II KK 283/15

Sygn. akt II KK 283/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący)

SSN Andrzej Stępka

SSA del. do SN Jerzy Skorupka (sprawozdawca)

Protokolant Małgorzata Sobieszczańska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie P. P.

oskarżonego z art. 13 § 1 kk.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 3 grudnia 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 25 marca 2015 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P.

z dnia 27 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 27 października 2014 r., uznał P. P. za

winnego popełnienia przestępstwa z art. 13 § 1 KK w zw. z art. 286 § 1 KK w zb. z

2

art. 270 § 1 KK w zw. z art. 11 § 2 KK, za co wymierzył mu karę 8 miesięcy

pozbawienia wolności, której wykonanie zawiesił na okres 3 lat próby.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego zaskarżając go w

całości i zarzucając m.in. obrazę przepisu prawa materialnego, tj. art. 286§1 KK

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz obrazę przepisu prawa materialnego,

tj. art. 270§1 KK w zw. z art. 115§14 KK poprzez niewłaściwą jego wykładnię.

Po rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 25 marca

2015 r. zmienił zaskarżony wyrok i uniewinnił P. P. od popełnienia zarzuconego mu

przestępstwa.

Kasację od tego wyroku wywiódł Prokurator Generalny, zaskarżając wyrok

Sądu Okręgowego w W. w całości na niekorzyść P. P. i zarzucając rażące i mające

istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art.

457 § 3 KPK, art. 410 KPK oraz art. 424 § 1 KPK w zw. z art. 458 KPK polegające

na tym, że Sąd Okręgowy orzekając odmiennie co do istoty i przyjmując, że

oskarżony nie wyczerpał znamion przestępstwa określonego w art. 13 § 1 KK w zw.

z art. 286 § 1 KK w zb. z art. 270 § 1 KK w zw. z art. 11 § 2 KK w postaci

przypisanej mu wyrokiem Sądu Rejonowego w P., w uzasadnieniu swojego

orzeczenia nie przeprowadził całościowej analizy i oceny materiału dowodowego

ujawnionego na rozprawie oraz pominął istotne okoliczności dotyczące działania

oskarżonego w celu osiągnięcia korzyści majątkowej mające znaczenie dla

dokonania oceny prawnej jego zachowania, a także bez istnienia ku temu w

postępowaniu odwoławczym podstaw do zastosowania zakazu reformationis in

peius, powołał jako powód uniemożliwiający utrzymanie w mocy wyroku

skazującego przepis art. 434 § 1 KPK, co w konsekwencji doprowadziło do rażącej

obrazy przepisów prawa karnego materialnego, tj. art. 286 § 1 KK i art. 270 § 1 KK

poprzez ich niezastosowanie oraz do wydania wadliwego orzeczenia w przedmiocie

zmiany wyroku sądu pierwszej instancji i uniewinnienia P. P. od popełnienia

zarzucanego mu czynu.

Podnosząc taki zarzut, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się zasadna w

zakresie, w którym kwestionuje trafność powołania się przez sąd odwoławczy na

3

zakaz reformationis in peius, jako uniemożliwiający utrzymanie w mocy wyroku

skazującego za przestępstwo z art. 270 § 1 KK, co w konsekwencji doprowadziło

do rażącej obrazy wymienionego przepisu poprzez jego niezastosowanie. Autor

kasacji zasadnie podniósł, że „jeśli z analizy całości materiału dowodowego sprawy,

w tym ustaleń opisanych w uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego wynika

podrobienie, a nie przerobienie przez oskarżonego faktur VAT […], dokonanie w

tym zakresie zmiany opisu czynu przez zastosowanie innego z czasownikowych

znamion typu przestępstwa z art. 270 § 1 KK, nie powinno być uznawane za

naruszenie zakazu reformationis in peius”.

Zważyć należy, że w toku postępowania pierwszoinstancyjnego zostało

ustalone, że P. P. dokonał na komputerze innej osoby modyfikacji dwóch faktur

VAT wcześniej sporządzonych przez innego pracownika przedsiębiorstwa, w

którym był zatrudniony, przez usunięcie z nich kilkunastu pozycji towarów,

zmniejszając tym kwotę do zapłaty z 694,90 zł do 113,76 zł oraz z 1659,31 zł do

70,88 zł. Takie zachowanie oskarżonego zostało ocenione jako przerobienie dwóch

faktur VAT przez usunięcie z nich odpowiednich pozycji i w konsekwencji –

zmniejszenie kwoty do zapłaty.

Po rozpoznaniu apelacji wniesionej jedynie na korzyść oskarżonego, sąd

odwoławczy uznał, że „oskarżony zmodyfikował elektroniczny zapis dokumentów, a

następnie je wydrukował”. Takie zachowanie wypełnia ustawowe znamię

„podrobienia” dokumentu, a nie jego „przerobienia”, gdyż „z materiału dowodowego

ujawnionego w sprawie nie wynika, aby oskarżony dopuścił się ingerencji w materię

tych dokumentów”. Zważywszy zaś na kierunek apelacji, „ewentualna modyfikacja

opisu czynu byłaby działaniem wbrew zakazowi reformationis in peius. […]

Wymieniony zakaz obejmuje bowiem również zastąpienie jednej z przyjętych form

działania przez inną formę”. Wyrażając wymieniony pogląd, sąd odwoławczy

powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 9.03.2011 r., II Aka 19/11,

Lex nr 852289, w którym stwierdzono, że „zakaz reformationis in peius, a więc

instytucja gwarancyjna, rozciąga się na ustalenia faktyczne i to niezależnie od tego,

czy ustalenia te zawarte zostały w opisie przypisanego oskarżonemu czynu

(oświadczenie woli), czy w części motywacyjnej orzeczenia (oświadczenie wiedzy).

4

Wspomniany wyżej zakaz obejmuje również zastąpienie jednej z przyjętych form

działania sprawcy, przez inną formę”.

Rzeczywiście, przyjąć należy, że naruszenie zakazu reformationis in peius

następuje wówczas, gdy do niekorzystnych zmian doszło nie tylko w części

rozstrzygającej orzeczenia, ale także, gdy zmiany takie zostały wprowadzone do

części motywacyjnej. Zawarty w art. 434 § 1 KPK zwrot „może orzec” należy

bowiem rozumieć, jako czynienie nowych ustaleń faktycznych, także w części

motywacyjnej orzeczenia. Nie może budzić wątpliwości, że wyrażony w art. 434 § 1

KPK zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego w razie wniesienia środka

odwoławczego jedynie na jego korzyść oznacza, że w postępowaniu odwoławczym

sytuacja oskarżonego nie może ulec pogorszeniu w jakimkolwiek zakresie, w tym,

w sferze ustaleń faktycznych powodujących negatywne skutki w sytuacji prawnej

oskarżonego. W wyniku rozpoznania środka odwoławczego wniesionego jedynie na

korzyść oskarżonego nie jest więc możliwe dokonanie przez sąd ad quem zmiany

ustaleń faktycznych, a w konsekwencji zmiany opisu czynu w sposób wykazujący

wypełnienie przez oskarżonego ustawowych znamion określonego typu czynu

zabronionego. Zważyć jednak należy, że w rozpoznawanej sprawie sąd

odwoławczy nie dokonał zmiany jakichkolwiek ustaleń faktycznych. Natomiast

zachowanie oskarżonego opisane w zaskarżonym wyroku nazwał podrobieniem, a

nie przerobieniem faktur VAT.

Dalej należy zważyć, że przepis art. 270 § 1 KK wyraża alternatywne

czynności sprawcze w następujący sposób: „podrabia”, „przerabia”, „używa jako

autentycznego”. Taki sposób ujęcia czynności sprawczych daje podstawę do

dekodowania trzech typów czynów zabronionych. Zatem sąd w wyroku skazującym

powinien wskazać, które z alternatywnie określonych znamion czynności

sprawczych typu czynu z art. 270§1 KK czyni podstawą kwalifikacji prawnej.

Stosownie do tego powinien prawidłowo ukształtować opis przypisanego sprawcy

czynu, wskazując na czym polegało przypisane sprawcy zachowanie.

Jednak wbrew twierdzeniom sądu odwoławczego, bezpośredni zakaz

reformationis in peius określony w art. 434§1 KPK nie stanowi przeszkody do

ewentualnej modyfikacji opisu czynu przez sąd ad quem, o ile nie zostaną

dokonane niekorzystne dla oskarżonego nowe ustalenia faktyczne. W takiej sytuacji

5

nie dochodzi bowiem do pogorszenia sytuacji prawnej oskarżonego. Podzielić

należy wyrażany już wcześniej przez Sąd Najwyższy pogląd, że „nie narusza

zakazu określonego w art. 434§1 KPK zmiana zaskarżonego wyroku polegająca na

przyjęciu w opisie czynu, że fakty uznane za udowodnione wypełniają inne, niż

wskazane w tym wyroku, alternatywne znamiona przestępstwa tego samego typu

(zob. wyr. SN z 6.07.2006 r., V KK 499/05, OSNKW 2006/10/94; wyr. SN z

5.05.2010 r., III KK 386/09, Lex nr 583862).

Dostrzegając więc konieczność zmiany przypisanego oskarżonemu

sfałszowania dokumentów w formie sprawczej przerobienia, zamiast prawidłowej

formy podrobienia, sąd odwoławczy uprawniony był do zmiany w tym zakresie

opisu czynu przypisanego oskarżonemu. Wyrażenie przez Sąd Okręgowy błędnego

poglądu, że na przeszkodzie temu stoi bezpośredni zakaz reformationis in peius,

spowodowało niezastosowanie do oskarżonego przepisu art. 270§1 KK, a w

konsekwencji rażącą obrazę tego przepisu, co bez wątpienia miało wpływ na treść

zaskarżonego wyroku, gdyż P. P. został uniewinniony od popełnienia przestępstwa

wyczerpującego znamiona m.in. przepisu art. 270 § 1 KK.

Kasacja okazała się zaś niezasadna w zakresie, w jakim kwestionuje

uwolnienie P. P. od odpowiedzialności za przestępstwo z art. 286§1 KK. W skardze

tej stwierdzono, że analiza opisu czynu przypisanego temu oskarżonemu pozwala

na jednoznaczne rozstrzygnięcie, że jego działaniu towarzyszył cel w postaci

osiągnięcia korzyści majątkowej w rozumieniu art. 115 § 4 KK.

Zważyć więc należy, że wyrażone w art. 286 § 1 KK znamię „działania w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej” jest nieostre, co powoduje, że cel działania

sprawcy, jako znamię wartościujące może być wypełnione przez różne określenia

odnoszące się do sytuacji majątkowej sprawcy lub innej osoby (zob. wyr. SN z

5.06.2012 r., II KK 287/11, KZS 2012/9/21). Ponadto, z treści art. 413 § 2 KPK nie

wynika, aby w opisie czynu należało używać słów ustawy określających

poszczególne znamiona typu czynu zabronionego. Wymieniony przepis wymaga

natomiast, aby opis czynu odpowiadał znaczeniu wszystkich znamion ustawowych

konkretnego typu czynu zabronionego. Przy opisie czynu należy zaś posłużyć się

takimi sformułowaniami, które w sposób niebudzący wątpliwości odpowiadają treści

poszczególnych znamion przypisanego sprawcy czynu zabronionego (zob. post.

6

SN z 4.09.2014 r., V KK 156/14, Legalis, www.sn.pl). Czyniąc zadość temu

obowiązkowi, w opisie czynu przypisanego sprawcy można posługiwać się słowami

i zwrotami języka potocznego, byleby opis czynu odpowiadał pełnemu zespołowi

znamion przewidzianych w przepisie określającym dany typ czynu zabronionego

(zob. post. SN z 5.12.2012 r., II KK 212/13, OSNKW 2014/5/38).

Jeżeli zatem Sąd Okręgowy stwierdził, że opis czynu przypisanego

oskarżonemu w wyroku Sądu Rejonowego nie zawiera znamienia działania w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej, to nie mógł na tym poprzestać, ale obowiązany był

przeanalizować opis czynu w celu zweryfikowania występowania w nim takich

określeń, które wypełniają rzeczone znamię (zob. wyr. SN z 6.03.2015 r., V KK

394/14, Legalis, www.sn.pl). Z tego obowiązku sąd odwoławczy wywiązał się

należycie, gdyż istotnie, z opisu czynu przypisanego P. P. nie da się odczytać, że

działał on w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Zachowanie oskarżonego ujęte

w opisie czynu odpowiada jedynie przedmiotowej czynności doprowadzenia innej

osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem oraz okoliczności modalnej

wprowadzenia w błąd. Opis czynu nie zawiera natomiast znamion strony

podmiotowej w postaci działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, którego –

co oczywiste – nie można domniemywać.

Mając więc na względzie, że opis czynu musi odzwierciedlać komplet

znamion zarzuconego i przypisanego przestępstwa oraz kierunek apelacji

wniesionej w niniejszej sprawie stwierdzić należy, że niedopuszczalne jest, aby sąd

odwoławczy rozpoznając apelację wniesioną jedynie na korzyść oskarżonego

uzupełniał opis czynu przypisanego temu oskarżonemu przez dodanie do niego

jakichkolwiek wymaganych przez ustawę karną znamion przestępstwa, których opis

ten wcześniej nie zawierał.

W tym stanie rzeczy, należało uchylić zaskarżony wyrok i sprawę przekazać

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Zakres kognicji tego sądu ograniczony jest zaś jedynie do kwestii związanych z

odpowiedzialnością za czyn z art. 270 § 1 KK.

Mając na uwadze powyższe uwagi, orzeczono jak na wstępie.

kc

7