III CZP 85/15

Sygn. akt III CZP 85/15

UCHWAŁA

Dnia 3 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku G. K.

przy uczestnictwie K. K., T. K., mał. A. K. i mał. J. K.

o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 679 k.p.c.),

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 3 grudnia 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2015 r.,

"Czy w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku wydziedziczonego

traktuje się tak jakby nie dożył otwarcia spadku, a w konsekwencji czy

udział spadkowy, który by przypadał wydziedziczonemu zstępnemu

przypada jego zstępnym?"

podjął uchwałę:

Udział spadkowy, który przypadłby z ustawy

wydziedziczonemu przez spadkodawcę jego dziecku, przypada

zstępnym wydziedziczonego.

UZASADNIENIE

2

Po spadkodawcy M. K. spadek nabyła na podstawie testamentu jego żona T.

K. w 46/100 części na podstawie testamentu własnoręcznego, a na podstawie

ustawy także żona i syn K. K. po 27/100 każde z nich. Testamentem objęta została

½ własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu z garażem, znalazło się w nim

także postanowienie o wydziedziczeniu drugiego syna spadkodawcy G. K.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku toczyło się z wniosku

wydziedziczonego z udziałem obojga wspomnianych spadkobierców. Następnie G.

K. wystąpił o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie

art. 679 k.p.c. i twierdził, że spadkobiercami ustawowymi do części spadku jest

dwoje jego małoletnich dzieci. Krąg spadkobierców ustawowych powinien być

zatem odpowiednio poszerzony.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek, a Sąd Okręgowy, rozpatrując apelację,

wniesioną przez wnioskodawcę G. K. w imieniu jego małoletnich dzieci, zwrócił się

do Sądu Najwyższego z przytoczonym na wstępie zagadnieniem prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pytanie Sądu Okręgowego koncentruje się na tym, jaki jest krąg dziedziców

ustawowych, gdy spadkodawca wydziedziczył zstępnego i powołał spadkobierców

testamentowych do części spadku. Powstaje kwestia, jaka jest wówczas sytuacja

prawna zstępnych wydziedziczonego, a mianowicie czy są oni spadkobiercami

w odniesieniu do udziału spadkowego, który przypadłby wydziedziczonemu,

gdyby nie doszło do wydziedziczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie zdecydowanie

dominuje od dawna stanowisko, zgodnie z którym wydziedziczenie zstępnego

prowadzi jedynie do pozbawienia go zachowku bez wyłączenia dziedziczenia jego

zstępnych na podstawie ustawy. Skutki wydziedziczenia dotyczą bowiem

wyłącznie osoby wydziedziczonego, a nie jego zstępnych (art. 1011 k.c.), toteż

zstępni wydziedziczonego dziedziczą po nim na podstawie ustawy tak, jak gdyby

nie dożył on otwarcia spadku. Zstępni wydziedziczonego mogliby być

wydziedziczeni, oczywiście, osobnym aktem spadkodawcy. Gdyby testator nie

powołał innych spadkobierców i doszłoby też do dziedziczenia na mocy ustawy,

3

wydziedziczonego należałoby traktować tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku,

stąd jego zstępni nabywaliby przypadający mu udział spadkowy ex lege.

Zgodnie z innym, odosobnionym i wyrażonym niedawno poglądem,

w wyniku wydziedziczenia następuje jedynie pozbawienie wydziedziczonego prawa

do zachowku, ale nie jest on wyłączony z kręgu spadkobierców ustawowych.

Zstępni wydziedziczonego nie dziedziczą wówczas po spadkodawcy z mocy

ustawy. Mogą oni dojść do tego dziedziczenia wówczas, gdy - po wydziedziczeniu

ich wstępnego - sami zostaną powołani do spadku w testamencie.

Należy podzielić utrwalone w orzecznictwie i piśmiennictwie stanowisko

co do skutków prawnych wydziedziczenia. Wydziedziczony nie tylko traci

uprawnienie do zachowku (art. 991 § 1 k.c.), ale także nie może uzyskać przymiotu

spadkobiercy ustawowego (podobnie też np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71, OSNC 1972, nr 2, poz. 23; uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1975 r., III CZP 14/75, OSNC 1976, nr 2, poz. 28).

Wniosek taki uzasadnia się trafnie rozumowaniem argumentum a minori ad maius,

ponieważ wydziedziczony nie powinien nie tylko uzyskać prawa do zachowku, ale

w ogóle jakichkolwiek korzyści majątkowych ze spadku w drodze dziedziczenia ex

lege po określonym spadkodawcy. Tak określone skutki prawne wydziedziczenia

prowadzą do pojawienia się z kolei pytania o sytuację prawną wydziedziczonego

i tym samym - o sytuację prawną jego zstępnych. Na odmienność sytuacji

prawnej tych osób wskazuje przepis art. 1011 k.c., zgodnie z którym, zstępni

wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku. Inaczej niż

wydziedziczony nie tracą oni przymiotu spadkobierców ustawowych i mogą

dziedziczyć ten udział spadkowy, który przypadłyby wydziedziczonemu.

W literaturze i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. we wspomnianych

uchwałach) utrwaliła się interpretacja, że sytuacja prawna wydziedziczonego,

pozbawionego statusu spadkobiercy ustawowego, podobna jest do sytuacji osoby,

która nie dożyła chwili otwarcia spadku (np. art. 928 § 2 k.c.).

De lege lata brak odpowiednika art. 31 dekretu z dnia 8 października 1946 r.

- prawo spadkowe (Dz.U. nr 60, poz. 328 ze zm., cyt. dalej

jako „prawo spadkowe z 1946 r.”). Zgodnie z tym przepisem, jeżeli

4

spadkodawca wyłączył w testamencie od dziedziczenia swojego krewnego

lub małżonka, nie ustanawiając równocześnie innej osoby spadkobiercą (testament

negatywny), wyłączonego traktuje się tak jak gdyby nie żył w chwili

otwarcia spadku. Nawiązanie w tym przypadku do konstrukcji fikcji

prawnej umożliwiało dziedziczenie przez osoby, które były spadkobiercami

ustawowymi osoby wyłączonej od dziedziczenia w testamencie negatywnym,

o ile spadkodawca nie ustanowił jednocześnie innych spadkobierców.

Rozwiązanie przyjęte w art. 31 prawa spadkowego z 1946 r. r. wskazywano

często w celu uzasadnienia ukształtowania skutków testamentu negatywnego

de lege lata. Niewątpliwie podobne założenie legislacyjne legło u podstaw

niegodności dziedziczenia, odrzucenia spadku i wydziedziczenia, instytucji,

charakteryzujących się utratą przymiotu spadkobiercy przez określony

krąg podmiotów w chwili otwarcia spadku. Ciągłość regulacji

prawnej w zakresie instytucji wydziedziczenia (art. 1011 k.c. stanowi

odpowiednik art. 150 § 2 prawa spadkowego z 1946 r.), a także ustabilizowana

i przekonywająco umotywowana wykładnia przepisów dotyczących skutków

prawnych wydziedziczenia w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. powołana

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 14/75)

i w literaturze dodatkowo przemawia na rzecz stanowiska, że udział spadkowy,

który przypadłby z ustawy wydziedziczonemu przez spadkodawcę jego zstępnemu,

przypada zstępnym wydziedziczonego.

Z tych względów Sąd Najwyższych na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł jak

na wstępie.

eb