II CSK 639/14

Sygn. akt II CSK 639/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. D.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej

z siedzibą w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach II. 1., II. 3. i III (drugim

podpunkt pierwszy, drugim, podpunkt trzeci i trzecim) i sprawę

w tym zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

P. w ten sposób, że zasądził na rzecz powoda kwotę 76.046 zł, a w pozostałym

zakresie oddalił powództwo o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z

nieruchomości.

Ustalił, że Z. na podstawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w

P. z dnia 11 marca 1963 r., wydanej w trybie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, pobudował w 1965 i 1969 r. na

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa linię energetyczną

wysokiego napięcia. W dniu 19 października 1981 r. poprzednicy prawni powoda

nabyli część tej nieruchomości objętą księgą wieczystą Kw […] i oznaczoną

numerem ewidencyjnym 437/4 o powierzchni 2,9835 ha. Pozwana P. jest, wskutek

kolejnych przekształceń, następcą prawnym przedsiębiorstwa państwowego, zaś

powód jest właścicielem nieruchomości na podstawie umowy darowizny z dnia 15

marca 1996 r. Od maja 1997 r. do 31 grudnia 2003 r. działka była przeznaczona

pod grunty rolne a od dnia 1 stycznia 2004 r., zgodnie ze studium uwarunkowań

i kierunków zagospodarowania gminy, jest przeznaczona w części dla działalności

gospodarczej a w części pod grunty orne. Wysokość wynagrodzenia za korzystanie

z nieruchomości w okresie od maja 1997 r. do października 2008 r. wynosi

48.000 zł, a za okres od listopada 2008 r. do czerwca 2012 r. 28.046 zł.

Pozwana wniosła do Sądu Rejonowego wniosek o stwierdzenie zasiedzenia

służebności przesyłu na przedmiotowej nieruchomości, który został oddalony

prawomocnie postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 15 lutego 2011 r. W toku

niniejszego postępowania podniosła zarzut zasiedzenia służebności przesyłu.

Sąd Apelacyjny zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie

do możliwości nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści

odpowiadającej służebności przesyłu z dniem 19 października 2011 r. ale stwierdził,

że w czasie biegu terminu doszło do jego przerwania na skutek wytoczenia

powództwa o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie przez pozwaną

z nieruchomości. Jako dominujące stanowisko wskazał pogląd wyrażony

3

w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia, V CSK 239/09 i z dnia

23 października 2013 r., IV CSK 30/13 (nie publ.), zgodnie z którym przed dniem

3 sierpnia 2008 r. właściciel gruntu obciążonego urządzeniami przesyłowymi nie

miał prawnej możliwości żądania od przedsiębiorstwa przesyłowego ustanowienia

służebności ani nie dysponował w zasadzie żadnym skutecznym instrumentem

prawnym prowadzącym do usunięcia z jego gruntu urządzeń przesyłowych.

Prowadziło to do sytuacji, w której przeciwko właścicielowi gruntu biegł termin

zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej treścią służebności przesyłu

prowadzący do nieodpłatnego nabycia prawa przez przedsiębiorcę, a właściciel

realny wpływ na zmianę tej sytuacji miał poprzez wniesienie przedmiotowego

powództwa, które należy traktować jako aktywny przejaw zainteresowania

właściciela jego nieruchomością i jednocześnie brak zgody na nieodpłatne

korzystanie z nieruchomości w zakresie treści służebności przesyłu, co uzasadnia

przyjęcie przerwy biegu przedawnienia.

Odnosząc się do żądania zapłaty wynagrodzenia uznał, że przedsiębiorstwo

energetyczne, które nie legitymuje się uprawnieniem do ingerowania w sferę cudzej

własności i korzysta z nieruchomości w złej wierze, jest zobowiązane do

świadczenia wynagrodzenia na podstawie art. 225 k.c. Wynagrodzenie ustalone

według stawek rynkowych na podstawie opinii biegłego nie zostało skutecznie

zakwestionowane przez pozwanego, co uzasadnia uwzględnienie powództwa do

kwoty 76.046 zł.

W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżyła powyższy wyrok w punkcie

II.1 i II.3 oraz w punkcie III i wniosła o jego uchylenie w tej części oraz przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzuciła przez błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie art. 292 w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c. i art. 172

§ 2 k.c. przez uznanie, że wskutek wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie

doszło do przerwania biegu 30 – letniego terminu zasiedzenia służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Podstawa skargi kasacyjnej przewidziana w art. 398 3

§ 1 pkt 1 k.p.c.

wyróżnia dwie formy naruszeń prawa materialnego – błędne rozumienie treści lub

znaczenia normy prawnej z punktu widzenia ustalonych reguł wykładni (błędna

wykładnia) oraz błędne subsumowanie faktów ustalonych w procesie pod

abstrakcyjny stan faktyczny zawarty w hipotezie normy prawnej (niewłaściwe

zastosowanie). W zakresie zarzucanego naruszenia prawa materialnego pozwana

podniosła równolegle błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskazanych

przepisów prawa materialnego. Tymczasem, jak wielokrotnie stwierdzał Sąd

Najwyższy, nie jest możliwe jego naruszenie jednocześnie przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie, ponieważ są to dwie różne postacie naruszenia

i każda z nich wymaga odrębnego wykazania (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 17 października 2008 r., I CSK 187/08, z dnia 15 lipca 2010 r. IV CSK

138/10 - nie publ.). Skarżąca powinna zatem wskazać oddzielnie każdą z postaci

naruszenia prawa materialnego i przytoczyć zarzuty odpowiednie do każdej z nich.

Aczkolwiek konstrukcja zarzutu nie jest prawidłowa, to z jego treści oraz

uzasadnienia wynika, że pozwana zarzuca błędną wykładnię art. 292 w zw. z art.

123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c. i art. 172 § 2 k.c.

Z uwagi na rozbieżne twierdzenia Sądów obu instancji, w pierwszej

kolejności trzeba wyjaśnić charakter służebności, której zasiedzenia domaga się

pozwana. Przedsiębiorstwo przesyłowe zgłosiło zarzut nabycia przez zasiedzenie

„służebności gruntowej o treści przesyłu” bez wskazania art. 3051

k.c.

a z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące

dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią

służebności przesyłu (k. 455). Sąd pierwszej instancji odniósł się do zarzutu

zasiedzenia dokonując oceny w świetle art. 3051

k.c. a więc odnosząc ją do

zasiedzenia służebności przesyłu, natomiast Sąd drugiej instancji stwierdził, że

podziela pogląd o możliwości nabycia przez pozwanego służebności gruntowej

o treści odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 18/13

(OSNC z 2013 r., nr 12, poz. 139, Biul. SN z 2013 r., nr 5, poz. 5) w odniesieniu do

służebności przesyłu należy oddzielić dwie konstrukcje – służebności o treści

odpowiadającej treścią służebności przesyłu (art. 145 i 292 k.c.) oraz służebności

5

przesyłu (art. 3051

– 3054

k.c.). Nie można tych instytucji prawnych utożsamiać,

mimo że mają analogiczną treść oraz pełnią te same funkcje. Do dnia 3 sierpnia

2008 r. dopuszczalne było wyłącznie zasiedzenie służebności odpowiadającej

treścią służebności przesyłu, a po tej dacie służebności przesyłu. W tym drugim

wypadku możliwe jest doliczenie do okresu posiadania służebności przesyłu okresu

posiadania służebności odpowiadającej jej treścią. Sąd związany jest treścią

wniosku (zarzutu) co do prawa, którego nabycia przez zasiedzenie domaga się

wnioskodawca.

Istota problemu sprowadza się do tego, czy pozew właściciela wytoczony

przed dniem 3 sierpnia 2008 r. przeciwko przedsiębiorcy przesyłowemu o zapłatę

wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przerywa bieg zasiedzenia

służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Ewentualna przerwa tego

biegu uniemożliwia bowiem doliczenie okresu posiadania tej służebności przed

datą przerwy do okresu posiadania służebności przesyłu.

W zakresie przerwy biegu zasiedzenia przepisy kodeksu cywilnego

o zasiedzeniu nie regulują w samodzielny sposób tej kwestii i wobec treści art. 175

k.c. odpowiednie zastosowanie ma art. 123 § 1 pkt 1 k.c. stanowiący, że bieg

zasiedzenia przerywa się przez każdą czynność przed sądem albo innym organem

powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju

przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia

lub zabezpieczenia roszczenia. Za utrwalone należy przyjąć stanowisko judykatury,

że przy wykładni pojęcia „czynności przedsięwziętej bezpośrednio w celu

dochodzenia roszczenia”, uwzględniając odpowiednie stosowanie zasiedzenia

przepisów o przerwie biegu terminu przedawnienia, nie można pominąć celu

instytucji zasiedzenia, a więc uporządkowania długotrwałych stosunków

rzeczowych, oraz celu przerwania biegu zasiedzenia, którym jest uniemożliwienie

posiadaczowi zasiedzenia prawa. Podzielić trzeba też pogląd, że jedynie

powództwo lub wniosek zmierzający bezpośrednio do ochrony własności jest

czynnością, o której mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., z tym że nie musi ona zmierzać

bezpośrednio do pozbawienia posiadacza posiadania nieruchomości a może

również zmierzać do ustalenia prawa własności, nowego ukształtowania stosunków

prawnorzeczowych między właścicielem a posiadaczem, w tym do zmiany

6

charakteru posiadania (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1992 r., III CZP

87/92, OSNCP z 1993 r., nr 3, poz. 31, z dnia 28 czerwca 2006 r., III CZP 42/06,

OSNC z 2007 r., nr 4, poz. 54, z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10, OSNC

z 2011 r., nr 9, poz. 99, Prok. i Pr. – wkł. z 2012 r., nr 3, poz. 40 i z 2012 r., nr 7 – 8,

poz. 36, BIUL. SN z 2011 r., nr 1, poz. 8, M. Prawn. z 2014 r., nr 18, poz. 980,

postanowienie z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 395/11 „Izba Cywilna” z 2013 r.,

nr 7 – 8, s. 28).

Problem, czy pozew o zapłatę o wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

przez przedsiębiorcę przesyłowego z nieruchomości przerywa bieg terminu

zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu był

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Stanowisko akceptujące pozew

o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości jako

czynność, o której mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., jako decydujący wskazuje

argument, że przed wprowadzeniem przepisów dotyczących służebności przesyłu

(art. 3051

i n. k.c.) z dniem sierpnia 2008 r. właściciel nieruchomości był

pozbawiony możliwości wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie służebności,

a często wystąpienie z powództwem windykacyjnym lub negatoryjnym, z uwagi na

charakter urządzeń przesyłowych, byłoby oczywiście nieuzasadnione i sprzeczne

z interesem społecznym, co sprawiało, że wystąpienie z omawianym powództwem

było jedynym możliwym prawnie przejawem aktywności właściciela (postanowienia

z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 239/09, z dnia 23 października 2013 r., IV CSK

30/13, OSNC z 2014 r., nr 7 – 8, poz. 88, Biul. SN z 2014 r., nr. 1, poz. 10,

M. Prawn. z 2014 r., nr 16, str. 862 – 862 i z 2014 r., nr 18, str. 978).

Stanowisko przeciwne wykluczające taką możliwość i uznające za taką

czynność wniesienie wniosku o ustanowienie służebności opiera się na poglądzie,

że sprawa z powództwa o zapłatę za bezumowne korzystanie z nieruchomości

w zakresie służebności przesyłu nie jest rodzajem sporu o własność pomiędzy

właścicielem gruntu a posiadaczem służebności i za jego pomocą nie można

dochodzić pozbawienia posiadania, zmiany jego charakteru, czy też nowego

ukształtowania stosunków prawnorzeczowych między właścicielem a posiadaczem

służebności, a więc nawet stosunkowo szeroka interpretacja art. 123 § 1 pkt 1 k.c.

w zw. z art. 175 k.c. nie daje podstawy do twierdzenia, że wytoczenie takiego

7

powództwa przerywa bieg terminu zasiedzenia służebności przesyłu

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2011 r., M. Prawn. z 2014 r.,

nr 18, poz. 980, z dnia 13 lutego 2014 r., V CSK 167/13, M. Prawn. z 2014 r., nr 18,

s. 980, z dnia 12 września 2013 r., IV CSK 88/13, nie publ., wyrok z 10 lipca 2013 r.,

V CSK 320/12, nie publ.). Dodać należy, że powyższe postanowienia dotyczyły

takiego stanu faktycznego, w którym pozew o zapłatę wniesiony był już

po wprowadzeniu służebności przesyłu i problem dotyczył tego, czy wniosek

o ustanowienie służebności przerywa bieg zasiedzenia.

Problem rozstrzygnęła uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

26 listopada 2014 r., III CZP 45/14 (OSNC z 2015 r., nr 5, poz. 54), w której orzekł,

że wytoczenie przez właściciela nieruchomości przeciwko posiadaczowi

służebności przesyłu, a przed dniem 3 sierpnia 2008 r. przeciwko posiadaczowi

służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, powództwa

o zasądzenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości

w zakresie odpowiadającym treści tej służebności nie przerywa biegu jej

zasiedzenia. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że czynnością przedsięwziętą bezpośrednio

w celu dochodzenia prawa w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z 292 i 175 k.c.

jest każde zachowanie właściciela nieruchomości przed właściwym organem,

zmierzające bezpośrednio do uregulowania stosunków prawnorzeczowych

wykonywanej służebności lub do zaniechania jej wykonywania. Nie odpowiada

temu samo wystąpienie o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości

w zakresie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, bo ani

to roszczenie, ani jego realizacja nie zmienia relacji prawnorzeczowych właściciela

z posiadaczem służebności. Wniesienie takiego powództwa powoduje jedynie

zmianę dobrej wiary posiadania służebności w złą wiarę (tak też uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10), natomiast nie jest

równoznaczne z bezpośrednim działaniem w celu ukształtowania stosunku

prawnego między nim a posiadaczem służebności, przerywającym bieg

zasiedzenia. Właściciel nieruchomości także przed dniem 3 sierpnia 2008 r. mógł

dochodzić swych praw na etapie tworzenia planów zagospodarowania

przestrzennego, planów miejscowych, procesu przygotowania inwestycji przesyłu

energii, ciepła gazu oraz roszczeń prawnorzeczowych wynikających z immisji

8

bezpośrednich i pośrednich nieruchomości a także realnego skierowania roszczeń

petytoryjnych, uzupełniających, domagających się pozbawienia posiadania i zmiany

jego charakteru oraz powództw – wyraźnie wymienionych w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. -

o ustalenie nieistnienia służebności (art. 189 k.p.c.).

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w tej sprawie podziela ten pogląd,

przy czym dodać trzeba, że brak podstaw do akceptowania bezczynności

właściciela nieruchomości w sytuacji, gdy bieg zasiedzenia służebności przesyłu

z doliczeniem okresu posiadania służebności o treści odpowiadającej służebności

przesyłu kończy się po dniu 3 sierpnia 2008 r., a właściciel nie korzysta

z uprawnienia przyznanego w art. 3052

§ 2 k.c. Pogląd zaprezentowany przez Sąd

drugiej instancji nie może być podtrzymany po wejściu w życie służebności przesyłu

umożliwiającej właścicielowi nieruchomości żądanie ustanowienia służebności

przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Taka sytuacja miała miejsce

w niniejszej sprawie, właściciel nieruchomości wiedząc o dążeniu przedsiębiorstwa

przesyłowego do zasiedzenia służebności przesyłu zignorował bowiem

rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w sprawie o zasiedzenie służebności oddalające

prawomocnie w dniu 14 lutego 2011 r. wniosek z przyczyny braku upływu terminu

zasiedzenia i wskazujące ten termin i nie podjął żadnych czynności zmierzających

do przerwania jego biegu.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.,

o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c.

kc