V KK 329/15

Sygn. akt V KK 329/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący)

SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca)

SSN Eugeniusz Wildowicz

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Andrzej Wieczorek,

w sprawie M. P.

skazanego z art. 190 a § 1 kk w zw. z art. 91 § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 16 listopada 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 5 maja 2015 r.

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Ż.

z dnia 1 grudnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w Z. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w Ż., wyrokiem z dnia 1 grudnia 2014 r., uznał M. P. za

winnego popełnienia 5 przestępstw wyczerpujących dyspozycję art. 190a § 1 k.k., a

polegających na tym, że:

1. w okresie od 6 czerwca 2011 r. do dnia 20 marca 2012 r. w S. woj. L.,

uporczywie nękał B. N. oraz jej dzieci I. P., E. P., M. P. i B. P. poprzez grożenie

wymienionym pozbawieniem życia oraz publicznie wyzywał słowami powszechnie

uznawanymi za wulgarne i obelżywe, wskutek czego wzbudził u pokrzywdzonej B.

N. uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia oraz istotnie naruszył jej

prywatność działając na szkodę B. N.;

2. w okresie od 6 czerwca 2011 r. do dnia 20 marca 2012 r. w S. woj. L.,

uporczywie nękał I. P. oraz jej matkę B. N. i rodzeństwo E. P., M. P. i B. P. poprzez

grożenie wymienionym pozbawieniem życia oraz publicznie wyzywał słowami

powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, wskutek czego wzbudził u

pokrzywdzonej I. P. uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia oraz istotnie

naruszył jej prywatność działając na szkodę I. P.;

3. w okresie od 6 czerwca 2011 r. do dnia 20 marca 2012 r. w S. woj. L.,

uporczywie nękał E. P. oraz jej matkę B. N. i rodzeństwo I. P., M. P. i B. P. poprzez

grożenie wymienionym pozbawieniem życia oraz publicznie wyzywał słowami

powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, wskutek czego wzbudził u

pokrzywdzonej E. P. uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia oraz

istotnie naruszył jej prywatność działając na szkodę E. P.;

4. w okresie od 6 czerwca 2011 r. do dnia 20 marca 2012 r. w S. woj. L.,

uporczywie nękał małoletnią B. P. oraz jej matkę B. N. i rodzeństwo I. P., M. P. i E.

P. poprzez grożenie wymienionym pozbawieniem życia oraz publicznie wyzywał

słowami powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, wskutek czego

wzbudził u pokrzywdzonej B. P. uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia

oraz istotnie naruszył jej prywatność działając na szkodę B. P.;

5. w okresie od 6 czerwca 2011 r. do dnia 20 marca 2012 r. w S. woj. L.,

uporczywie nękał małoletniego M. P. oraz jego matkę B. N. i rodzeństwo I. P., B. P.

i E. P. poprzez grożenie wymienionym pozbawieniem życia oraz publicznie

wyzywał słowami powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, wskutek

czego wzbudził u pokrzywdzonego M. P. uzasadnione okolicznościami poczucie

3

zagrożenia oraz istotnie naruszył jego prywatność działając na szkodę M. P.;

co stanowiło ciąg przestępstw z art. 190a § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. i za to na

podstawie art. 190a § 1 k.k., przy zastosowaniu art. 91 § 1 k.k. wymierzył mu karę

roku pozbawienia wolności.

Apelacje od tego wyroku wnieśli oskarżony oraz jego obrońca. Obrońca zarzucił

błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia oraz rażącą

niewspółmierność orzeczonej kary, natomiast oskarżony podniósł zarzuty naruszenia

przepisów postępowania oraz obrazę prawa materialnego przez przyjęcie, do

ustalonego stanu faktycznego, że oskarżony dopuścił się 5 występków, zamiast jednego

przestępstwa z art. 190a § 1 k.k.

Stawiając takie zarzuty skarżący wnieśli o uniewinnienie oskarżonego lub

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

ewentualnie o zmianę orzeczenia poprzez warunkowe zawieszenie wykonania

orzeczonej wobec niego kary pozbawienia wolności.

Sąd Okręgowy w Z., wyrokiem z dnia 5 maja 2015 r., utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając apelacje oskarżonego i jego obrońcy za oczywiście

bezzasadne.

Obrońca skazanego zaskarżył powyższy wyrok kasacją. Zarzucając „rażące

naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na treść zaskarżonego

wyroku, a mianowicie art. 11 § 1 k.k., art. 190a § 1 k.k. oraz art. 91 § 1 k.k., przez

wyrażenie błędnego poglądu, że oskarżony M. P., działając na szkodę kilku

pokrzywdzonych popełnił pięć przestępstw zakwalifikowanych jako ciąg przestępstw z

art. 91 § 1 k.k., gdy w istocie, z uwagi na zbieżność rodzajową zachowań objętych

postępowaniem, które miały być popełnione w tym samym czasie i w tożsamych

okolicznościach, zachowania te należałoby kwalifikować jako jedno przestępstwo trwałe

z art. 190a § 1 k.k.”.

Podnosząc ten zarzut obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Z. do ponownego rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w Z., w pisemnej odpowiedzi na kasację,

wniósł o jej uwzględnienie.

Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej wniósł o oddalenie

kasacji jako oczywiście bezzasadnej.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja obrońcy M. P. jest zasadna.

W niniejszej sprawie doszło faktycznie do naruszenia przepisów prawa karnego

materialnego, gdyż orzekający w sprawie Sąd Rejonowy w Ż. nieprawidłowo przyjął, że

zachowania M. P. objęte postępowaniem, stanowiły pięć odrębnych przestępstw

popełnionych w warunkach ciągu przestępstw z art. 91 § 1 k.k., a nie jednego czynu

kwalifikowanego z art. 190a § 1 k.k., natomiast Sąd odwoławczy zaakceptował taką

ocenę prawną zachowania oskarżonego. Analiza uzasadnień wyroków obu instancji

wskazuje, że Sąd I instancji w zasadzie w ogóle nie uzasadnił podstawy prawnej

swojego rozstrzygnięcia, arbitralnie stwierdzając, iż oskarżony dopuścił się pięciu

przestępstw z art. 190a § 1 k.k., a rozważania Sądu odwoławczego, odnoszące się do

podniesionego w apelacji oskarżonego zarzutu z tym związanego, są wyjątkowo krótkie,

lakoniczne i nie oddają istoty problemu występującego w tej sprawie, a związanego z

jednością i wielością przestępstw.

Przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 11 § 1 k.k. ten sam czyn stanowić

może tylko jedno przestępstwo. Stosowanie się do tej zasady zazwyczaj nie nastręcza

problemów, gdy przedmiotem sprawy jest jeden czyn w sensie naturalnym, jednakże

niejednokrotnie występują trudności w ustaleniu, czy zostało popełnione jedno czy też

więcej przestępstw w sytuacji, gdy mamy do czynienia z czynem złożonym z wielu

zachowań powiązanych ze sobą prawną (sztuczną) jednością czynu, przewidzianą

przez prawo materialne. Czynienie prawidłowych ustaleń w tym zakresie ma duże

znaczenie, szczególnie gdy weźmie się pod uwagę, że obowiązkiem sądu jest nie tylko

osądzenie całości czynu będącego przedmiotem procesu, ale również nierozbijanie

prawnej jedności czynu, z uwagi na niepodzielność przedmiotu procesu, w celu

poddania poszczególnych czynów (zachowań) odrębnemu osądzeniu.

Przepis art. 190a § 1 k.k. został wprowadzony do Kodeksu karnego ustawą z

dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy Kodeks karny (Dz. U. nr 72, poz. 381), która

weszła w życie 6 czerwca 2011 r. i dotyczy zjawiska zwanego stalkingiem. Zgodnie z

tym przepisem odpowiedzialności karnej podlega ten, kto przez uporczywe nękanie

innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami

poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność. Z uwagi na to, że w pojęciu

nękania mieści się powtarzalność zachowań sprawcy, należy stwierdzić, że

5

przestępstwo z art. 190a § 1 k.k., będące przedmiotem niniejszej sprawy, charakteryzuje

się właśnie tzw. prawną jednością czynu, w świetle której wielokrotność powtarzających

się zachowań przestępczych, skierowanych nawet przeciwko różnym dobrom, stanowi

jedno przestępstwo wieloczynowe (zbiorowe). Podstawą faktyczną odpowiedzialności

jest w tym wypadku zbiór zachowań w sensie naturalnym stanowiący jeden czyn w

znaczeniu prawnym, czyli jedną podstawę odpowiedzialności.

Z punktu widzenia niniejszej sprawy istotne jest również wskazanie na przedmiot

czynności wykonawczej przestępstwa z art. 190a § 1 k.k. Może nim być każdy człowiek,

z tym, że przepis ten przewiduje, iż w tej roli może występować „inna osoba”, wobec

której wymierzone jest nękanie lub „osoba jej najbliższa”. Pojęcie osoby najbliższej

zdefiniowane jest w art. 115 § 11 k.k. Uczynienie przez ustawodawcę przedmiotem

czynności sprawczej także osoby najbliższej pokrzywdzonego niewątpliwie związane

jest z naturą tego zjawiska. Sprawca (stalker), jak wynika z praktyki, niejednokrotnie w

celu pognębienia osoby nękanej poprzez naruszenie jej wolności osobistej oraz

prywatności, bezpośrednio oddziałuje na osoby szczególnie bliskie pokrzywdzonego,

głównie dziecko czy partnera. Ma to na celu wywołanie u niej niepokoju, skrępowania,

wywarcie presji czy zademonstrowanie przewagi siły, a tym samym wzbudzenie

większego poczucia zagrożenia i bezbronności (por. P. Furman, Próba analizy

konstrukcji ustawowej przestępstwa uporczywego nękania z art. 190a k.k., CzPKiNP

2012, z. 3, str. 46-47; M. Jachimowicz, Przestępstwo stalkingu w świetle noweli do

kodeksu karnego, WPP 2011, z. 3, str. 40).

Przestępstwo nękania (stalkingu) z uwagi na to, że występuje nie tylko w

relacjach partnerskich, ale również rodzinnych może powodować, iż osobą nim

pokrzywdzoną będzie nie tylko jedna osoba, ale również więcej osób. Będzie to miało

miejsce wówczas, gdy zamiarem sprawcy będzie nękanie (dręczenie, dokuczenie,

niepokojenie) nie tylko jednej konkretnej osoby, ale większej liczy osób połączonych ze

sobą węzłem bliskości w rozumieniu art. 115 § 11 k.k., a jego działania nakierowane na

różne osoby wywołają u nich skutek, o którym mowa w przepisie art. 190a § 1 k.k. W

zależności więc od ustaleń faktycznych dokonanych w konkretnej sprawie, zachowania

oskarżonego polegające na nękaniu więcej niż jednej osoby, mogą stanowić jedno

przestępstwo z art. 190a § 1 k.k. lub też tyle przestępstw, ilu jest pokrzywdzonych,

których dobra prawne zostały naruszone.

6

Z treści przypisanych M. P. przestępstw oraz uzasadnień wyroków obu sądów

wynika, że zachowania podejmowane przez niego wynikały z jednego konfliktu

istniejącego pomiędzy nim, a wszystkimi pokrzywdzonymi będącymi jego dziećmi i ich

matką, byłą jego konkubiną i zostały podjęte dokładnie w tym samym czasie i miejscu.

Mimo, że każde z przypisanych 5 przestępstw wyodrębnione zostało pod kątem różnych

osób pokrzywdzonych, to każdy z tych czynów dotyczy tych samych zachowań M. P.

opisanych w identyczny sposób. Każda z osób pokrzywdzonych jednym przestępstwem

występuje równocześnie jako osoba najbliższa pokrzywdzonego kolejnym, odrębnym

przestępstwem. Zachowania M. P. skierowane były łącznie przeciwko wszystkim

pokrzywdzonym, związanym ze sobą więzami rodzinnymi, niezależnie od tego kogo

bezpośrednio dotyczyły i mimo, że naruszały dobra prawne każdego z pokrzywdzonych,

stanowiły jedno przestępstwo z art. 190a § 1 k.k. Podkreślić należy, że wbrew

twierdzeniom Sądu odwoławczego, w ustalonym stanie faktycznym, nie jest możliwe

wyraźne oddzielenie zachowania oskarżonego skierowanego wobec wszystkich

pokrzywdzonych, do każdego pokrzywdzonego z osobna.

Sąd Najwyższy stwierdzając, że zaistniała w sprawie obraza prawa materialnego,

tj. art. 11 § 1 k.k. i art. 190a § 1 k.k., która miała niewątpliwie istotny wpływ na treść

orzeczenia, uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Z. do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym, który stosownie do treści art.

442 § 3 k.p.k. uwzględni powyższe wskazania. Wprawdzie to Sąd Rejonowy w Ż.

dopuścił się tych uchybień, to nie zachodzi konieczność uchylenia również wyroku tego

Sądu. Sąd odwoławczy, który zresztą nie zauważył tak rażącego naruszenia prawa, jest

obecnie władny do wydania orzeczenia zgodnego z prawem karnym materialnym.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w części

dyspozytywnej wyroku.

eb