II CSK 683/14

Sygn. akt II CSK 683/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa Z. W.

przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 17 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 1 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił powództwo o

50 250 zł odszkodowania.

Sąd ustalił, że w dniu 22 maja 2003 r. strony zawarły umowę rachunku

bankowego. W pozwanym banku obowiązywały stosowne procedury regulujące

wypłatę środków pieniężnych z rachunku bankowego. Instrukcja obiegu

dokumentów stanowiła, że dokonywana przez kasjera wypłata, przekraczająca

pewną sumę, wymagała akceptacji pracownika zatrudnionego na stanowisku

obsługi klienta; ponadto dokumenty, stanowiące podstawę wypłaty pieniędzy,

powinien kontrolować główny księgowy.

W dniu 15 stycznia 2004 r. na rachunku bankowym powoda znajdowała się

kwota 64 707,78 zł. Następnego dnia z tego rachunku pobrano 50 000 zł i opłatę

prowizyjną w wysokości 250 zł.

T. K., zatrudniona w pozwanym banku jako kasjerka, dokonywała

bezprawnych wypłat pieniędzy z rachunków klientów w okresie od sierpnia 2003 r.

do końca stycznia 2004 r. Ona wzięła też pieniądze z konta powoda w dniu 16

stycznia 2004 r. Bank po przeprowadzeniu w dniu 30 stycznia 2004 r. kontroli, która

stwierdziła brak pieniędzy, rozwiązał umowę o pracę z T. K. i zawiadomił

prokuraturę o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 kwietnia 2005 r., wydanym

w sprawie II K …/05, T. K. została uznana za winną popełnienia m.in. przestępstwa

z art. 278 § 1 k.k. polegającego na tym, że w dniu 16 stycznia 2004 r. w P.,

pracując na stanowisku kasjerki w Banku Spółdzielczym w W., dokonała kradzieży

pieniędzy z rachunku bakowego powoda w ten sposób, że wystawiła gotówkowy

dowód wypłaty, wprowadziła operację do raportu kasowego, a następnie wypłaciła i

zabrała w celu przywłaszczenia pieniądze w kwocie 50 000 zł, działając na szkodę

Banku Spółdzielczego.

Powód kilka razy bezskutecznie wzywał pozwanego do zapłaty

odszkodowania w wysokości dochodzonej w sprawie wraz z ustawowymi

odsetkami.

3

Podkreślając, że powód jako podstawę prawną dochodzonego roszczenia

wskazał art. 430 k.c. i - alternatywnie - art. 415 k.c., Sąd Rejonowy uznał, iż nie

zachodzą przesłanki do uwzględnienia powództwa na podstawie art. 430 k.c.,

ponieważ T. K., dokonując zaboru kwoty 50 000 zł z rachunku powoda, nie

wykonywała czynności powierzonych jej przez pracodawcę, a jedynie wykorzystała

możliwość, przy okazji wykonywania powierzonych jej czynności, uzyskania

korzyści majątkowej dla siebie. Sąd dopatrzył się natomiast odpowiedzialności

pozwanego na podstawie art. 415 k.c. Do zagarnięcia przez jego pracownika

pieniędzy z rachunku bankowego powoda doszło z powodu nieprzestrzegania w

banku odpowiednich wewnętrznych procedur. To uzasadnia - według Sądu -

przyjęcie odpowiedzialności banku na podstawie art. 415 k.c.

Sąd Rejonowy uznał jednak, że roszczenie powoda oparte na art. 415 k.c.

uległo trzyletniemu przedawnieniu na podstawie art. 4421

§ 1 k.c. Nie dopatrzył się

natomiast podstaw do zastosowania w sprawie dwudziestoletniego terminu

przedawnienia, przewidzianego w art. 4421

§ 2 k.c. Doznana przez powoda szkoda

nie powstała w wyniku przestępstwa, o którym mowa w art. 4422

§ 2 k.c.,

jest ona bowiem rezultatem własnego deliktu banku, polegającego na

niezapewnieniu warunków funkcjonowania banku uniemożliwiających działalność

przestępczą pracownika. Roszczenie odszkodowawcze powoda, oparte na delikcie

własnym pozwanego, podlegało zaś trzyletniemu przedawnieniu.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda.

Sąd odwoławczy nie podzielił zrzutu apelującego, że są podstawy do

przyjęcia odpowiedzialności pozwanego na podstawie art. 430 k.c. Zdaniem Sądu

powód nie sprostał ciężarowi dowodu (art. 6 k.c.) i nie wykazał, że do szkody

doszło przy wykonywaniu powierzonych czynności. Tej oceny nie zmienia

przewidziane w art. 11 k.p.c. związanie sądu cywilnego ustaleniami co do

popełnienia przestępstwa; ponadto z wyroku karnego wynika, że przestępstwo

spowodowało szkodę w majątku pozwanego, a nie powoda.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 430 w związku z art. 415 k.c., art. 11 k.p.c., art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 385 w związku z art. 367 § 1

4

k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji albo o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, albowiem skuteczne podniesienie zarzutu kasacyjnego dotyczącego

naruszenia prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko wtedy,

gdy podstawa faktyczna zaskarżonego wyroku nie budzi zastrzeżeń (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97 (OSNC 1997, nr 9,

poz. 128). Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów (art. 3982

§ 3 k.p.c.), jest jednak dopuszczalne

powoływanie się w skardze na naruszenie przepisów postępowania pozostających

w związku z dokonanymi w sprawie ustaleniami (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 16 marca 2006 r., III CSK 17/06, nie publ., z dnia 18 grudnia 2013 r., I CSK

144/13, nie publ, i z dnia 5 lutego 2014 r., V CSK 140/13, nie publ.). Taki charakter

mają podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia art. 11 i art. 382 k.p.c.

Sąd odwoławczy orzeka - w myśl art. 382 k.p.c. - na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Przyjmuje się, że zarzut naruszenia tego przepisu może stanowić także

samodzielną podstawę kasacyjną, choć co do zasady wymaga on powiązania

z konkretnymi przepisami normującymi postępowanie rozpoznawcze, którym

uchybił sąd drugiej instancji, jeżeli skarżący wykaże, że doszło do pominięcia przez

sąd drugiej instancji części zebranego w materiału, które mogło mieć wpływ na

wynik sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN

504/99, OSNC 2000, nr 1 poz.17 oraz wyroki Sąd Najwyższego z dnia 3 lutego

2011 r., I CSK 261/10, nie publ. z dnia 12 czerwca 2013 r., II CSK 634/12, nie publ.

i z dnia 5 lutego 2014 r., V CSK 140/13, nie publ.). Taka sytuacja zachodzi

w niniejszej sprawie. Sąd Okręgowy nie prowadził postępowania dowodowego,

a zaskarżony wyrok wydał na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

w pierwszej instancji. Uszło uwagi Sądu, że Sąd Rejonowy dowodu z akt sprawy

5

karnej II K …/05, który dopuścił na rozprawie w dniu 28 maja 2013 r., nie ograniczył

do okoliczności wskazanych w pozwie. Nie ma zatem przeszkód, aby materiał

zebrany w sprawie karnej wykorzystać w procesie cywilnym w szerszym zakresie,

niezbędnym do oceny zasadności powództwa. W tej sytuacji nie można odeprzeć

zarzutu skarżącego, że Sąd wydał zaskarżony wyrok z pomięciem części materiału

zawartego w aktach sprawy karnej, np. dokumentu dotyczącego zakresu czynności

powierzonych przez pozwanego T. K., który może mieć istotne znaczenie dla oceny

opartej na art. 430 k.c. odpowiedzialności w zakresie dotyczącym budzącej

kontrowersję miedzy stromi kwestii, czy do powstania szkody doszło przy

wykonywaniu powierzonych czynności. Zarzut wydania zaskarżonego wyroku z

naruszeniem art. 382 k.p.c. należało zatem uznać za uzasadniony.

W orzecznictwie wyjaśniono, że przepis art. 11 k.p.c., mający charakter

procesowy, nie reguluje i nie przesądza kwestii odpowiedzialności cywilnej.

O skutkach cywilnoprawnych wynikających z czynu objętego prawomocnym

wyrokiem skazującym decyduje bowiem cywilne prawo materialne. Istota związania

sądu cywilnego skazującym wyrokiem karnym wyraża się w tym, że w skład

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sądu cywilnego wchodzi czyn opisany

w sentencji karnego wyroku skazującego, sąd cywilny jest więc pozbawiony

możliwości dokonywania ustaleń w tym zakresie. Użyte zaś w art. 11 zdanie drugie

k.p.c. pojęcie "wszelkie okoliczności" oznacza tylko takie, które wykraczają poza

określony w zdaniu pierwszym tego przepisu zakres ustaleń wiążących sąd

w postępowaniu cywilnym (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 21 lutego 2013 r.,

I CSK 373/12, OSNC 2013, nr 11, poz. 26).

Z opisu czynu zawartego w sentencji prawomocnego wyroku karnego

skazującego T. K. wynika jednoznacznie, że dokonała ona, pracując na stanowisku

kasjerki w oddziale pozwanego banku w P., kradzieży 50 000 zł z konta bankowego

powoda w ten sposób, że wystawiła gotówkowy dowód wypłaty, wprowadziła

operację do raportu kasowego, a następnie wypłaciła pieniądze i zabrała je w celu

przywłaszczenia. W tej sytuacji trudno odmówić racji skarżącemu, że Sąd z

naruszeniem art. 11 k.p.c. uznał, że okoliczności objęte opisem czynu zawartego w

sentencji wyroku skazującego T. K. nie stanowią dostatecznej podstawy do

przyjęcia, iż na skutek popełnionego przez skazaną przestępstwa poniósł on

6

szkodę polegającą na utracie pieniędzy zgromadzonych na rachunku bankowym.

Okoliczności tych nie mogą podważać przywołane przez Sąd zeznania świadka T.

K. i wiceprezesa pozwanego banku, albowiem zmierzają one do obalenia objętych

przewidzianym w art. 11 k.p.c. związaniem ustaleń co do popełnienia przestępstwa

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 267/09, nie publ.).

Tej oceny nie zmieniają też objęte opisem czynu, zawartym w sentencji

prawomocnego karnego wyroku skazującego, ustalenia, że sprawca czynu działał

na szkodę pozwanego. Są to bowiem konsekwencje związane z utratą przez

posiadacza rachunku bankowego własności środków pieniężnych zgromadzonych

na rachunku bankowym, który jednak nabywa - co należy podkreślić - w stosunku

do banku roszczenie o zwrot takiej samej ich ilości (por. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1962 r., VI KO 23/62, OSPiKA 1962,

nr 11, poz. 303).

Wartości dowodowej wyroku karnego i znaczenia przewidzianego w art. 11

k.p.c. związania jego ustaleniami co do popełnienia przestępstwa nie podważa

okoliczność, że T. K. została skazana w trybie art. 335 § 1 k.p.k. Wyrażenie zgody

przez oskarżonego na skazanie, które zostało złożone na podstawie art. 335 § 1

k.p.k., nie zwalnia bowiem sądu, a wcześniej prokuratora od obowiązku zbadania,

czy oskarżony jest rzeczywiście winny popełnienia zarzucanego mu przestępstwa

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2001 r., III KKN 372/99 (nie publ.).

Na skutek uznania omówionych zarzutów naruszenia przepisów

postępowania za uzasadnione, została podważona podstawa faktyczna

zaskarżonego wyroku. W tej sytuacji - z powodów wyżej wskazanych - ocena

zarzutu skarżącego, że są podstawy do przypisania pozwanemu odpowiedzialności

na podstawie art. 430 k.p.c. należało uznać za przedwczesną. Trafne jest natomiast

nawiązujące do nowszego orzecznictwa Sądu Najwyższego stanowisko

skarżącego dotyczące rozumienia zawartego w przytoczonym przepisie pojęcia

„przy wykonywaniu powierzonych czynności”.

W judykaturze i literaturze od dawna poszukuje się - jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 25 listopada 2005 r., V CK 396/05 (Pr. Bankowe 2006 r.,

nr 11, poz. 16) - właściwych kryteriów prawnych pozwalających odróżnić sytuację,

7

w której podwładny wyrządza szkodę "przy wykonywaniu" powierzonej czynności,

od sytuacji wyrządzenia szkody przez tego podwładnego jedynie "przy okazji"

(przy sposobności) wykonania powierzonej czynności. Wypowiedzi w literaturze

i judykaturze Sądu Najwyższego nie upoważniają z pewnością do kategorycznego

stwierdzenia, że w omawianym zakresie wypracowane zostały ogólne, powszechne

akceptowane kryteria. W "Wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej

w sprawie odpowiedzialności Skarbu Państwa (...)" przyjmowano, że o tym, czy

szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza przy wykonywaniu powierzonej

mu czynności "decyduje cel działania sprawcy" (uchwała Sądu Najwyższego

z 15 lutego 1971 r., III CZP 33/70, OSNC 1971, z. 4, poz. 59, teza V). Szkoda nie

zostaje wyrządzona przy wykonywaniu powierzonej czynności w sytuacji, w której

funkcjonariusz urzeczywistnia w istocie inny cel, niż wynikający z powierzonej mu

funkcji (np. cel osobisty). W uchwale tej wskazywano jednak na możliwości

przyjęcia innych kryteriów w omawianym zakresie (stan wyrządzenia szkody przy

wykonywaniu powierzonej funkcjonariuszowi czynności następowałby także wtedy,

gdyby funkcjonariusz działał w interesie osobistym, ale tylko dlatego, że wykonanie

czynności służbowej umożliwiało mu wyrządzenie tej szkody).

Sąd Najwyższy w omawianym wyroku podzielił zapatrywanie, że w zakresie

poszukiwania kryterium do oceny tego, czy szkoda została wyrządzona "przy

wykonywaniu" powierzonych czynności, decydującego znaczenia nie może mieć

cel działania podwładnego, inny niż oczekiwania przełożonego i poszkodowanego.

Nieuzasadnione byłoby zatem twierdzenie, że zwierzchnik mógłby odpowiadać

za szkodę wobec poszkodowanego tylko wówczas, gdyby podwładny nie

działał zgodnie z zasadniczym celem, jakim kierował się zwierzchnik, powierzając

podwładnemu wykonywanie powierzonych czynności na swój rachunek.

Eksponowanie kryterium celu ograniczałoby znacznie zasięg zastosowania

przepisu art. 430 k.c., co nie dałoby się z pewnością pogodzić z koniecznością

zapewnienia poszkodowanym odpowiedniej ochrony prawnej. Na powierzającym

ciąży bowiem ryzyko wyboru właściwych osób do wykonywania powierzanych im

czynności na rachunek powierzającego. To ryzyko jest tym szersze, im szerszy jest

zespół czynności powierzonych wykonawcy i szerszy potencjalnie krąg osób

poszkodowanych.

8

Przy określaniu tego, czy podwładny wyrządził szkodę "przy wykonywaniu"

powierzonych mu czynności (zespołu czynności) należałoby zatem brać po uwagę

także inne jeszcze kryteria pozwalające na stwierdzenie funkcjonalnego związku

pomiędzy powierzeniem (aktem powierzenia) i wykonywaniem czynności przez

podwładnego, powodującym powstanie szkody u osób trzecich.

Po pierwsze, przedmiotowy aspekt wspomnianego związku oznaczałby

akcentowanie tego, czy podwładny działał w ogóle w ramach powierzonego mu

zespołu (kategorii) czynności. Po drugie, aspekt podmiotowy rozważanego związku

pozwala na ustalenie potencjalnego kręgu osób poszkodowanych (potencjalnych

odbiorców usług pozwanego, w tym osób posiadających rachunki

oszczędnościowe). Po trzecie, temporalny punkt widzenia pozwala eksponować

jednorazowy akt wykonania powierzonych czynności bądź jego charakter

długoterminowy (ciąg powtarzających się czynności podwładnego w dłuższym

odcinku czasowym, skoordynowany z treścią kompleksu powierzonych mu

czynności, tj. np. regułami obsługi rachunków oszczędnościowych). Po czwarte,

aspekt lokalizacyjno-instrumentalny omawianego związku odnosi się do miejsca

wykonywania przez podwładnego powierzonych mu czynności (np. w lokalu

powierzającego) i posługiwania się przez podwładnego stosownymi przedmiotami

(tzw. rekwizytami) oraz oznaczeniami przysługującymi powierzającemu (np. jego

pieczęciami, pismami firmowymi, zabezpieczeniami). Po piąte, wykonawca

czynności podlega "kierownictwu" zwierzchnika przez cały okres wykonywania

czynności, nawet gdy zwierzchnik nie wykonuje takiego kierownictwa w sposób

stały w ramach przewidzianych (np. w umowie o pracę) aktów kontroli i nadzoru

wobec podwładnego i tym samym - pozostawia mu spory margines samodzielności

co do sposobu wykonywania powierzonej funkcji.

Po ustaleniu stanu faktycznego sprawy, z poszanowaniem wskazanych

wyżej przepisów postępowania, których naruszenie skutecznie zarzucono

w skardze kasacyjnej, niezbędna będzie ocena pod kontem istnienia

odpowiedniego związku funkcjonalnego (we wszystkich wskazanych wyżej

aspektach) pomiędzy powierzeniem pracownicy banku czynności a ich wykonaniem

przez nią, prowadzącym do wyrządzenia powodowi szkody. Niezgodność celu

powierzenia pracownicy banku czynności i celu jej działalności (przywłaszczenie

9

środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych) nie powinna mieć

decydującego znaczenia, jeżeli inne, zobiektywizowane kryteria pozwoliłyby na

wystarczające powiązanie działania pracownicy banku z aktem powierzenia jej

zespołu czynności w umowie o pracę.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 oraz 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

kc