II CSK 517/14

Sygn. akt II CSK 517/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w P.

przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcji Rolnej "A."

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ś.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w P., po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa –

Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. przeciwko spółce pod firmą Przedsiębiorstwo

Produkcji Rolnej „A.” sp. z o.o. w Ś., wyrokiem z dnia 10 maja 2013 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powoda kwotę 1 971 499 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19

czerwca 2009 r. do dnia zapłaty.

Ustalił, że decyzją z dnia 31 marca 2004 r. Dyrektor Urzędu Kontroli

Skarbowej w P. określił zobowiązanie podatkowe A. i H. małż. S. z tytułu podatku

dochodowego od osób fizycznych za rok 1998 na kwotę 2 184 437,90 zł.

Zobowiązanie to zostało przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P.

zabezpieczone przez ustanowienie hipotek przymusowych w kwocie 3 971 642,56

zł. Obciążone nimi zostały należące do dłużników nieruchomości objęte księgami

wieczystymi: KW nr […] - do kwoty 198 582,13 zł, KW nr […] - do kwoty 198 582,13

zł, KW nr […] - do kwoty 1 588 657,02 zł, KW nr […] - do kwoty 496 455,32 zł, KW

nr […] - do kwoty 1 191 492,77 zł i KW nr […] - do kwoty 297 873,19 zł. W dniu 31

maja 2004 r. hipoteki te zostały wpisane do ksiąg wieczystych. Łączną wartość

obciążonych nieruchomości określono na kwotę 3 344 194,19 zł.

W dniu 1 grudnia 2006 r. nadzwyczajne zgromadzenie wspólników pozwanej

spółki, której jedynym wspólnikiem był H. S., podjęło uchwały o podwyższeniu

kapitału zakładowego, utworzeniu nowych udziałów i przystąpieniu do spółki żony

wspólnika A. S. na prawach małżeńskiej wspólności majątkowej co do

nowoutworzonych udziałów. Zostały one pokryte m.in. aportem, w skład którego

wchodziły nieruchomości obciążone hipotekami. Aktem notarialnym z dnia 1

grudnia 2006 r. A. i H. małż. S. - w wykonaniu podjętych uchwał - przenieśli prawo

własności tych nieruchomości na rzecz pozwanej spółki.

Po wydaniu w dniu 28 kwietnia 2009 r. przez Naczelny Sąd Administracyjny

wyroku oddalającego skargę kasacyjną dłużników od decyzji określającej

zobowiązanie podatkowe na kwotę 2 184 437,90 zł, powód pismem z dnia

1 czerwca 2009 r. wezwał ich do zapłaty kwoty 1 974 941,28 zł. Dłużnicy zapłacili

dobrowolnie kwotę 3 442,28 zł, która została zaliczona na zaległy podatek

dochodowy, w związku z czym powód dochodzi z tytułu zaległego podatku kwoty

3

706 341 zł i z tytułu odsetek za czas od dnia 10 września 2006 r. kwoty 1 265 158

zł, łącznie - kwoty 1 971 499 zł.

Sąd Okręgowy stwierdził, że, zgodnie z art. 70 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U z 2012 r., poz. 749 ze zm.;

obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 613 - dalej: „ord. pod.”), zobowiązanie

podatkowe przedawnia się z upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego,

w którym upłynął termin płatności podatku. Zgodnie natomiast z art. 70 § 8 ord.

pod., nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką

lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia

zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu.

Zdaniem Sądu Okręgowego, zobowiązanie podatkowe A. i H. małż. S.

przedawniłoby się z dniem 10 września 2006 r., jednak ze względu na to, że zostało

zabezpieczone hipoteką na nieruchomościach, których właścicielami byli wówczas

dłużnicy, zobowiązanie to nie uległo przedawnieniu i może być egzekwowane z

przedmiotu hipoteki. Zgodnie z art. 75 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.;

obecnie: jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. - dalej: „u.k.w.h.”),

zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości następuje według

przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, chyba że z nieruchomości

dłużnika jest prowadzona egzekucja przez administracyjny organ egzekucyjny.

W chwili wniesienia pozwu w niniejszej sprawie nie mogła być prowadzona

egzekucja administracyjna, ponieważ nieruchomości obciążone hipotekami nie były

własnością dłużników osobistych. Dla dochodzenia zaspokojenia z nieruchomości

konieczne było więc uzyskanie tytułu wykonawczego przeciwko pozwanej.

W dniu 21 października 2013 r. Sąd Okręgowy wydał wyrok uzupełniający,

którym uzupełnił wyrok z dnia 10 maja 2013 r. w ten sposób, że zastrzegł dla

pozwanej prawo powoływania się w toku egzekucji na ograniczenie

odpowiedzialności do wysokości hipotek przymusowych obciążających

nieruchomości objęte księgami wieczystymi prowadzonymi przez Sąd Rejonowy

w C.: KW nr […] - do kwoty 198 582,13 zł, KW nr […] - do kwoty 198 582,13 zł, KW

nr […] - do kwoty 297 873,19 zł, KW nr […] - do kwoty 496 455,32 zł, KW nr […]- do

kwoty 1 191 492,77 zł i KW nr […] - do kwoty 1 588 657,02 zł. W uzasadnieniu Sąd

4

Okręgowy stwierdził, że w wyroku z dnia 10 maja 2013 r. nie zamieścił zastrzeżenia

o przysługującym pozwanej prawie powoływania się w toku egzekucji na

ograniczenie jej odpowiedzialności do wysokości hipotek, w związku z czym na

podstawie art. 351 z związku z art. 319 k.p.c. uwzględnił wniosek pozwanej o

uzupełnienie wyroku.

Na skutek apelacji pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 marca 2014

r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 10 maja 2013 r. i oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego oraz

stanowisko tego Sądu co do dopuszczalności drogi sądowej, dokonał natomiast

odmiennej oceny kwestii przedawnienia dochodzonego roszczenia. Stwierdził, że -

zgodnie z art. 94 u.k.w.h. - wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką

pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego

mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu, co

w sprawie nie ma miejsca. Zgodnie natomiast z art. 59 § 1 pkt 9 ord. pod.,

zobowiązanie podatkowe wygasa wskutek przedawnienia. W niniejszej sprawie

bezspornie doszło do przedawnienia zobowiązania podatkowego w stosunku do

dłużników osobistych. Sporna była jedynie data upływu terminu przedawnienia,

gdyż według powoda termin ten upłynął z dniem 10 września 2006 r., a według

pozwanej z dniem 31 grudnia 2004 r., nie ma to jednak dla rozstrzygnięcia

istotnego znaczenia.

Powód wywodził, że w świetle art. 70 § 6 ord. pod. w brzmieniu

obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. nie doszło do

wygaśnięcia zobowiązania. Przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 (OTK-A 2013, nr 7, poz. 97, Dz.U. z 2013 r.,

poz. 1313) został jednak uznany za niezgodny z konstytucją, w związku z czym

odpadła podstawa prawna, na której organy podatkowe uznawały, że zobowiązania

podatkowe zabezpieczone hipoteką nie ulegały przedawnieniu.

Z art. 20 ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy – Ordynacja

podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 169, poz. 1387 ze zm.

- dalej: „u.zm. ord. pod.”) wynika - stwierdził Sąd Apelacyjny – że do przedawnienia

zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje

5

się przepisy ustawy zmienianej w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą.

Jeżeli jednak dotychczasowe przepisy określają korzystniejsze dla podatnika

zasady i terminy przedawnienia zobowiązań podatkowych, stosuje się przepisy

obowiązujące przed dniem wejścia w życie ustawy. Artykuł 70 § 8 ord. pod. był

mniej korzystny dla podatników, ponieważ uniemożliwiał przedawnienie także

w wypadku ustanowienia zastawu skarbowego. Z tej przyczyny art. 70 § 8 ord. pod.

nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Poza tym Trybunał Konstytucyjny

wyraźnie stwierdził, że jego rozważania odnoszą się również do tego przepisu.

Skoro doszło do przedawnienia zobowiązania podatkowego za rok

1998 wobec A. i H. małż. S. - jak przyjęły organy i sądy administracyjne - z dniem

10 września 2006 r., a więc przed wytoczeniem powództwa, to należy przyjąć, że,

zgodnie z art. 59 § 1 pkt 9 ord. pod., zobowiązanie to wygasło, a w konsekwencji

wygasła zabezpieczająca je hipoteka (art. 94 u.k.w.h.).

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując się

na podstawę przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucił naruszenie art. 70 § 8

ord. pod. w związku z art. 20 u.zm. ord. pod. przez przyjęcie, że art. 70 § 8 ord. pod.

nie ma zastosowania z uwagi na brzmienie art. 20 § 2 u.zm. ord. pod., mimo że art.

70 § 6 ord. pod. nie był dla podatnika korzystniejszy niż art. 70 § 8 ord. pod., art. 70

§ 8 ord. pod. przez przyjęcie, że przepis ten byłby niezgodny z konstytucją i nie

mógłby wywrzeć skutku w niniejszej sprawie, mimo że uwagi Trybunału

Konstytucyjnego dotyczyły jedynie zastosowania tego przepisu w stosunku do

zabezpieczeń ustanowionych w toku kontroli podatkowej, a nie po wydaniu decyzji

podatkowej, i art. 59 § 1 pkt 9 ord. pod. w związku z art. 94 u.k.w.h. przez przyjęcie,

że nieprzedawniona wierzytelność podatkowa zabezpieczona hipotecznie wygasła

i tym samym wygasła zabezpieczająca ją hipoteka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 70 § 6 ord. pod. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że nie ulegają

przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po

upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko

z przedmiotu hipoteki. Zgodnie z art. 1 pkt 58 ustawy z dnia 12 września 2002 r.

6

o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw,

która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2003 r., cały art. 70 otrzymał nowe

brzmienie, w którym odpowiednikiem dotychczasowej regulacji zawartej w art. 70

§ 6 został nowy art. 70 § 8. Według tego przepisu, nie ulegają przedawnieniu

zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym,

jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być

egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. Kwestie intertemporalne

związane z wejściem w życie powołanej ustawy z dnia 12 września 2002 r.

uregulowano w jej art. 20. W art. 20 § 1 została wyrażona zasada, że do

przedawnienia zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem wejścia w życie

ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 2003 r., stosuje się przepisy ordynacji

podatkowej w brzmieniu nadanym tą ustawą, z zastrzeżeniem § 2. W art. 20 § 2

przewidziano natomiast, że jeżeli dotychczasowe przepisy określają korzystniejsze

dla podatnika, płatnika lub inkasenta zasady i terminy przedawnienia zobowiązań

podatkowych, stosuje się przepisy obowiązujące przed dniem wejścia w życie

ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 2003 r.

Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie należy stosować art. 70 § 6 ord. pod.

w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r., ponieważ art. 70 § 8 ord.

pod. obowiązujący od dnia 1 stycznia 2003 r. był mniej korzystny dla podatnika.

U podstaw tej oceny legła konstatacja, że art. 70 § 8 dodatkowo uniemożliwiał

przedawnienie zobowiązań podatkowych w wypadku ustanowienia zastawu

skarbowego.

Skarżący ma rację podnosząc, że objęcie hipotezą art. 70 § 8 ord. pod.

zobowiązań zabezpieczonych zastawem skarbowym nie przesądza o stosowaniu

w niniejszej sprawie dotychczasowego art. 70 § 6 ord. pod., jako przepisu

określającego korzystniejsze dla podatnika zasady przedawnienia. Oceny, które

z przepisów zawierają regulacje korzystniejsze dla podatnika nie można dokonywać

w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego. Zobowiązanie podatkowe A. i H.

małż. S. zostało zabezpieczone hipoteką, wobec czego odnośna zmiana przepisu

pozostaje dla dłużników osobistych bez znaczenia, a w takiej sytuacji, zgodnie z

wyrażoną w art. 20 § 1 u.zm. ord. pod. zasadą bezpośredniego działania ustawy

nowej, ma zastosowanie art. 70 § 8 ord. pod. W konsekwencji podniesiony w

7

skardze zarzut naruszenia art. 20 § 1 i 2 u.zm. ord. pod. trzeba uznać za

uzasadniony.

Uznając, iż w sprawie należało stosować, jako przepis korzystniejszy, art. 70

§ 6 ord. pod. w pierwotnym brzmieniu, Sąd Apelacyjny równocześnie zaznaczył,

że rozważania Trybunału Konstytucyjnego odnoszą się także do art. 70 § 8 ord.

pod. W konsekwencji stwierdził, że odpadła podstawa prawna, na mocy której

organy podatkowe uznawały, że zobowiązanie podatkowe zabezpieczone hipoteką

nie ulegało przedawnieniu i nie mogło dojść do jego wygaśnięcia.

Przytoczona argumentacja powoduje konieczność przypomnienia

podstawowych regulacji dotyczących orzekania o konstytucyjności obowiązującego

ustawodawstwa oraz znaczenia wywodów zawartych w uzasadnieniu wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12. Powołanym

wyrokiem Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że art. 70 § 6 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2012 r., poz. 749, 848, 1101,

1342 i 1529 oraz z 2013 r., poz. 1027 i 1036), w brzmieniu obowiązującym od

1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 13 listopada 2013 r.

Zgodnie z art. 188 pkt 1 Konstytucji, organem powołanym do orzekania

o zgodności ustaw z Konstytucją jest Trybunał Konstytucyjny. Orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego - jak stanowi art. 190 ust. 1 Konstytucji - mają moc

powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Stosownie do art. 190 ust. 3

Konstytucji, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem

ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy

obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć

osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny –

dwunastu miesięcy. W wyroku z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12, Trybunał

Konstytucyjny nie skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 190 ust. 3

Konstytucji, wobec czego ogłoszenie tego wyroku we właściwym organie

publikacyjnym, jest równoznaczne z utratą mocy obowiązującej art. 70 § 6 ord. pod.

w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2002 r.

Trzeba jednak podkreślić, że powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego

8

spowodował utratę mocy obowiązującej jedynie przepisu określonego w sentencji

wyroku, moc wiążącą bowiem ma tylko sentencja wyroku, a nie jego uzasadnienie.

W końcowym fragmencie uzasadnienia wyroku z dnia 8 października 2013 r.,

SK 40/12, Trybunał Konstytucyjny zauważył, że art. 70 § 8 ord. pod. nie

był wprawdzie przedmiotem orzekania, lecz mają do niego zastosowanie te same

zastrzeżenia konstytucyjne, które zostały podniesione w wyroku, co uzasadnia

konieczność podjęcia przez ustawodawcę działań zmierzających do

wyeliminowania z systemu prawnego art. 70 § 8 ord. pod. Przepis art. 70 § 8 ord.

pod. nie został dotąd przez ustawodawcę uchylony, natomiast rozważania

Trybunału Konstytucyjnego zawarte jedynie w uzasadnieniu wyroku nie wywołują

skutków określonych w art. 190 ust. 3 Konstytucji. W konsekwencji trzeba przyjąć,

że przepis art. 70 § 8 ord. pod. ma w dalszym ciągu moc obowiązującą.

Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa zarówno Trybunału Konstytucyjnego,

jak i Sądu Najwyższego, sądy i inne organy stosowania prawa nie mają

kompetencji do orzekania o niekonstytucyjności przepisu ustawy i odmowy jego

stosowania. Domniemanie zgodności ustawy z Konstytucją może być obalone

jedynie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, a związanie sędziego ustawą,

o którym mowa w art. 178 ust. 1 Konstytucji, obowiązuje dopóty, dopóki ustawie tej

przysługuje moc obowiązująca. Jeżeli sąd jest przekonany o niezgodności przepisu

z Konstytucją lub ma w tym względzie wątpliwości, powinien - na podstawie art. 193

Konstytucji - zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim pytaniem

prawnym. Brak w Konstytucji przepisu przyznającego sądom i innym organom

powołanym do stosowania prawa kompetencji do kontroli, na użytek rozpoznawanej

sprawy, konstytucyjności aktów ustawowych nie pozwala - ze względu

na wyrażoną w art. 7 Konstytucji zasadę działania organów władzy publicznej na

podstawie i w granicach prawa - domniemywać tej kompetencji (zob. wyroki

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK 2001, nr 1,

poz. 5 i z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, OTK 2001, nr 8, poz. 256, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 2002 r., V CKN 1456/00, nie publ., z dnia

27 marca 2003 r., V CKN 1811/00, nie publ., z dnia 6 listopada 2003 r., II CK

184/02, nie publ., z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03, OSNC 2005, nr 4,

9

poz. 71, z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, nie publ. i z dnia 3 grudnia

2008 r., V CSK 310/08, nie publ.).

Do odmiennych wniosków nie prowadzi aprobowana w orzecznictwie

dyrektywa wykładni w zgodzie z Konstytucją, sprzeciwiająca się przyjmowaniu

takich możliwości interpretacji przepisu ustawy, które prowadziłyby do jego

niezgodności z Konstytucją, jeżeli możliwe jest również takie rozumienie

interpretowanego przepisu, że jest on z nią zgodny. Dyrektywa ta ma zastosowanie

w sytuacji, w której przepis ustawy budzi wątpliwości i konieczna jest jego

wykładnia, a zastosowanie podstawowych dyrektyw interpretacyjnych prowadzi do

różnych wyników. W takiej sytuacji dyrektywa wykładni w zgodzie z Konstytucją

przemawia za przyjęciem tego z możliwych sposobów interpretacji przepisu ustawy,

który nie prowadzi do jego niezgodności z Konstytucją. Dyrektywa wykładni

w zgodzie z Konstytucją nie może jednak prowadzić do wykładni wykraczającej

poza granice możliwego znaczenia interpretowanego tekstu, byłoby to bowiem

równoznaczne z kontrolą zgodności stosowanego przepisu z Konstytucją.

Sąd Apelacyjny nie dokonywał wykładni art. 70 § 8 ord. pod., uznał jedynie,

że w świetle rozważań zawartych w końcowym fragmencie uzasadnienia wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12, przepis art. 70

§ 8 ord. pod. jest niezgodny z Konstytucją. W konsekwencji, z naruszeniem art. 7

Konstytucji, wkroczył w kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, podczas gdy

podzielając te rozważania powinien postąpić w sposób wskazany w art. 193

Konstytucji. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 59 § 1 pkt 9

i art. 70 § 8 ord. pod. oraz art. 94 u.k.w.h. trzeba więc uznać za uzasadnione.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

eb