II CSK 866/14

Sygn. akt II CSK 866/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa H. D., G.

i B. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódek

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem wstępnym z dnia 9 października 2013 r. Sąd Okręgowy w P. uznał

roszczenie powódek o odszkodowanie za uzasadnione co do zasady.

Sąd ustalił, że dnia 4 listopada 1955 r. została wydana przez Prezydium

Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. decyzja o wywłaszczeniu na rzecz Zakładów

„G.” nieruchomości położonej w P. przy ul. W., stanowiącej część działek nr 54, 55,

208, 795/53 i 797/56, o powierzchni 15 620 m2

, ujawnionej w księdze wieczystej

KW nr […]. Następcami prawnymi ówczesnych właścicieli nieruchomości są

m.in. powódki.

Na wywłaszczonej nieruchomości utworzono działki nr 2710/54 i 942/208,

o łącznej powierzchni 1,5315 ha, i założono dla tej nieruchomości nową księgę

wieczystą KW […]. W dniu 22 września 1993 r. wymienionym działkom nadano

numery 127/1 i 127/2; obecnie pierwsza z nich ma powierzchnię 1,4526 ha, a druga

- 718 m2

.

Nieruchomość objęta księgą wieczystą KW nr […], będąca w zarządzie „G.”,

stała się przedmiotem użytkowania wieczystego z dniem 5 grudnia 1990 r.;

potwierdził to Wojewoda decyzją z dnia 27 lipca 1992 r.

W akcie notarialnym z dnia 15 lutego 1994 r. Skarb Państwa zobowiązał się

wnieść do „G.” SA wkład niepieniężny w postaci zlikwidowanego w celu

prywatyzacji przedsiębiorstwa Zakłady „G.”, z prawem użytkowania wieczystego

gruntu i własności budynków. Nabycie prawa użytkowania wieczystego przez „G.”

SA zostało ujawnione w księdze wieczystej KW […]. Następnie cały majątek

wymienionej spółki akcyjnej został wniesiony do „N.” SA, która umową notarialną z

dnia 31 grudnia 2004 r. prawo użytkowania wieczystego gruntu sprzedała

Przedsiębiorstwu „J.” SA w B.; obecnie użytkownikiem wieczystym gruntu jest „J.”

sp. z o.o. w O.

Decyzją z dnia 21 marca 2008 r. Minister Infrastruktury stwierdził nieważność

decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 4 listopada 1955 r. o

wywłaszczeniu nieruchomości, którą na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie

3

sprawy utrzymał w mocy decyzją z dnia 27 maja 2009 r. Wniesione przez spółkę „J.”

środki zaskarżenia, kwestionujące nieważność wymienionej decyzji, zostały

oddalone.

Decyzją z dnia 8 marca 2011 r. Minister Infrastruktury orzekł, że decyzja

Wojewody z dnia 27 lipca 1992 r. o ustanowieniu użytkowania wieczystego gruntu,

objętego księgą wieczystą KW nr […], zmieniona decyzją z dnia 20 kwietnia 1993 r.,

została wydana z naruszeniem prawa, stwierdzenie jej nieważności uniemożliwiła

przyczyna wskazana w art. 156 § 2 k.p.a. Wymieniona decyzja została utrzymana

w mocy decyzją Ministra Infrastruktury z dnia 14 września 2011 r. Wniesioną od tej

decyzji skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wyrokiem z dnia 25 maja

2012 r.

Odwołując się do uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia

31 marca 2011 r., III CZP 112/10 (OSNC 2011, nr 7-8, poz. 75), Sąd Okręgowy

uznał, że do dochodzonego przez powódki odszkodowania ma zastosowania art.

160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a. Sąd nie podzielił podniesionego przez pozwanego zarzutu

przedawnienia roszczenia, przyjmującego, że początek biegu terminu

przedawnienia należy liczyć od - uznanej za ostateczną - decyzji Ministra

Infrastruktury z dnia 21 marca 2008 r. Zdaniem Sądu dochodzone przez powódki

roszczenie o odszkodowanie pozostaje w związku z decyzjami Ministra

Infrastruktury z dnia 21 marca 2008 r. i z dnia 8 marca 2011 r. Jednakże roszczenie

to stało się wymagalne dopiero z chwilą wydania przez Ministra Infrastruktury

decyzji z dnia 8 marca 2011 r., stwierdzającej niezgodność z prawem ustanowienia

użytkowania wieczystego gruntu. Dopiero po wydaniu tej decyzji okazało się

bowiem, że zwrot wywłaszczonej nieruchomości jest niemożliwy ze względu na

przysługującą użytkownikowi wieczystemu ochronę z tytułu rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo.

Sąd odwoławczy podzielił zarzut apelującego, że roszczenie

odszkodowawcze uległo przedawnieniu, ponieważ decyzja Ministra Infrastruktury

4

z dnia 21 marca 2008 r. korzystała z przymiotu ostateczności w rozumieniu art. 16

k.p.a., termin przedawnienia, liczony od dnia jej wydania, upłynął zatem przed

wniesieniem powództwa.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

powódek zarzucił naruszenie art. 160 § 6 w związku z art. 16 § 1 k.p.a., art. 160 § 6

k.p.a. w związku z art. 117 § i art. 6 k.c. oraz art. 160 § 1 k.p.a. Powołując się na tę

podstawę wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygające znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej ma

kwestia, kiedy decyzja Ministra Infrastruktury z dnia 21 marca 2008 r.,

stwierdzająca nieważność decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia

4 listopada 1955 r. o wywłaszczeniu nieruchomości, stała się ostateczna w

rozumieniu art. 16 k.p.a., albowiem roszczenie o odszkodowanie - zgodnie ze

znajdującym w sprawie zastosowanie art. 160 § 6 k.p.a. - przedawnia się z

upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca

nieważność decyzji wydanej z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. Sąd drugiej instancji

uznał, odwołując się do orzecznictwa, że wspomniana decyzja Ministra

Infrastruktury uzyskała przymiot ostateczności - mimo decyzji z dnia 29 maja 2009 r.

zapadłej na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy - z dniem jej

wydania, powództwo wniesione w dniu 28 marca 2012 r. podlegało zatem oddaniu

z powodu przedawnienia dochodzonego roszczenia.

Kwestia, od jakiego dnia rozpoczyna się bieg - przewidzianego w art. 160 § 6

k.p.a. - przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej wskutek

wydania wadliwej decyzji, jeżeli wadliwość ta została stwierdzona decyzją

nadzorczą właściwego ministra lub samorządowego kolegium odwoławczego

wzbudziła wątpliwości w wypadkach, w których decyzja nadzorcza została wydana

przed dniem 11 kwietnia 2011 r., a więc przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia

3 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz

ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2011 r.

5

Nr 6, poz. 18 - dalej "nowela z 2010 r."), do tego bowiem dnia z art. 16 § 1 zdanie

pierwsze k.p.a. wynikało, że decyzje, od których nie przysługuje odwołanie

w administracyjnym toku instancji, są ostateczne. Ustawodawca nie przesądzał

zatem - inaczej niż obecnie - znaczenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy

dla ostateczności decyzji. Powstawało pytanie - istotne także w aspekcie art. 160

§ 6 k.p.a. - czy decyzja nadzorcza ministra lub samorządowego kolegium

odwoławczego jest ostateczna z chwilą jej doręczenia albo ogłoszenia stronie,

skoro nie przysługuje od niej odwołanie, czy też jej ostateczność zależy - jak de

lege lata - od złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Według części orzeczeń Sądu Najwyższego, wydana w pierwszej instancji

decyzja nadzorcza ministra lub samorządowego kolegium odwoławczego jest

decyzją ostateczną w rozumieniu art. 160 § 6 k.p.a., nawet jeżeli strona złożyła

wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zgodnie z art. 127 § 3 k.p.a. (wyroki z dnia

21 listopada 2008 r., V CSK 204/08, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 94, i z dnia

6 listopada 2013 r., IV CSK 133/13, nie publ.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

zostało jednak wyrażone również stanowisko odmienne, że za początek biegu

terminu przedawnienia na podstawie art. 160 § 6 k.p.a. nie można uważać daty

pierwszej decyzji nadzorczej, lecz dopiero datę wydania decyzji w wyniku

ponownego rozpatrzenia sprawy (wyroki z dnia 19 września 2013 r., I CSK 732/12,

nie publ., i z dnia 18 grudnia 2013 r., I CSK 142/13, nie publ.)

Powstałe w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności zostały

rozstrzygnięte uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20

stycznia 2015 r. III CZP 78/14 (OSNC 2015, nr 6, poz. 66). Sąd Najwyższy orzekł,

że jeżeli w wyniku wydania przed dniem 1 września 2004 r. decyzji z naruszeniem

art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji strona poniosła

szkodę, a właściwy minister lub samorządowe kolegium odwoławcze stwierdziło -

po tym dniu, lecz przed dniem 11 kwietnia 2011 r. - nieważność tej decyzji albo jej

wydanie z naruszeniem prawa, termin przedawnienia roszczenia o odszkodowanie

przewidziany w art. 160 § 6 k.p.a. rozpoczyna bieg z chwilą bezskutecznego

upływu terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a w razie jego

złożenia - z chwilą wydania decyzji po ponownym rozpatrzeniu sprawy.

6

Sąd Najwyższy, w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną,

podziela przytoczoną uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego; nie ma

potrzeby powtarzania zawartych w niej motywów rozstrzygnięcia, uchwała została

bowiem opublikowana i są one powszechnie dostępne. To oznacza, że zarzut

wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 160 § 6 k.p.a. jest uzasadniony;

nie zachodzi bowiem wskazana przez Sąd odwoławczy podstawa oddalenia

powództwa z powodu przedawnienia roszczenia o odszkodowanie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c.). Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego

nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 1 w związku

z art. 39821

k.p.c.).

kc