III PZP 7/15

Sygn. akt III PZP 7/15

UCHWAŁA

Dnia 10 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

Protokolant Grażyna Grabowska

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko Granicznemu Inspektoratowi Weterynarii w D.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 10 grudnia 2015 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego w L. z

dnia 16 września 2015 r.,

"czy nieświadczenie przez pracownika pracy przez okres trwający

dłużej niż jeden miesiąc, spowodowane zastosowaniem wobec niego

środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w czynnościach

służbowych, może stanowić podstawę do rozwiązania umowy o pracę

na mocy art. 53 § 1 pkt 2 kp".

podjął uchwałę:

Nieświadczenie przez pracownika - członka korpusu służby

cywilnej pracy przez trwający dłużej niż jeden miesiąc okres

nieobecności spowodowanej zastosowaniem wobec niego na

podstawie art. 276 k.p.k. środka zapobiegawczego w postaci

zawieszenia w czynnościach służbowych nie może stanowić

podstawy do rozwiązania z nim umowy o pracę na podstawie art.

53 § 1 pkt 2 k.p.

UZASADNIENIE

2

Rozstrzygane zagadnienie prawne wyłoniło się przy rozpatrywaniu apelacji

powoda W. M. od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w C. z dnia 23 grudnia

2014 r., wydanego w sprawie z powództwa W. M. przeciwko Granicznemu

Inspektorowi Weterynarii o przywrócenie do pracy.

W. M. wystąpił z powództwem przeciwko Granicznemu Inspektoratowi

Weterynarii, żądając przywrócenia do pracy ze względu na niezgodne z prawem

rozwiązanie przez pozwanego umowy o pracę bez wypowiedzenia bez winy

pracownika (art. 53 § 1 pkt 2 k.p.) oraz zasądzenia na jego rzecz od pozwanego

14.500 zł netto z ustawowymi odsetkami: 5.800 zł z tytułu wynagrodzenia za luty i

marzec 2014 r. z odsetkami od 29 marca 2014 r. i 8.700 zł z tytułu wynagrodzenia

za okres pozostawania bez pracy z odsetkami od dnia złożenia pozwu.

Powód - lekarz weterynarii, był członkiem korpusu służby cywilnej,

zatrudnionym w pozwanym Granicznym Inspektoracie Weterynarii na podstawie

umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku starszego inspektora

weterynarii w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem miesięcznym w

wysokości 4.497,21 zł brutto. Prokurator Prokuratury Rejonowej w C.

postanowieniem z 31 stycznia 2014 r. zastosował w stosunku do powoda w

toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym środek zapobiegawczy w

postaci zawieszenia w czynnościach służbowych. Pozwany nie wypłacał powodowi

wynagrodzenia za pracę, a 31 marca 2014 r. na podstawie art. 53 § 1 pkt 2 k.p.

rozwiązał z nim umowę o pracę bez wypowiedzenia bez winy pracownika ze

względu na trwającą dłużej niż miesiąc nieobecność w pracy wynikającą z

zastosowania w stosunku do powoda środka zapobiegawczego w postępowaniu

karnym w postaci zawieszenia w czynnościach służbowych. Środek ten został

uchylony postanowieniem prokuratora Prokuratury Okręgowej w L. z 29 stycznia

2015 r.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy wyrokiem z dnia 23 grudnia 2014 r. oddalił

powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 60 zł z tytułu zwrotu kosztów

procesu.

Sąd Rejonowy uznał, że rozwiązanie stosunku pracy z powodem na

podstawie art. 53 § 1 pkt 2 k.p. było prawidłowe, ponieważ do powoda jako członka

3

korpusu służby cywilnej zatrudnionego na podstawie umowy o pracę miały

zastosowanie na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o

służbie cywilnej (jednolity tekst: Dz.U z 2014 r., poz. 1111 ze zm.), dalej jako

„ustawa o s.c.”) przepisy Kodeksu pracy. Uzasadniając oddalenie roszczenia

powoda o wynagrodzenie za okres zawieszenia w czynnościach służbowych,

Sąd Rejonowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2012 r., I PK

46/12 (OSNP 2013 nr 13-14, poz. 156), zgodnie z którym pracownik zawieszony w

czynnościach służbowych na podstawie art. 276 k.p.k. nie ma prawa do

wynagrodzenia przewidzianego w art. 81 § 1 k.p. Sąd stwierdził, że obowiązujące

przepisy prawa nie przyznają członkowi korpusu służby cywilnej prawa do

wynagrodzenia w okresie zawieszenia w czynnościach służbowych na podstawie

art. 276 k.p.k. Powód nie był tymczasowo aresztowany i nie przysługiwało mu w

okresie zawieszenia prawo do połowy wynagrodzenia na podstawie art. 68 ust. 1

ustawy o s.c. Powód nie został także zawieszony w czynnościach służbowych

przez dyrektora generalnego urzędu i nie przysługiwało mu w okresie zawieszenia

prawo do pełnego wynagrodzenia na podstawie art. 69 ust. 3 ustawy o s.c.

Rozpoznając apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy

powziął wątpliwości, które wyraził w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Sąd odwoławczy wyraził pogląd,

że nieobecność pracownika w pracy, wynikająca z zastosowania w stosunku do

niego w postępowaniu karnym środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w

czynnościach służbowych, nie może być uznana za nieobecność usprawiedliwioną

w rozumieniu przepisów wydanych na podstawie art. 2982

k.p. Zgodnie z § 1

rozporządzenia Ministra Pracy z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu

usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od

pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1632), „przyczynami

usprawiedliwiającymi nieobecność pracownika w pracy są zdarzenia i okoliczności

określone przepisami prawa pracy, które uniemożliwiają stawienie się pracownika

do pracy i jej świadczenie, a także inne przypadki niemożności wykonywania pracy

wskazane przez pracownika i uznane przez pracodawcę za usprawiedliwiające

nieobecność w pracy”. Zastosowanie w postępowaniu karnym środka

zapobiegawczego w postaci zawieszenia w czynnościach służbowych (art. 276

4

k.p.k.) nie jest zdarzeniem czy okolicznością określoną przepisami prawa pracy.

Nie jest to również przypadek niemożliwości świadczenia pracy wskazany przez

pracownika. Jest to jedynie sytuacja uznana przez pracodawcę za

usprawiedliwiającą nieobecność w pracy. W § 3 ww. rozporządzenia zostały

wskazane dowody usprawiedliwiające nieobecność pracownika w pracy.

Nie zostało wymienione w tym przepisie postanowienie prokuratora lub sądu o

zastosowaniu w postępowaniu karnym środka zapobiegawczego w postaci

zawieszenia w czynnościach służbowych. Następnie Sąd wskazał, że na podstawie

art. 66 § 1 k.p. umowa o pracę wygasa z upływem trzech miesięcy nieobecności

pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca

rozwiązał wcześniej bez wypowiedzenia umowę o pracę z winy pracownika.

Zgodnie z art. 66 § 2 k.p., pracodawca w razie wygaśnięcia umowy o pracę z

powodu tymczasowego aresztowania jest obowiązany ponownie zatrudnić

pracownika, jeżeli postępowanie karne zostało umorzone lub gdy zapadł wyrok

uniewinniający, a pracownik zgłosił swój powrót do pracy w ciągu siedmiu dni od

uprawomocnienia się orzeczenia. Regulacja ta stawia pracownika, w stosunku do

którego zastosowano środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego

aresztowania, w korzystniejszej sytuacji od pracownika, w stosunku do którego

zastosowano środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia w czynnościach

służbowych. Okres tymczasowego aresztowania jest okresem usprawiedliwionej

nieobecności w pracy w rozumieniu art. 41 k.p. i pracownik korzysta z ochrony

przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Pracodawca nie może rozwiązać umowy o

pracę z pracownikiem tymczasowo aresztowanym bez wypowiedzenia bez winy

pracownika z powodu nieobecności w pracy trwającej dłużej niż miesiąc (art. 53 § 1

pkt 2 k.p.). Zgodnie z art. 66 § 1 k.p. pracodawca może rozwiązać z pracownikiem

tymczasowo aresztowanym umowę o pracę bez wypowiedzenia tylko z przyczyn

zawinionych przez pracownika (art. 52 § 1 k.p.). Zgodnie z art. 53 § 5 k.p.,

pracodawca powinien w miarę możliwości ponownie zatrudnić pracownika, który w

okresie sześciu miesięcy od rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z

przyczyn wymienionych w art. 53 § 1 i § 2 k.p. zgłosi swój powrót do pracy

niezwłocznie po ustaniu tych przyczyn. Jednakże stosowanie w stosunku do

powoda środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w czynnościach

5

służbowych zostało uchylone dopiero postanowieniem prokuratora Prokuratury

Okręgowej z dnia 29 stycznia 2015 r. Powodowi nie przysługuje więc prawo do

ponownego nawiązania stosunku pracy, gdyż upłynął sześciomiesięczny termin od

dnia rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę.

Z przedstawionych wyżej powodów uzasadnione jest, zdaniem Sądu

Okręgowego, podniesienie wątpliwości, czy pozwany mógł na podstawie art. 53 § 1

pkt 2 k.p. rozwiązać bez wypowiedzenia umowę o pracę z powodem. Nie ma

bowiem przepisów prawa pracy, które umożliwiałyby powodowi odzyskanie miejsca

pracy zarówno w sytuacji, gdy został już uchylony środek zapobiegawczy w postaci

zawieszenia w czynnościach służbowych, jak i w sytuacji, gdyby został wydany

wyrok uniewinniający albo nastąpiło umorzenie postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 276 k.p.k., tytułem środka zapobiegawczego można zawiesić

oskarżonego w czynnościach służbowych lub w wykonywaniu zawodu albo

nakazać powstrzymanie się od określonej działalności lub od prowadzenia

określonego rodzaju pojazdów. Zawieszenie w czynnościach służbowych należy

rozumieć jako czasowe odsunięcie pracownika od wykonywania obowiązków

składających się na uzgodniony rodzaj pracy (B. Wagner, Skutki zastosowania

środków zapobiegawczych aresztu tymczasowego i zawieszenia w czynnościach

służbowych w sferze stosunku pracy, „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2008 nr

12, s. 17).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że ani przepisy Kodeksu

pracy, ani ustawy o s.c. nie regulują skutków zawieszenia pracownika w

czynnościach służbowych, na podstawie art. 276 k.p.k., w sferze stosunku pracy

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2014 r., I PK 170/13, OSNP

2015 nr 4, poz. 51). Podobną ocenę Sąd Najwyższy wyraził w sprawie dotyczącej

pracownika samorządowego w odniesieniu do ustawy o pracownikach

samorządowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2012 r., I PK 46/12,

OSNP 2013 nr 13, poz. 156). Także w doktrynie podkreśla się niekompletność

regulacji prawnej w tym zakresie, postulując pilną potrzebę ingerencji

6

ustawodawczej (zob. S. Płażek: Jeszcze w sprawie „zawieszenia” w stosunkach

pracy, w: Stosunki zatrudnienia w dwudziestoleciu społecznej gospodarki rynkowej.

Księga pamiątkowa z okazji jubileuszu 40-lecia pracy naukowej Profesor Barbary

Wagner, Warszawa 2010, s. 437). Należy jednak zaznaczyć, że powyższe

stanowisko Sądu Najwyższego zostało wyrażone w sprawach dotyczących

wynagrodzenia za okres zawieszenia. W tej kwestii Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że art. 81 § 1 k.p. nie stanowi podstawy przyznania pracownikowi za okres

odsunięcia od świadczenia pracy, wskutek postanowienia prokuratora o

zastosowaniu środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w czynnościach

służbowych na podstawie art. 276 k.p.k., wynagrodzenia za czas niewykonywania

pracy (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 16 sierpnia 2005 r., I PK 32/05, OSNP

2006 nr 11-12, poz. 184 i cyt. wyżej wyroki z 2 lipca 2012 r., I PK 46/12 i 29

stycznia 2014 r., I PK 170/13). Kwestia skutków prawnych zawieszenia pracownika

– członka korpusu służby cywilnej w czynnościach służbowych nie została

uregulowana w ustawie o służbie cywilnej. Ustawa ta normuje bowiem jedynie

zawieszenie stosunku pracy członka korpusu służby cywilnej wskutek jego

tymczasowego aresztowania (art. 68) i wszczęcia przeciwko niemu postepowania

dyscyplinarnego lub karnego (art. 69). Wobec tego należy w pierwszej kolejności

rozważyć, czy problem ten można rozwiązać na drodze wskazanej w art. 9 ust. 1

ustawy o s.c., który stanowi, że w sprawach dotyczących stosunku pracy w służbie

cywilnej, nieuregulowanych w ustawie, stosuje się przepisy Kodeksu pracy i inne

przepisy prawa pracy. Należy zauważyć, że przepisy Kodeksu pracy i ewentualnie

inne przepisy prawa pracy stosuje się na podstawie art. 9 ustawy o służbie cywilnej

wprost, ponieważ określają one stosunek tej ustawy do Kodeksu pracy, jako

lex speciali i lex generali. Wymienione wyżej przepisy art. 68 i 69 ustawy o s.c. nie

mogą jednak zostać wprost zastosowane do rozważanej sytuacji, ponieważ dotyczą

nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania.

Z podobnych względów wprost nie może być zastosowany art. 66 k.p., który

również dotyczy pracownika w razie tymczasowego aresztowania. Uzasadniony

wobec tego (z uwzględnieniem dalszych uwag) jest wniosek, że w odniesieniu do

skutków prawnych zastosowania wobec pracownika – członka korpusu służby

cywilnej tytułem środka zapobiegawczego przewidzianego w art. 276 k.p.k.

7

zawieszenia oskarżonego w czynnościach służbowych, występuje stan

rzeczywistego braku unormowania. Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym

składzie, nie ma istotnych argumentów, które uzasadniałyby tezę, że ustawodawca

celowo nie uregulował tej kwestii, co pozwoliłoby dopatrywać się istnienia tzw. luki

ocennej (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z 9 lipca 1992 r., I PZP 36/92).

Przeciwnie jest to brak regulacji, co do którego można racjonalnie twierdzić, że nie

jest przez ustawodawcę zamierzony. Nie można w szczególności uznać, że do

oceny skutków tej sytuacji można zastosować art. 53 § 1 pkt 2 k.p., pomimo że

literalne brzmienie tego przepisu mogłoby na to wskazywać. Wynik wykładni

językowej może bowiem i powinien w określonych warunkach zostać przełamany

przez wnioski płynące z wykładni funkcjonalnej. Takie przełamanie może i powinno

wyjątkowo nastąpić, jeżeli norma uzyskana w wyniku wykładni językowej nie ma

należytego uzasadnienia aksjologicznego i nie daje się pogodzić z założeniami

spójnego systemu wartości przypisywanych racjonalnemu prawodawcy. Taki spójny

system wartości przyjętych przez ustawodawcę daje się jasno odczytać z

przepisów art. 68 i 69 ustawy o s.c., art. 66 k.p. i innych, np. z art. 35 ustawy z dnia

21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1202).

Z przepisów tych wynika, że stosunek pracy pracownika, który został oskarżony w

postepowaniu karnym i wobec które zastosowano środek zapobiegawczy w postaci

tymczasowego aresztowania podlega ochronie polegającej, w szczególności,

na niedopuszczalności rozwiązania przez okres 3 miesięcy stosunku pracy za

wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia, chyba że wcześniej wystąpiły przesłanki

do rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika. Ponadto,

powołane wyżej przepisy pragmatyk służbowych – ustawy o s.c. i ustawy o

pracownikach samorządowych zapewniają także (z uwzględnieniem art. 70, 71, 74 i

96 ustawy o s.c. w odniesieniu do członków korpusu służby cywilnej) w okresie

zawieszenia stosunku pracy pracownika wypłatę wynagrodzenia w wysokości

połowy wynagrodzenia przysługującego mu do dnia tymczasowego aresztowania i,

pod pewnymi warunkami, w razie umorzenia postępowania karnego albo wydania

wyroku uniewinniającego, wypłatę pozostałej części wynagrodzenia, a także

zaliczenia okresu nieobecności w pracy do stażu służby. Warto dodać, że zbliżone,

choć zróżnicowane rozwiązania prawne, przewidują także inne przepisy,

8

np. dotyczące nauczycieli, nauczycieli akademickich, kuratorów sądowych,

inspektorów Państwowej Inspekcji Pracy i in. Z przepisów tych wynika, że nawet w

wypadku stosowania najdalej idącego środka zapobiegawczego, jakim jest

izolacyjny środek w postaci tymczasowego aresztowania, z woli ustawodawcy

pracownikowi powinna po jego zastosowaniu przysługiwać określona ochrona

trwałości zatrudnienia i jego potrzeb materialnych. W szczególności zakres tej

ochrony ulega poszerzeniu w wypadku niepotwierdzenia się oskarżenia,

ze względu na które zastosowano tymczasowe aresztowanie. Podstawową

chronioną wartością jest zatem zapewnienie korzystania z wymienionych wyżej

dóbr na wypadek, gdyby ciążące na pracowniku zarzuty karne nie zostały

stwierdzone prawomocnym wyrokiem skazującym. Ochrona wymienionych dóbr i

wartości uległaby przekreśleniu w wypadku zastosowania art. 53 § 1 pkt 2 k.p. na

tej tylko podstawie, że okres tymczasowego aresztowania jest okresem

usprawiedliwionej nieobecności w pracy.

Powyższą argumentację można odnieść do sytuacji pracownika odsuniętego

od czynności służbowych w okresie zawieszenia w tych czynnościach z powodu

zastosowania środka zapobiegawczego z art. 276 k.k. tym bardziej, że środek ten

nie ma charakteru izolacyjnego i jest, ogólnie rzecz biorąc, stosowany w wypadku

postawienia zarzutów karnych o mniejszym ciężarze gatunkowym. Wbrew

zapatrywaniu Sądu Okręgowego nieobecność w pracy wynikająca ewentualnie z

zastosowania tego środka ma charakter nieobecności usprawiedliwionej (por. wyżej

cytowany artykuł B. Wagner, s. 18). Mając jednak na uwadze przedstawione wyżej

argumenty, należy pomimo to uznać, że art. 53 § 1 pkt 2 k.p. nie reguluje sytuacji

pracownika, wobec którego prokurator zastosował rozważany środek

zapobiegawczy i nie może stanowić podstawy do rozwiązania z nim umowy o

pracę, co potwierdza istnienie wskazanej wcześniej luki prawnej. Luka ta powinna

zostać usunięta przy zastosowaniu wnioskowania a maiori ad minus. Skoro bowiem

opisana ochrona przysługuje pracownikowi tymczasowo aresztowanemu, to tym

bardziej powinna przysługiwać pracownikowi, wobec którego prokurator zastosował

środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia w czynnościach służbowych.

Zdaniem Sądu Najwyższego, unormowaniem regulującym sytuację

najbardziej podobną do sytuacji nieunormowanej w przepisach prawa pracy w

9

związku z zastosowaniem środka zapobiegawczego z art. 276 k.k. jest art. 68

ustawy o s.c. Regulacja ta dotyczy członka korpusu służby cywilnej, a więc także

pracownika niebędącego urzędnikiem oraz obejmuje unormowanie sytuacji

najbardziej zbliżonej, ponieważ odnosi się do pracownika tymczasowo

aresztowanego w razie odsunięcia go od pracy przez podmiot zewnętrzny wobec

urzędu. Ograniczając ustalenie poszukiwanej normy wypełniającej lukę prawną do

zakresu wyznaczonego rozważanym zagadnieniem prawnym, jako najbardziej

adekwatny należy wskazać art. 68 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o s.c., który

stanowi, że stosunek pracy członka korpusu służby cywilnej tymczasowo

aresztowanego ulega z mocy prawa zawieszeniu. Norma ta nie jest jednak pełna,

bowiem nie daje odpowiedzi na pytanie, czy w okresie nieobecności pracownika w

pracy spowodowanej jego zawieszeniem w czynnościach służbowych pracodawca

może z nim rozwiązać stosunek pracy. Kwestię tę, w odniesieniu do pracowników

służby cywilnej niebędących urzędnikami reguluje art. 66 § 1 k.p. w związku z art. 9

ust. 1 i 74 ustawy o s.c. (por. D. Książek, Komentarz do art. 68 ustawy o s.c.,

[w:] K.W. Baran, Prawo urzędnicze. Komentarz, LEX 2014). W rezultacie należy

stwierdzić, że w świetle wskazanych przepisów stosunek pracy pracownika członka

korpusu służby cywilnej, niebędącego urzędnikiem, którego tytułem środka

zapobiegawczego zawieszono w czynnościach służbowych, ulega z mocy prawa

zawieszeniu. W takim wypadku umowa o pracę wygasa z upływem 3 miesięcy

nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że

pracodawca rozwiązał wcześniej bez wypowiedzenia umowę o pracę z winy

pracownika. Wygaśnięcie stosunku pracy stwierdza dyrektor generalny urzędu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z

dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 z późn.

zm.) podjął uchwałę jak w sentencji.

kc