I CSK 945/14

Sygn. akt I CSK 945/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko E. Spółce z o.o. w P.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów,

uwzględniając powództwo Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów,

wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2013 r. uznał za niedozwolone i zakazał pozwanemu E.

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wykorzystywania w obrocie z

konsumentami postanowień wzorca umowy o treści: 1) „E. (…) uzyska decyzje, o

których mowa w § 3 ust. 5 (…). Jeżeli przyłączenie nie nastąpi z przyczyn

wymienionych w ust. 1.2 i ust. 1.3 niniejszego paragrafu Klient zobowiązany jest do

pokrycia E. udokumentowanych wydatków poniesionych przez E. i zobowiązań

zaciągniętych przez E. w związku z realizacją niniejszej umowy do wysokości

szacunkowej kwoty opłaty za przyłączenie.”, 2) „Klient oświadcza, że udzieli E. na

wykonane elementy, o których mowa w ust. 4 pkt 3, gwarancji przez okres 36

miesięcy, licząc od dnia ich sprzedaży.” i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego i orzekł o kosztach postepowania

apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że zostały

spełnione przesłanki uznania zaskarżonych postanowień wzorców umów za

niedozwolone. Postanowienie przytoczone w sentencji zaskarżonego wyroku

w pierwszej kolejności, stosowane przez pozwaną w zawieranych przez nią

z konsumentami umowach o przyłączenie do sieci typu UT, nakłada na

konsumenta obowiązek pokrycia wydatków poniesionych przez E. również w

sytuacji, w której nieuzyskanie przez tego przedsiębiorcę dokumentów

wymaganych do dokonania przyłączenia jest wynikiem braku z jego strony

należytej staranności a nawet rezultatem rażącego niedbalstwa. Postanowienie to

jest zatem zbliżone do tzw. klauzuli szarej, przewidzianej w art. 3853

pkt 22 k.c.,

gdyż przewiduje obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta.

Drugie postanowienie, stosowane we wzorcu umowy o przyłączenie do sieci

UK, nakłada obowiązek udzielenia gwarancji na elementy przyłącza na konsumenta,

który nie jest profesjonalistą i nie ma możliwości sprawdzenia ich właściwości

3

technicznych oraz jakości; postanowienie to narusza równowagę kontraktową stron

umowy tym bardziej, że przewiduje – bez usprawiedliwienia – długi okres gwarancji.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że bez zaskarżonych postanowień wzorców

umów stosowanych przez pozwaną konsument znajdowałby się w lepszej sytuacji;

pozwana nie mogłaby, wykorzystując swoją uprzywilejowana pozycję kontraktową

wobec konsumenta, przerzucać wyłącznie na niego ryzyko związane

z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy.

W skardze kasacyjnej pozwana, w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuciła naruszenie przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie:

- art. 3851

§ 1 k.c. przez orzeczenie wpisu do rejestru postanowień wzorców

umów uznanych za niedozwolone postanowień umów typu UT i UK nie

zawierających treści abuzywnej, lecz jedynie odesłanie do postanowień mających

świadczyć o abuzywności, a które nie zostały objęte żądaniem wpisu do rejestru;

- art. 3851

§ 1 k.c. przez uznanie, że zakwestionowane postanowienia

wzorców umów mają charakter abuzywny przez sam fakt, że pogarszają sytuację

konsumenta, a z pominięciem zbadania, czy kształtują one prawa i obowiązki

konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy;

- art. 3851

§ 1 k.c. przez uznanie, że zakwestionowane postanowienie

wzorca umowy o przyłączenie typu UT nie określa głównego świadczenia strony

i przez to może podlegać kontroli pod katem abuzywności oraz

- art. 577 § 1 k.c. w związku z art. 578, art. 579, art. 580 i art. 581 w związku

z art. 3851

§ 1 k.c. przez uznanie, że wymóg udzielenia przez konsumenta

gwarancji jakości na sprzedawane elementy przyłącza kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego

interesy

Druga podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia:

- art. 47942

§ 1 i art. 47943

§ 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

pominiecie funkcji publicznej rejestru klauzul niedozwolonych i dokonanie wpisu

postanowień wzorców umów, wobec których – bez znajomości pozostałej treści

danego wzorca umowy – nie można ustalić zakwestionowanej treści normatywnej

mającej stanowić o naruszeniu praw konsumentów;

4

- art. 228 § 1 i art. 232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez arbitralne

uznanie, że trzyletni termin gwarancji jakości na elementy przyłącza, w tym na

stacje transformatorowe, ma charakter nadmierny oraz

- art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak ustosunkowania się

do zarzutów pozwanej dotyczących naruszenia przez Sad pierwszej instancji art.

3851

§ 1 k.c. i poprzestanie na prezentacji własnych rozważań ograniczających się

do przeprowadzenia tzw. testu przyzwoitości bez uwzględnienia wszystkich

przesłanek kontroli dokonywanej na podstawie tego przepisu.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie również wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania albo

o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

powództwa.

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności, chociaż nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogły zostać uznane za usprawiedliwione.

Zgodnie z art. 3851

§ 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie - poza postanowieniami

określającymi główne świadczenia stron - nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa

i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy. W świetle tego unormowania nie ulega wątpliwości, że uznanie konkretnej

klauzuli umownej za niedozwolone postanowienie umowne wymaga stwierdzenia

łącznego wystąpienia obu wymienionych przesłanek, tj. „sprzeczności z dobrymi

obyczajami”, jak i „rażącego naruszenia interesów konsumenta” (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2006 r., I CSK 173/06, nie publ.).

Przez działanie wbrew dobrym obyczajom - przy kształtowaniu treści

stosunku zobowiązaniowego - należy rozumieć wprowadzanie do wzorca klauzul

umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron tego stosunku; rażące

naruszenie interesów konsumenta oznacza zaś nieusprawiedliwioną dysproporcję

praw i obowiązków stron, wynikających z umowy, na niekorzyść konsumenta -

5

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, Biul. SN

2005, Nr 11, poz. 13 oraz z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, Biul. SN 2006, nr 5-

6, poz. 12). Rażące naruszenie interesów konsumenta zazwyczaj stanowi

naruszenie dobrych obyczajów; natomiast zachowanie sprzeczne z dobrymi

obyczajami nie zawsze rażąco narusza te interesy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 13 października 2010 r., I CSK 694/09, nie publ.).

W orzecznictwie przyjmuje się, że ocena rzetelności określonego

postanowienia wzorca umownego może być dokonana za pomocą tzw. testu

przyzwoitości, polegającego na zbadaniu, czy postanowienie wzorca jest sprzeczne

z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów oraz jak

wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której postanowienie to

nie zostałoby zastrzeżone; jeżeli bez tego postanowienia znalazłby się on - na

podstawie ogólnych przepisów - w lepszej sytuacji, należy uznać je za nieuczciwe

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2007 r., III SK 21/06, OSNP 2008,

nr 11-12, poz. 181). Nie kwestionując przydatności tego testu w ramach kontroli

abstrakcyjnej postanowienia wzorca umowy, należy podkreślić, że ma on charakter

pomocniczy i może służyć wyłącznie ocenie, czy spełnione zostały przesłanki

abuzywności wskazane w art. 3851

§ 1 k.c., a więc, czy kwestionowane

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy.

Skarżąca trafnie zarzuciła, że Sąd Apelacyjny nie przeprowadził takiej

kompleksowej oceny, gdyż posiłkując się przywołanym testem przyzwoitości

poprzestał na konstatacji, że kwestionowane postanowienia wzorców obu umów

pogarszają sytuację konsumenta - naruszają równowagę kontraktową stron, istotną

z punktu widzenia oceny postanowień wzorca w płaszczyźnie przesłanki dobrych

obyczajów. Poza zakresem rozważań Sądu Apelacyjnego pozostała natomiast

kwestia, czy postanowienia te rażąco naruszają interesy konsumenta, co nie

pozwala odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 3851

§ 1 k.c.

Przedmiotem postepowania o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone jest żądanie przeprowadzenia kontroli konkretnego postanowienia

wzorca; powód powinien przytoczyć to postanowienie i wskazać wzorzec, w którym

jest ono stosowane. W razie uwzględnienia powództwa sąd w sentencji wyroku

6

przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje

ich wykorzystywania (art. 47942

§ 1 k.p.c.). Stwierdzenie, iż określone

postanowienie wzorca jest niedozwolonym postanowieniem umownym stanowi

przesłankę orzeczenia o zakazie. W piśmiennictwie trafnie zwrócono uwagę, że

wskazana pierwsza część orzeczenia powinna być sformułowana w sposób

gwarantujący realną możliwość eliminacji niedozwolonych postanowień z obrotu.

W konsekwencji wskazano na dopuszczalność pewnej swobody (ale nie

dowolności) sądu w formułowaniu w wyroku przytoczenia określonego

postanowienia wzorca umowy w odniesieniu do żądania tak, aby wyeliminować

sytuacje, w których dosłowne przytoczenie brzmienia niedozwolonego

postanowienia wzorca wywoływałoby wątpliwości co do tego, jaki wzorzec ma być

wyeliminowany z obrotu, powodowałoby niejasność lub nieczytelność wyroku.

Podkreślono przy tym, że sąd - redagując wyrok - musi mieć na uwadze, że

w rejestrze postanowień wzorców uznanych za niedozwolone zamieszcza się treść

klauzuli jedynie na podstawie sentencji wyroku, a nie jego uzasadnienia (art. 47945

)

oraz że tylko sentencję publikuje się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym

(art. 47944

k.p.c.).

Problem właściwego skonkretyzowania postanowienia wzorca umowy

poddanego kontroli abstrakcyjnej był podejmowany również w orzecznictwie.

Szerzej do tego zagadnienia odniósł się Sad Najwyższy w uzasadnieniu uchwały

składu siedmiu sędziów z dnia 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, (nie publ.),

wskazując, konkretyzacji tej dokonuje się na podstawie brzmienia przytoczonego

postanowienia, ewentualnie w powiązaniu z innymi postanowieniami wzorca, a nie

przez samo to brzmienie i jego językowy kontekst w ramach wzorca. Chociaż ta

treść normatywna odzwierciedlona jest w żądaniu i sentencji wyroku za pomocą

konkretnego sformułowania, to jednak pozostaje ono tylko jej nośnikiem, natomiast

w sensie materialnym stwierdzenie niedozwolonego charakteru i zakaz

wykorzystywania mają za przedmiot właśnie tę treść. Przedmiotem uznania za

niedozwolone i zakazu wykorzystywania jest więc postanowienie w ujęciu

materialnym, a nie formalnym. Nie chodzi o postanowienie o określonym brzmieniu,

łącznie z językowym kontekstem wzorca, ale o wysłowioną w nim, przy

uwzględnieniu normatywnego kontekstu wzorca umowy, skonkretyzowaną treść

7

normatywną, tj. normę lub jej element, określające prawa lub obowiązki stron. Sąd

Najwyższy podkreślił, że łączenie przedmiotowych granic prawomocności

materialnej wyroku, który stwierdza abuzywność postanowienia wzorca umowy,

z jego treścią normatywną, a nie jego brzmieniem, należycie racjonalizuje działanie

skuteczności takiego wyroku i pozwala na uniknięcie sytuacji, w których konieczne

byłoby wszczynanie - nawet w tym samym układzie podmiotowym - kolejnych

postępowań o uznanie za niedozwolone postanowień wzorca umowy mających

wprawdzie nieco odmienne brzmienie, ale w tym samym lub zmienionym

kontekście wzorca wyrażających tożsamą treść normatywną, w związku z czym

można przyjąć, że wynik ich kontroli w tychże kolejnych postępowaniach musiałby

być identyczny.

W świetle przytoczonego zapatrywania, aprobowanego przez skład

orzekający, trudno nie zgodzić się z zarzutami skarżącej, odwołującymi się do art.

3851

§ 1 k.c., art. 47942

§ 1 oraz art. 47943

k.p.c., wskazującymi na trudności

w zidentyfikowaniu postanowień wzorców - w ujęciu materialnym – uznanych za

niedozwolone i usankcjonowanych zakazem wykorzystywania.

Zamierzonego skutku nie mogły natomiast wywrzeć pozostałe zarzuty

podniesione w skardze kasacyjnej.

Naruszenie przepisów postępowania może stanowić usprawiedliwioną

podstawę kasacyjną jedynie wtedy, gdy uchybienie to mogło mieć istotny wpływ

na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

utrwalił się pogląd – aprobowany przez skład orzekający – zgodnie z którym

sporządzenie wadliwego uzasadnienia orzeczenia w zasadzie nie może mieć

wpływu na treść rozstrzygnięcia. Z tego też względu przyjmuje się, że zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może zostać

skutecznie podniesiony wyjątkowo wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego

orzeczenia nie ma wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera kardynalne

braki, które uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (zob. m.in. wyroki:

z dnia 26 listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, Nr 5, poz. 100; z dnia

16 stycznia 2006 r., V CK 405/04, nie publ.; z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

364/06, nie publ.; z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 458/06, nie publ.). Wbrew

odmiennym twierdzeniom skarżącego, uzasadnienie zaskarżonego postanowienia

8

nie jest dotknięte tego rodzaju mankamentami. Wynika z niego jednoznacznie, jakie

przesłanki legły u podstaw oceny abuzywności kwestionowanych przez powoda

postanowień wzorców umów. Trafność tej oceny nie może być podważona

skutecznie w płaszczyźnie zarzutu wadliwego sporządzenia uzasadnienia wyroku.

Wyrażona przez Sąd Apelacyjny ocena, że w postanowieniu wzorca

umowy o przyłączenie typu UK określono zbyt długi termin gwarancji udzielanej

przez konsumenta na sprzedawane elementy przyłącza, stanowiła tylko jedną

z przesłanek uznania tego postanowienia za abuzywne. Skarżąca nie podjęła

nawet próby wykazania, że bez kwestionowanego stwierdzenia, ocena

abuzywności przedstawiałaby się odmiennie. Zarzut naruszenia art. 228 § 1 i art.

232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. należało zatem uznać za chybiony.

Mankamenty związane ze wskazaną już niepełną oceną abuzywności

kwestionowanych postanowień wzorców umów nakazują uznać za bezzasadny

zarzut naruszenia art. 577 § 1 w związku z art. 578 k.c., art. 579, art. 580 i art. 581

k.c. w związku z art. 385 § 1 k.c., oparty na nieuprawnionym założeniu, iż

przewidziany we wzorcu umowy typu UK wymóg udzielenia przez konsumenta na

rzecz przedsiębiorcy gwarancji jakości na sprzedawane elementy przyłącza został

oceniony przez Sąd Apelacyjny jako rażąco naruszający interesy konsumenta.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.

kc