III PK 39/15

Sygn. akt III PK 39/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. S.

przeciwko Uzdrowisku […]

o zapłatę odprawy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 27 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 12 września 2014 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w K. oddalił

powództwo B. S. przeciwko Uzdrowisku […] o zapłatę kwoty 19.378 zł tytułem

odprawy wraz ustawowymi odsetkami od 2 maja 2014 r.

Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona w Uzdrowisku […] od 1 czerwca

2008 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku głównej

księgowej. W okresie zatrudnienia powódka była skonfliktowana z radcą prawnym

pozwanej Spółki J. M. Źródłem konfliktu były sprawy dotyczące: egzekucji

prowadzonej w imieniu pozwanego zakładu pracy przeciwko Spółce M.,

przedkładania pozwanemu zakładowi pracy faktur, zawierających koszt

użytkowania własnego samochodu przez radcę prawnego, rozliczenia kosztów

pobytu w hotelu. Pismem z dnia 2 września 2013 r. pracodawca wypowiedział

powódce umowę o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia.

Jako przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę wskazano zmianę formy

zatrudnienia z umowy pracę na umowę cywilnoprawną z podmiotem

gospodarczym. W okresie wypowiedzenia B. S., po wykorzystaniu urlopu

wypoczynkowego, została zwolniona ze świadczenia pracy.

Powódka odwołała się od wypowiedzenia umowy o pracę, domagając się

zasądzenia od pozwanego Uzdrowiska […] kwoty 29.067 zł tytułem odszkodowania

za nieuzasadnione wypowiedzenie umowy o pracę przez pracodawcę. W

uzasadnieniu pozwu wskazała, że przyczyna wypowiedzenia umowy jest pozorna,

bowiem rzeczywistym powodem rozwiązania z nią umowy o pracę był konflikt z

radcą prawnym J. M. W toku postępowania konsekwentnie udowadniała tę

okoliczność.

Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 10 grudnia 2013 r.,

uwzględniono powództwo B. S., zasądzając na jej rzecz kwotę 29.067 zł tytułem

odszkodowania za nieuzasadnione wypowiedzenie umowy o pracę.

Sąd Rejonowy uznał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe w

sprawie […]13 oraz postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie potwierdziły tezę

o konflikcie powódki z radcą prawnym i „jednoznacznie wykluczyły uznanie, że

likwidacja stanowiska pracy powódki była jedyną i wyłączną przyczyną rozwiązania

z nią stosunku pracy”. Zastrzeżenia pracodawcy co do sposobu wykonywania przez

nią obowiązków służbowych, związane z konfliktem z radcą prawnym, były

3

powodem podjęcia określonych decyzji personalnych, bez których nie doszłoby do

zwolnienia B. S. W tej sytuacji Sąd Rejonowy oddalił powództwo o zapłatę

odprawy.

Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 27 listopada 2014 r., oddalił apelację

powódki od powyższego wyroku.

Sąd odwoławczy podkreślił, że Sąd pierwszej instancji należycie zbadał i

wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności sprawy i, nie wykraczając poza granice

swobodnej oceny dowodów, dokonał prawidłowej oceny zebranego w sprawie

materiału dowodowego, wyciągając z niego trafne i logiczne wnioski. Stwierdził, że

podziela ustalenia Sądu pierwszej instancji i przyjmuje je za własne.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że odszkodowanie z

tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę, z powołaniem się na

ustawę z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (jednolity

tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 192; dalej ustawa o zwolnieniach grupowych) i odprawa

pieniężna wypłacana z tytułu takiego zwolnienia to dwie odrębne instytucje prawne.

W przypadku tych instytucji odmiennie przedstawia się również rozkład ciężaru

dowodu. Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która

z faktu tego wywodzi skutki prawne W sprawach dotyczących uznania

wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne, przywrócenia do pracy bądź

odszkodowania ciężar udowodnienia zasadności przyczyny stanowiącej podstawę

wypowiedzenia obciąża pracodawcę, natomiast pracownik dochodzący świadczeń

przewidzianych ustawą o zwolnieniach grupowych powinien udowodnić, że

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z przyczyn jego niedotyczących.

W ocenie Sądu Okręgowego, powódka w przedmiotowej sprawie nie mogła,

skutecznie się powoływać na oświadczenie woli w piśmie pracodawcy z dnia 2

września 2013 r., w którym wskazano, że przyczyną wypowiedzenia umowy o

pracę była zmiana formy zatrudnienia z umowy o pracę na umowę cywilnoprawną z

podmiotem gospodarczym. Wynika to z faktu, że B. S. zakwestionowała

prawdziwość tej przyczyny, odwołując się od doręczonego jej wypowiedzenia.

Powódka wskazywała, że rzeczywistą przyczyną rozwiązania z nią umowy o pracę

był konflikt z prawnikiem pracodawcy. Sąd Rejonowy, w wyniku przeprowadzonego

4

postępowania w sprawie […]13, przyznał powódce rację i wyrokiem z dnia 10

grudnia 2013 r. zasądził na jej rzecz kwotę 29.067 zł tytułem odszkodowania za

nieuzasadnione wypowiedzenie umowy o pracę.

Sąd podkreślił także, że powódka nie powołała się na inną przyczynę

rozwiązania stosunku pracy, z której można by wywieść, że jest to przyczyna

niedotycząca pracownika oraz że nie udowodniła, że rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło z przyczyn jej niedotyczących.

Powódka zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu

naruszenie przepisów postępowania, a także naruszenie prawa materialnego: art. 6

k.c. w związku z art 300 k.p., przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że w sprawie o zapłatę odprawy pieniężnej, wytoczonej na podstawie art. 8 ust. 1 w

związku z art. 10 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, to powódkę obciąża

ciężar udowodnienia, że nie było żadnej przyczyny leżącej po jej stronie do

rozwiązania z nią umowy o pracę; art. 365 k.p.c. przez przyjęcie, iż przyczyny

wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę ustalone w sprawie o zapłatę

odszkodowania na podstawie art. 45 § 1 k.p. są wiążące w sprawie o zapłatę

odprawy pieniężnej na podstawie art. 8 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy o

zwolnieniach grupowych; art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 328 k.p.c.,

przez przyjęcie, że powódka nie wykazała, że nie było żadnej przyczyny leżącej po

jej stronie do rozwiązania z nią umowy o pracę; art. 1 ust. 1 i ust. 2 w związku z art.

8 ust. 1 oraz art. 10 ustawy o zwolnieniach grupowych, przez jego błędną

wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wskazana przez powoda w sprawie o

zapłatę odszkodowania za nieuzasadnione wypowiedzenie umowy o pracę

domniemana przyczyna rozwiązania umowy o pracę jest przyczyną rozwiązania

stosunku pracy dotyczącą pracownika, która wyłącza prawo do odprawy pieniężnej

przewidzianej w tej ustawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie

– w obu przypadkach o zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Na wstępie podkreślić należy, że zgodnie z 3983

§ 3 k.p.c., podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r.,

III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76). Przepis ten wprawdzie nie wskazuje

expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z

ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być

przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak

wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c. Wszakże ten właśnie przepis określa

kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, LEX nr 230204; z dnia 19 października

2010 r., II PK 96/10, LEX nr 687025; z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10,

LEX nr 707405 oraz z dnia 24 listopada 2010 r., I PK 107/10, LEX nr 737366).

Przechodząc do dalszych zarzutów, wskazać należy, że Sąd drugiej

instancji, powołując się na związanie (art. 365 § 1 k.p.c.) wyrokiem Sądu

Rejonowego w K. z dnia 10 grudnia 2013 r., […], odniósł to do ustalenia tego Sądu,

że przyczyna podana w wypowiedzeniu umowy o pracę - „zmiana formy

organizacyjnej z umowy o pracę na umowę cywilnoprawną z podmiotem

gospodarczym” nie była nieprawdziwa (w rzeczywistości nie istniała), co

doprowadziło Sąd Rejonowy do wniosku, że wypowiedzenie powódce umowy o

pracę było nieuzasadnione. W związku z tym, w ocenie Sądu drugiej instancji,

powódka w niniejszej sprawie nie mogła powoływać się na to, że do rozwiązania

stosunku doszło z przyczyny podanej przez pracodawcę w piśmie wypowiadającym

umowę o pracę. Zatem wedle Sądu drugiej instancji, związanie prawomocnym

wyrokiem - wbrew sugestii skarżącej - nie dotyczyło ustaleń w sprawie […]13

odnośnie do rzeczywistej przyczyny rozwiązania stosunku pracy (konflikt z radcą

prawnym), a polegało na niemożliwości przyjęcia, że przyczyną wypowiedzenia

była „zmiana formy organizacyjnej z umowy o pracę na umowę cywilnoprawną z

podmiotem gospodarczym”. Stanowisko to należy zaakceptować z

przedstawionych poniżej względów.

Zasadniczo moc wiążącą na podstawie art. 365 § 1 k.p.c. ma tylko sentencja

orzeczenia, nie mają jej zaś zawarte w uzasadnieniu motywy rozstrzygnięcia sądu

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98,

6

LEX nr 51062, i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, LEX nr 55501), niemniej

jednak w niektórych przypadkach ze względu na ogólność rozstrzygnięcia

wyrażonego w sentencji orzeczenia okoliczności objęte uzasadnieniem mogą

służyć do sprecyzowania zakresu mocy wiążącej tego rozstrzygnięcia, czyli granic

jego prawomocności materialnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23

czerwca 2009 r., II PK 302/08 (LEX nr 513001) podkreślił, że treść prawomocnego

orzeczenia, o którym stanowi art. 365 § 1 k.p.c., stanowi treść wyrażonej w nim

indywidualnej i konkretnej normy prawnej, w tym zwłaszcza zakres jej

obowiązywania (związania stron i sądów). Często nie jest ona i z obiektywnych

względów nie może być w pełni wysłowiona w sentencji orzeczenia. Z tego względu

ustalenie tej treści, a przede wszystkim zakresu związania prawomocnym

wyrokiem, wymaga niejednokrotnie wykładni orzeczenia w świetle sporządzonego

do niego uzasadnienia, a w braku pisemnego uzasadnienia w świetle

odtworzonego (np. na podstawie akt sprawy) rozumowania sądu, który wydał

badane rozstrzygnięcie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 lutego 1998 r.,

II UKN 594/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 37, orzeczenia Sądu Najwyższego: z 17

marca 1950 r., Wa.C. 339/49, OSN 1951 nr III, poz. 65, z 18 czerwca 1955 r., III CR

199/54, OSN 1956 nr 4, poz. 100). Wskazana metoda określenia zakresu

związania prawomocnym orzeczeniem, o którym stanowi art. 365 § 1 k.p.c., jest

analogiczna do przyjętej w orzecznictwie sądowym metody ustalania granic powagi

rzeczy osądzonej, normowanej w art. 366 k.p.c. Ten kierunek wykładni potwierdza

pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., III CZP

97/02 (OSNC 2003 nr 12, poz. 160), w myśl którego sąd nie jest związany

ustaleniami wynikającymi z uzasadnienia orzeczenia w takim zakresie, w jakim nie

miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia.

Ustalenia Sądu Rejonowego w sprawie […]13 były zatem wiążące w

niniejszej sprawie jedynie w tym zakresie, w którym Sąd przyjął, że przyczyna

podana w wypowiedzeniu umowy o pracę – „zmiana formy organizacyjnej z umowy

o pracę na umowę cywilnoprawną z podmiotem gospodarczym” była nieprawdziwa

i poza ten zakres Sąd drugiej instancji nie wykroczył.

W rezultacie nieuprawniony jest zarzut skargi, powołujący się na to, że Sąd

7

drugiej instancji uznał za wiążące ustalenia dokonane w wyroku z dnia 10 grudnia

2013 r., dotyczące rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia powódce umowy o pracę

(konflikt z radcą prawnym).

Skoro dalsze ustalenia w sprawie […]13, że rzeczywistym powodem

podjęcia przez pracodawcę decyzji o wypowiedzeniu był konflikt istniejący między

powódka a radcą prawnym, nie wiązały w niniejszej sprawie, Sąd w niniejszej

sprawie był zobowiązany do samodzielnego ustalenia rzeczywistej przyczyny

wypowiedzenia umowy o pracę, aby ocenić, czy można ją zakwalifikować jako

niedotyczącą pracownika, co uzasadniałoby prawo powódki do odprawy na

podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych. Obowiązek ten został

wykonany przez Sąd pierwszej instancji, bowiem ustalił on (na podstawie zeznań

powódki, prezesa zarządu pozwanej Spółki oraz świadków A. H. i G. L.), że

rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o pracę był jej konflikt z

radcą prawnym. Ustalenie to jednak nie daje odpowiedzi na pytanie, czy wskazana

wyżej przyczyna może być oceniona jako dotycząca powódki (niedotycząca

pracodawcy). Pojęcie „konflikt” jest tak pojemne, że należałoby je wypełnić treścią,

z której wynikałoby nie tylko jego źródło, ale i to, czy postawa powódki w tym

konflikcie była uprawniona (wynikała z rzetelnego wykonywania przez nią

obowiązków księgowej) i czy jej zachowania w kontaktach z radcą prawnym

wykraczały poza rzeczową dyskusję. Trudno bowiem uznać, że konflikt powstały na

tle sposobu wykonywania przez powódkę swoich obowiązków (kontestowany przez

radcę prawnego) sam w sobie stanowi przyczynę dotyczącą powódki, jeśli w tym

zakresie nie można by dopatrzyć się uchybień po jej stronie - ani w kontekście

merytorycznym, ani z punktu widzenia poprawności zachowania w stosunkach

interpersonalnych.

Jak trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 2010 r.,

II PK 184/09 (OSNP 2011 nr 13-14, poz. 180), rozkład ciężaru dowodu w procesie

cywilnym kształtuje się dynamicznie, gdyż strony równocześnie przedstawiają

twierdzenia i dowody na ich poparcie, zwalczając wzajemnie swe stanowiska.

Rozkładem ciężaru dowodów w procesie cywilnym rządzą następujące reguły:

a) faktów tworzących prawo powinien w zasadzie dowieść powód; dowodzi on

również fakty uzasadniające jego odpowiedź na zarzuty pozwanego; pozwany

8

dowodzi fakty uzasadniające jego zarzuty przeciwko roszczeniu powoda; b) faktów

tamujących oraz niweczących powinien dowieść przeciwnik tej strony, która

występuje z roszczeniem, czyli z zasady pozwany. Według najbardziej

podstawowej zasady, powoda obciąża dowód faktów prawotwórczych (z których

wywodzi skutki prawne). W procesie cywilnym zdarza się jednak, że dowodzenie

przesłanek żądania bywa niezwykle trudne, a nawet niemożliwe ze względu na

brak dowodów, brak wiedzy strony itp. Odnieść to można do pracownika

dochodzącego odprawy w sytuacji, gdy prawomocny wyrok zasądzający

odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracy

potwierdza, że przyczyna wskazana w wypowiedzeniu była nieprawdziwa. W takich

okolicznościach to na pracodawcy spoczywa ciężar dowodu wykazania, po

pierwsze, jaka była przyczyna rozwiązania z pracownikiem stosunku pracy i, po

drugie, że była to przyczyna leżąca po stronie pracownika.

Niemiej jednak - mimo odmiennego poglądu Sądu (że to powódka powinna

udowodnić, ze do rozwiązania stosunku pracy doszło z przyczyn jej

niedotyczących) - istota uchybienia Sądu nie polega na nieprawidłowym ustaleniu

rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.). O ile bowiem Sąd - w granicach swobodnej

oceny dowodów - ustalił, że przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o pracę był

jej konflikt z radcą prawnym, o tyle obojętne było to, która strona procesu wnosiła o

ich przeprowadzenie. Natomiast w oparciu o te dowody Sąd nie ustalił faktów

istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, zastosowanie przepisów prawa materialnego

do niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego

stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia

zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego

zastosowanie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 września 2012 r.,

IV CSK 76/12, LEX nr 122981; z dnia 11 marca 2003 r. V CKN 1825/00, LEX nr

784216; z dnia 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524).

W rezultacie uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 8 ust. 1 w

związku z art. 10 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na

9

mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

kc