzygnąć, czy występują przesłanki zbiegu idealnego

przestępstw i wykroczeń określonego w art. 10 k.w. Na tym etapie subsumpcji

prawnej, poprzez stosowanie reguł wyłączania wielości ocen – specjalności,

pochłaniania (konsumpcji) i subsydiarności, należy dokonać odrębnej dla

poszczególnych deliktów analizy normatywnej konkretnych czynów, celem

rozstrzygnięcia czy zachodzi zbieg właściwy ( rzeczywisty - realny) przepisów

Kodeksu karnego i Kodeksu wykroczeń warunkujący zastosowanie konstrukcji

idealnego zbiegu przestępstwa i wykroczenia, czy też zbieg pomijalny, eliminujący

zastosowanie art. 10 § 1 k.w.

Odnosząc te rozważania do sprawy niniejszej trzeba stwierdzić, że

prowadzenie samochodu przez K. P. w wypadkach wskazanych we wniosku o

ukaranie, wbrew orzeczonemu prawomocnie przez Sąd zakazowi prowadzenia

pojazdów mechanicznych, wyczerpywało wyłącznie znamiona występków z art. 244

k.k., w ramach ciągu przestępstw określonego w art. 91 § 1 k.k. Natomiast czyny te

nie mogły być równocześnie kwalifikowane jako zbieg wykroczeń z art. 94 § 1 k.w.,

ponieważ okoliczności ujęte w znamionach tego przepisu odnoszone do

analizowanej sytuacji faktycznej w całości zawierają się w znamionach

przestępstwa z art. 244 k.k. na zasadzie lex consumens derogat legi consumptae.

Należy podkreślić, że użyte w art. 94 § 1 k.k. sformułowanie „… nie mając do tego

uprawnienia…” nie dotyczy sytuacji, gdy brak uprawnień wynika z wykonywania

wobec skazanego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych prawomocnie

orzeczonego przez sąd, jako środka karnego na podstawie art. 39 pkt 3 k.k. i art. 42

k.k. W takim wypadku przepisem pochłaniającym jest art. 244 k.k., który wyłącza

przepis pochłaniany – art. 94 § 1 k.w. W konsekwencji mamy tu do czynienia ze

zbiegiem pozornym (pomijalnym) uniemożliwiającym zastosowanie konstrukcji

7

idealnego zbiegu przestępstw i wykroczeń. Taką interpretację wskazanych

przepisów wspierają również liczne poglądy doktryny przytoczone w kasacji

Prokuratora Generalnego.

Trafnie zauważa R. Stefański, że „…przestępstwem jest wykonywanie

czynności objętych zakazem w okresie jego obowiązywania. Podejmowanie ich po

tym okresie, mimo że sprawca nie uzyskał ponownie uprawnień, których dotyczył

zakaz, np. uprawnień do prowadzenia pojazdów silnikowych, nie stanowi

przestępstwa z cyt. przepisu. Zachowania takie może wyczerpywać znamiona

określone w innym przepisie, np. w art. 94 § 1 k.w…”( zob. artykuł pt. Kilka uwag

związanych z przestępstwem niestosowania się do niektórych kar dodatkowych -

WPP.1994.3-4 s.22 - Teza nr 3, Lex 28653).

W kontekście rozważanych zagadnień również Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 25 sierpnia 2010 r. sygn. II KK 184/10 (Lex 619623) podał, jakiego rodzaju

zachowania stanowią wykroczenia z art. 94 § 1 k.w., słusznie uznając, że

dyspozycję tego przepisu wyczerpuje, np. prowadzenie przez sprawcę pojazdu

mechanicznego mimo wcześniejszego zatrzymania mu prawa jazdy na mocy

prawomocnego postanowienia sądu wydanego na podstawie art. 137 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr

108, poz. 908 ze zm.) . Jednocześnie zaznaczył, że taki czyn nie wyczerpuje

znamion przestępstwa określonego w art. 244 k.k.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w sprawie niniejszej mamy

do czynienia ze zbiegiem pomijalnym przestępstw i wykroczeń, dlatego, że czyny

obwinionego nie wyczerpywały znamion wykroczeń z art. 94 § 1 k.w., lecz stanowiły

wyłącznie ciąg przestępstw z art. 244 k.k., za które K. P. został skazany wyrokiem

Sądu Rejonowy w L. z dnia 9 maja 2014 r. W konsekwencji w sprawie wszczętej na

skutek wniosku o ukaranie, Sąd Rejonowy nie mógł zastosować art. 10 § 1 k.w. i

ukarać obwinionego za zarzucane mu czyny, wobec braku możliwości

zakwalifikowania tych czynów jako wykroczeń, w tym także z art. 94 § 1 k.w.

Z tych względów zgodzić się należy z poglądem Prokuratora Generalnego,

że zaskarżony wyrok został wydany z rażącą obrazą art. 10 § 1 k.w. i art. 94 § 1

k.w., co miało istotny wpływ na jego treść.

8

Dlatego też Sąd Najwyższy na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. w zw. z art. 112

k.p.s.w., wobec oczywistej niesłuszności ukarania, uchylił zaskarżony wyrok i

uniewinnił K. P. od popełnienia zarzucanych mu wykroczeń. Jednocześnie na

podstawie art. 118 § 2 k.p.s.w. kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.

kc