V CSK 137/15

Sygn. akt V CSK 137/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Jan Górowski

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie H. Sp. z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Celnego w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z dnia 20 maja 2014 r. zasądził od pozwanego

Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Celnego w W. na rzecz powódki H. spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w W. kwotę 127.295,46 zł z odsetkami

ustawowymi liczonymi od kwoty 57.218,31 zł od dnia 8 stycznia 2014 r. i od kwoty

70.077,15 zł od dnia 4 lutego 2014 r., oddalił dalej idące powództwo i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia i wnioski.

Funkcjonariusze strony pozwanej dokonali - na podstawie art. 217 § 1 i 2 k.k.

w związku z art. 113 § 1 k.k.s. - zatrzymania piętnastu konkretnie oznaczanych

automatów do gier rozrywkowych, znajdujących się w lokalach kontrahentów

powódki. Powódka automaty te, dzierżawione od spółki S. mającej siedzibę w

Nikozji, udostępniła swoim partnerom prowadzącym działalność gastronomiczną w

ramach zawartych z nimi w okresie od 1 lipca 2010 r. do 1 maja 2012 r. umów o

wspólnym przedsięwzięciu, w zamian za opłatę ryczałtową w wysokości 1500 zł

miesięcznie za jedno urządzenie. W aneksach do tych umów strony uzgodniły, że w

sytuacji, w której konkretne urządzenie stanie się nieaktywne

na skutek m.in. zajęcia przez organ administracji państwowej, opłata ryczałtowa

zostanie pomniejszona proporcjonalnie do ilości dni wyłączenia urządzenia

z eksploatacji w danym miejscu.

Funkcjonariusze dokonujący zatrzymania automatów stwierdzili, że są one

urządzeniami elektronicznymi, umożliwiającymi grę wyłącznie po uiszczeniu opłaty,

przy czym gra na nich ma charakter losowy, co odpowiada definicji gry na

automatach określonej w art. 2 ust. 5 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach

hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540 ze zm.; dalej: „u.g.h."); urządzanie gier na

tych automatach, wbrew warunkom określonym w art. 6 ust. 1 i art. 14ust. 1 u.g.h.,

stanowi przestępstwo skarbowe przewidziane wart. 107 § 1 k.k.s.

3

Zatrzymania automatów zostały zatwierdzone postanowieniami prokuratorów

nadzorujących postępowania przygotowawcze, a zażalenia na te postanowienia

oddalone przez właściwe sądy rejonowe. Po dokonaniu tych zatrzymań Urząd

Celny w W. wszczął dochodzenia w sprawach o przestępstwa skarbowe z art. 107

§ 1 k.k.s., polegające na urządzaniu gier na automatach wbrew przepisom art. 6 ust.

1 i art. 14 ust. 1 u.g.h.

Powołane przepisy ustawy o grach hazardowych nie mogły stanowić

podstawy działania funkcjonariuszy strony pozwanej, gdyż ich projekt - jako

przepisów technicznych w rozumieniu art. 11 pkt 1 dyrektywy 98/34/WE Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. ustanawiającej procedurę

udzielania informacji w dziedzinie norm i przepisów technicznych oraz zasad

dotyczących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz.U.UE.L. z 1998 r. Nr 204,

poz. 37; dalej: „dyrektywa 98/34/WE") - nie został notyfikowany Komisji Europejskiej

stosownie do art. 8 ust. 1 tej regulacji i implementującego ją rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie funkcjonowania krajowego systemu

notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. Nr 239, poz. 2039 ze zm.; dalej:

„rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r."). Przepisy, zgodnie

z którymi urządzanie gier na automatach jest dozwolone jedynie w kasynach gry,

należą do kategorii przepisów technicznych obejmujących m.in. zakaz użytkowania,

jeżeli ich skutek wykracza w sposób oczywisty poza samo określenie

dopuszczalnych przeznaczeń produktu i nie polega jedynie na ograniczeniu

sposobu jego użytkowania. Strona pozwana nie wykazała, że wymienione przepisy

były zwolnione z procedury notyfikacyjnej na podstawie art. 10 dyrektywy 98/34/WE.

Ingerencja polskiego ustawodawcy w traktatową swobodę świadczenia usług nie

była proporcjonalna do zamierzonego celu; powoływanie się na potencjalne

zagrożenia, które mogą nieść za sobą gry hazardowe, nie stanowi dostatecznego

uzasadnienia do wprowadzonych w ustawie obostrzeń. Skutkiem zaniechania

notyfikacji - zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa europejskiego przed prawem

krajowym - winna być odmowa zastosowania tych przepisów przez sądy oraz

organy władzy publicznej.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji,

że zatrzymanie urządzeń do gier w oparciu o podejrzenie popełnienia przestępstwa

4

z art. 107 § 1 k.k.s. było bezprawne i usprawiedliwia odpowiedzialność pozwanego

na podstawie art. 417 k.c. Gdyby nie zostało ono podjęte, powódka uzyskałaby

należne jej opłaty ryczałtowe dochodzone pozwem. W tym zakresie powództwo

należało uznać za uzasadnione w odniesieniu do roszczeń nieprzedawnionych,

tj. dotyczących opłat za okres po 15 i 20 grudnia 2010 r.; w pozostałej natomiast

części, obejmującej żądanie naprawienia szkody wynikłej z zapłaty czynszu

dzierżawnego na rzecz S., okazało się ono bezzasadne, gdyż powódka nie zdołała

wykazać poniesienia uszczerbku z tego tytułu.

Pozwany w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych

w art. 398 § 1 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania bądź też

uwzględnienie apelacji i oddalenie powództwa.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania podniósł zarzut

naruszenia: art. 378 § 1, art. 382 i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

nierozpoznanie sprawy w granicach apelacji i nieodniesienie się do wszystkich

zarzutów apelacyjnych.

Podstawę naruszenia prawa materialnego skarżący wypełnił zarzutami

naruszenia:

- art. 14 u.g.h. w związku z art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34/WE przez niewłaściwą

wykładnię polegająca na uznaniu, że pierwszy z wymienionych przepisów ma

charakter przepisu technicznego w rozumieniu powołanej dyrektywy a stwierdzenie

tej okoliczności nie wymaga od sądu krajowego ustaleń co do wpływu tych

przepisów na właściwości lub sprzedaż produktów;

- art. 6 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż na stronie pozwanej

spoczywał ciężar dowodu, że przepisy art. 6 i art. 14 u.g.h. były zwolnione

z procedury notyfikacyjnej;

- art. 36 TfUE (dawnego art. 30 TWE), tj. uznanie, że ograniczenie ustawowe

w zakresie możliwości podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie gier

hazardowych pozostają w sprzeczności z zasadami rynku wewnętrznego

Unii Europejskiej;

5

- art. 8 ust. 1, art. 178 ust. 1 in fine i art. 193 Konstytucji RP przez błędne

zastosowanie przejawiające się w odmowie uznania mocy wiążącej przepisów

art. 6 i art. 14 u.g.h., których niezgodność z normami praw wspólnotowego nie

została stwierdzona we właściwym postępowaniu;

- art. 417 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania,

że wadliwe zastosowanie w toku postępowania karnego określonego przepisu

prawa materialnego przesądza o bezprawności postępowania i działań organów

władzy publicznej;

- art. 417 k.c. w związku z art. 4171

§ 2 k.p.c. i art. 178 ust. 1 Konstytucji przez

błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie, tj. pomniecie - przy ocenie

bezprawności działania funkcjonariuszy stron pozwanej - ustalenia, iż decyzje

o zatrzymaniu urządzeń były utrzymywanie w mocy postanowieniami właściwych

sadów rejonowych;

- art. 417 przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 107 k.k.s. w związku z art. 144

u.g.h. i w związku z art. 15b ust. 4 i art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 1992 r.

o grach i zakładach wzajemnych w związku z § 7 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 3 czerwca 2003 r. w sprawie warunków urządzania gier i zakładów

wzajemnych i w związku z art. 23a ust. 1 (notyfikowanej) ustawy z dnia 26 maja

2011 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 134, poz. 779) przez błędna wykładnię polegającą na uznaniu, że przepisami

sankcjonowanymi przez normę art. 107 k.k.s. były wyłącznie art. 6 i art. 14 u.g.h.;

- art. 4171

§ 2 zdanie drugie k.c. w związku z art. 4171

§ 2 zdanie pierwsze k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie odpowiedzialności pozwanego mimo

braku prejudykatu stwierdzającego niezgodność art. 4 i art. 14 u.g.h.

z ratyfikowanego umową międzynarodową;

- art. 361 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zakresem

indemnizacji są objęte również korzyści uzyskiwane niezgodnie z obowiązującym

ustawodawstwem oraz ustalenie odszkodowania w oparciu o zadeklarowane przez

powódkę przychody brutto;

- art. 361 § 1 k.c. przez uznanie, że uszczerbek majątkowy wskazany przez

powódkę pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z zatrzymaniem

6

automatów do gier hazardowych, pomimo braku wykorzystania przez nią środków

prawnych zmierzających do ustalenia braku możliwości stosowania art. 6 i art. 14

u.g.h. oraz

- art. 5 k.c. przez niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogły być uznane za usprawiedliwione.

U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że skoro przepisy art. 6

ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h., wprowadzające zakazy, których naruszenie wypełnia

znamiona występku przewidzianego w art. 107 § 1 k.k.s., będące przepisami

o charakterze technicznym w rozumieniu art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34/WE, nie

zostały - wbrew art. 8 tej regulacji oraz przepisom rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 23 grudnia 2002 r. - notyfikowane Komisji Europejskiej a strona pozwana nie

wykazała, że były one zwolnione z procedury notyfikacyjnej, to zarówno sądy, jak

i organy administracji, miały obowiązek odmówić ich zastosowania; działanie

przeciwne należy zakwalifikować jako bezprawne w rozumieniu art. 417 k.c.

i częściowo usprawiedliwiające powództwo.

Nie ma racji skarżący zarzucając Sądowi Apelacyjnemu dokonanie wadliwej

oceny przepisów art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. w płaszczyźnie art. 1 pkt 11

dyrektywy 98/34/WE.

Kwestia charakteru tych przepisów w orzecznictwie istotnie budziła poważne

wątpliwości. Trybunału Sprawiedliwości UE, dokonując wykładni art. 1 pkt 11

dyrektywy 98/34/WE. TS UE w wyroku z dnia 19 lipca 2012 r. w połączonych

sprawach C 213/11, C 214/11 i C 217/11 (EU:C:2012:495, pkt 24, 40) wyjaśnił -

w nawiązaniu do swojego wcześniejszego stanowiska wyrażonego w wyroku z dnia

26 października 2006 r. w sprawie C-65 Komisja przeciwko Grecji, (Zb. Orz. s. I-

10341) - że „przepisy zakazujące prowadzenia gier elektrycznych,

elektromechanicznych i elektronicznych w jakichkolwiek miejscach publicznych

i prywatnych z wyjątkiem kasyn należy uznać za przepisy techniczne w rozumieniu

art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34/WE”; w związku z tym „przepis tego rodzaju jak art. 14

ust. 1 ustawy o grach hazardowych, zgodnie z którym urządzanie gier na

7

automatach dozwolone jest jedynie w kasynach gry, należy uznać za «przepis

techniczny» w rozumieniu art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34" (pkt 24 i 25 uzasadnienia).

Trybunał nie rozstrzygnął w ten sposób - co podkreślił wyraźnie - czy przepisy

ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych mają charakter techniczny.

Wskazał natomiast, że projekt przepisów wprowadzających warunki, które mogą

mieć istotny wpływ na właściwości lub sprzedaż produktu - zgodnie z art. 8 ust. 1 tej

dyrektywy - powinien zostać przedstawiony Komisji Europejskiej. Podkreślił przy

tym, że ocena przepisów prawa krajowego w aspekcie ich charakteru technicznego

w rozumieniu art. 1 pkt 11 dyrektywy 98/34/WE stanowi kompetencję sądu

krajowego.

W powołanych judykatach, kryteria oceny art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h.

w aspekcie ich technicznego charakteru zostały wyjaśnione w sposób klarowny;

sądy krajowe, uwzględniając te kryteria, w zdecydowanej większości przypadków

uznają wymienione przepisy za przepisy o charakterze technicznym (zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 27 listopada 2014 r., II KK 55/14,

OSNKW 2015, nr 4, poz.37 i z dnia 14 października 2015 r„ I KZP 10/15, OSNKW

2015/11/89). Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, prawidłowo odczytał

je i zastosował również Sąd Apelacyjny, co czyni bezzasadnym - oparty na

odmiennym założeniu - zarzut naruszenia art. 14 ust. 1 u.g.h. w związku z art. 1 pkt

11 dyrektywy 98/34/WE.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podniesiono wątpliwość,

czy niedochowanie - wbrew wymaganiom dyrektywy 98/34/WE i rozporządzenia

Rady ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. - obowiązku notyfikacji przepisów

technicznych może być traktowane jako naruszenie art. 2 i art. 7 w związku z art. 9

Konstytucji; zwrócono przy tym uwagę, że określenie tego rodzaju skutków

uchybienia notyfikacji leży w wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2013 r., I KZP 15/13,

OSNKW 2013, nr 12, poz. 101). Do poglądu tego nawiązał skarżący, wytykając

Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 8 ust. 1, art. 178 ust. 1 in fine oraz art. 93

ust. 1 Konstytucji. Zarzut ten należy uznać za chybiony, gdyż Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 11 marca 2015 r., P 4/14 (OTK-A 2015/3/30) udzielił

odpowiedzi negatywnej na postawione wyżej pytanie, wskazując, że brak notyfikacji

8

wymienionych przepisów ustawy o grach hazardowych nie stanowi takiego

naruszenia pozakonstytucyjnej procedury ustawodawczej, które można byłoby

uznać za naruszenie art. 2 i art. 7 Konstytucji.

Uznanie, że przepisy art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. są przepisami

technicznymi w rozumieniu dyrektywy 98/34/WE nie stanowi dostatecznej podstawy

do stwierdzenia naruszenia obowiązku dokonania ich notyfikacji. Stosownie

bowiem do art. 10 dyrektywy, procedury notyfikacyjnej nie stosuje się do tych

przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich

lub dobrowolnych porozumień, dzięki którym państwa członkowskie: są zgodne

z wiążącymi aktami wspólnotowymi, które skutkują przyjęciem specyfikacji

technicznych i zasad dotyczących usług; wypełniają zobowiązania wynikające

z umów międzynarodowych, które skutkują przyjęciem wspólnych specyfikacji

technicznych lub zasad dotyczących usług we Wspólnocie; stosują klauzule

bezpieczeństwa, wprowadzone przez obowiązujące wspólnotowe akty prawne;

stosują przepisy art. 8 ust. 1 dyrektywy 92/59/EWG(12); ograniczają się do

wykonania orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich;

ograniczają się do wprowadzenia zmiany przepisów technicznych w rozumieniu

art. 1 pkt 11, zgodnie z wnioskiem Komisji zmierzającym do usunięcia przeszkód

w handlu lub, w przypadku zasad dotyczących usług, w swobodnym przepływie

usług lub w swobodzie przedsiębiorczości podmiotów gospodarczych w dziedzinie

usług. Obowiązkiem Sądów orzekających w sprawie było zatem dokonanie oceny,

czy art. 6 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1 u.g.h. były - w myśl przytoczonego unormowania

- zwolnione z procedury notyfikacyjnej.

Sąd Apelacyjny, odnosząc się do tej kwestii ograniczył do stwierdzenia,

iż pozwany nie wykazał, że kwestionowane przepisy - zgodnie z art. 10 dyrektywy -

nie podlegały notyfikacji. Ocena ta - co trafnie zarzucił skarżący - nie może być

uznana za prawidłową, gdyż w istocie została oparta na wadliwym założeniu,

że ciężar wykazania niezgodności określonego działania lub zaniechania z prawem,

a więc przesłanki warunkującej - w myśl art. 417 § 1 k.c. - odpowiedzialność

odszkodowawczą Skarbu Państwa, spoczywa na pozwanym. Uchybienie to nie

pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 6 k.c. w związku z art. 6

i art. 14 u.g.h.

9

Nie można odmówić racji zastrzeżeniom skarżącego, że sankcja

niestosowania nienotyfikowanych przepisów technicznych nie musi wchodzić

automatycznie w rachubę w sytuacji, w której przepisy te realizują cele określone

w art. 36 TFUE. Zgodnie z tym przepisem, postanowienia artykułów 34 i 35 nie

stanowią przeszkody w stosowaniu zakazów lub ograniczeń przywozowych,

wywozowych lub tranzytowych, uzasadnionych względami moralności publicznej,

porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego, ochrony zdrowia i życia ludzi

i zwierząt lub ochrony roślin, ochrony narodowych dóbr kultury o wartości

artystycznej, historycznej lub archeologicznej, bądź ochrony własności

przemysłowej i handlowej; zakazy te i ograniczenia nie powinny jednak stanowić

środka arbitralnej dyskryminacji ani ukrytych ograniczeń w handlu między

Państwami Członkowskimi. Można zatem przyjąć, że sąd krajowy powinien

dokonać oceny, czy przepis techniczny służy ochronie wymienionych celów,

a w przypadku udzielenia negatywnej odpowiedzi na to pytanie odmówić

stosowania przepisu technicznego. Trzeba jednak zauważyć, że problem

różnorodności skutków niezachowania procedury notyfikacyjnej, wiążący się

z wykładnią art. 8 ust. 1 dyrektywy 98/34/WE, wywołał w orzecznictwie wątpliwości,

które legły u podstaw wystąpienia przez Sąd Okręgowy w Łodzi - postanowieniem

z dnia 24 kwietnia 2015 r., VI Kz 142/15 - z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału

Sprawiedliwości.

Skarżący, kwestionując ocenę dokonaną w tym zakresie przez Sąd

Apelacyjny, podniósł wprawdzie zarzut naruszenia art. 36 TFUE, jednakże

sformułował go w sposób wadliwy; nie wskazał, czy naruszenie to- w jego ocenie -

polegało na błędnej wykładni tego przepisu, czy też jego niewłaściwym

zastosowaniu. Zarzut ten nie mógł być poddany kontroli kasacyjnej , gdyż - jak

zostało to już wyjaśnione w orzecznictwie - Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do

samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów i poszukiwania uzasadnienia

uchybienia w materiale sprawy (zob. m.in. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia

22 sierpnia 2000 r., IV CKN 1181/00, OSNC 2001, Nr 1, poz. 19, z dnia 7 kwietnia

1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997, Nr 9, poz. 124).

Przed przeprowadzaniem właściwej - pełnej - oceny obowiązku dokonania

notyfikacyjnej projektu przepisów art. 6 ust. 1 i art. 14 ust. 1 u.g.h. Komisji

10

Europejskiej oraz konsekwencji prawnych nieprzeprowadzenia tej procedury

przedwczesne jest odnoszenie się do pozostałych zarzutów podniesionych

w skardze kasacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 orzekł, jak

w sentencji.

eb