V CSK 201/15

Sygn. akt V CSK 201/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko W. C.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 grudnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 200 zł (dwieście) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od wyroku

Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 czerwca 2014 r., którym oddalone zostało

powództwo o nakazanie pozwanej wyrażenia zgody na przeprowadzenie

ekshumacji szczątków zwłok S. C. zmarłego w dniu 3 marca 2009 r. w M. z

cmentarza parafialnego w M. do cmentarza parafialnego w W. oraz zlecenia

dokonania pochówku zgodnie z jego wolą.

Okoliczności faktyczne Sądu Okręgowego, przyjęte za własne przez Sąd

Apelacyjny przedstawiały się następująco:

Ojciec stron S. C. mieszkał w C., w rejonie parafii rzymsko – katolickiej w W.,

która także jest administratorem cmentarza. Obie miejscowości leżą w powiecie M.

Żona S.C. zmarła w 1960 r. i została pochowana na cmentarzu w W. Ojciec stron

nie zawarł nowego małżeństwa, wielokrotnie wyrażał wobec proboszcza

i sąsiadów wolę pochowania na cmentarzu w W. obok żony.

Z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia S. C. przebywał w okresie od 6 do 12

lutego 2009 r. w szpitalu. Lekarze sugerowali powódce umieszczenie go w

zakładzie opiekuńczo - leczniczym, na co nie wyraziła zgody pozwana, zabrała ojca

do swojego mieszkania i opiekowała się nim do śmierci. W tym czasie wyrażał on

wolę pochowania go na cmentarzu w M. Zwracał się do swojej siostry i brata o

wyrażenie zgody na pochowanie go w grobie ich matki, czemu rodzeństwo nie

sprzeciwiło się.

Pozwana powiadomiła telefonicznie powódkę o śmierci ojca, a o miejscu

jego pochowania dowiedziała się ona z treści klepsydry przeczytanej po wyjściu

z dworca. Wszelkie formalności związane z pogrzebem i jego organizacją załatwiła

pozwana wraz z mężem. W tej uroczystości brali udział sąsiedzi z C., a we mszy

uczestniczył proboszcz z parafii w W.

Pozwana wystąpiła w dniu 12 marca 2009 r. do Państwowego Powiatowego

Inspektoratu Sanitarnego w M. o wyrażenie zgody na ekshumację zwłok matki

i przeniesienie ich na cmentarz w M. Z uwagi na sprzeciw powódki, postępowanie

zostało umorzone. W dniu 10 września 2009 r. powódka wystąpiła do tego

Inspektoratu o wyrażenie zgody na ekshumację zwłok ojca i przeniesienie ich na

3

cmentarz w W., na co zgody nie wyraziła pozwana. Zgodnie z pouczaniem

uzyskanym w Inspektoracie powódka wystąpiła do sądu.

Sąd Apelacyjny uznał, że pochowanie S. C. w grobie matki urządzonym na

cmentarzu w M. było zgodne z jego wolą, a przez jej zakomunikowanie świadkom i

pozwanej zmienił on wcześniejszy zamiar. Dokonane przez Sąd Okręgowy

ustalenia faktyczne wynikały z prawidłowo ocenionych dowodów. Nie było podstaw

do przyjęcia, że zmarły wiedział, iż od czasu pochowania matki nie upłynął okres 20

lat, jak z resztą wiedzy tej nie posiadali jego siostra i brat, a także pozwana. Fakt

ten nie stanowił przeszkody w dokonaniu pochówku, z uwagi na głębokość grobu.

Żądanie uzyskania ochrony powódka wywodziła ze sfery jej uczuć

związanych z kultem pamięci zmarłego ojca, która wiąże się z prawem najbliższych

członków rodziny do pochowania osoby zmarłej, okazywania jej szacunku dla

wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz nagrobka, decydowaniu

o jego wystroju, załatwiane spraw z zarządem cmentarza, ochronie przed

naruszeniami, składanie wieńców, palenie zniczy oraz współdecydowanie

o ekshumacji. Ingerencja sądu w sprawie dotyczącej ekshumacji może nastąpić

jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Nie doszło do naruszenia dobra osobistego

powódki.

W skardze kasacyjnej powódka powołała pierwszą podstawę przewidzianą

w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączyła z błędną

wykładnią art. 24 § 1 w związku z art. 23 k.c., polegającą na przyjęciu, że faktyczne

pozbawienie jej możliwości ustalenia miejsca pochówku ojca na wyznaczonym

przez niego cmentarzu, a dokonanie tego w grobie jego matki naruszyło art. 7 ust. 1

ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (jedn. tekst:

Dz. U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm., dalej: „u.c.c.z.”), ponieważ doszło do tego

przed upływem 20 lat od pochowania matki. Błędne zastosowanie art. 7 ust. 1

u.c.c.z. polegało na uznaniu, że zbyt wczesne pochowanie ojca w grobie jego matki

nie naruszało dobra osobistego powódki. Skarżąca domagała się uchylenia

wyroków obu instancji i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c.

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Na tym etapie dochodzi do dostosowania przepisu z art. 3983

§ 3 k.p.c.,

który stanowi, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy orzeka zawsze w ramach

podstawy faktycznej ustalonej przez sąd drugiej instancji w zaskarżonym wyroku,

którą jest związany. Oznacza to, że wywody skarżącego pozostające

w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji i oparte na jego

własnej wersji stanu faktycznego muszą być przez Sąd Najwyższy pominięte.

Dotyczy to zarówno zarzutów naruszenia przepisów postępowania, jak i zarzutów

naruszenia prawa materialnego, opartych na faktach sprzecznych z objętymi

podstawą faktyczną zaskarżonego orzeczenia. Nie mogły zatem odnieść skutku

twierdzenia skarżącej, że wolą zmarłego ojca było pochowanie go na cmentarzu

w W., jak też, że bezkrytycznie przyjął Sąd Apelacyjny, iż krótko przed śmiercią

zmienił on swoją wolę.

W orzecznictwie powszechnie jest przyjmowane, że prawo do pochowania

zwłok osoby zmarłej (art. 10 ust. 1 u.c.c.z.) wraz z prawem do ekshumacji (art. 15

ust. 1 pkt 1 u.c.c.z.) oraz prawo do kultywowania pamięci o niej stanowi dobro

osobiste, zwane prawem do grobu, chronione przepisami art. 23 i 24 k.c.

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94, OSNC

1995, nr 3, poz. 52 oraz wyroki: z dnia 31 marca 1980 r., II CR 88/80; z dnia

14 października 2011 r., III CSK 340/10, niepublikowane). Uprawnienia te mogą

przysługiwać więcej niż jednej osobie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

29 września 1978 r., III CZP 56/78, OSNCP 1979, nr 4, poz. 68; wyroki: z dnia

7 maja 2009 r., IV CSK 513/08; z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 66/10 i z dnia

8 maja 2015 r., III CSK 305/14, niepublikowane). Prawo do pochowania zwłok

osoby zmarłej w określonym miejscu osoby bliskie, wymienione w art. 10 ust. 1

zdanie pierwsze u.c.c.z. mogą realizować, przy uwzględnieniu wskazanej w nim

kolejności. Wola zmarłego powinna być decydująca w tym sensie, że prowadzi do

ochrony osoby, która ją realizuje. Jeżeli zmarły nie wyraził woli dotyczącej miejsca

pochowania, to osoby uprawnione powinny podjąć zgodną decyzję, a w razie

rozbieżności stanowisk, zwrócić się do sądu. Nie zasługiwał na podzielenie zarzut

5

skarżącej naruszenia art. 24 § 1 k.c., ponieważ ojciec stron został pochowany

w wybranym przez siebie miejscu. Nie doszło zatem do naruszenia ani jej prawa

do współdecydowania o miejscu pochówku, ani do kultywowania pamięci ojca.

Podstawę prawa do grobu stanowi umowa o pochowanie zwłok zawarta

z zarządem cmentarza i z niej wynika szereg uprawnień przysługujących osobom,

dla których kult pamięci osoby zmarłej, pochowanej w grobie, jest ich własnym

dobrem osobistym. Zgodnie z art. 7 ust. 1 u.c.c.z. uprawnienia wynikające

z umowy o pochowanie w grobie ziemnym wygasają z upływem dwudziestu lat od

pochowania, jeżeli nie zostanie złożone przez jakąkolwiek osobę zastrzeżenie

i uiszczenie kolejnej opłaty, które ma skutek na dalszych 20 lat i może być

odnowione, stosownie do art. 7 ust. 2 u.c.c.z. Zastrzeżenie to nie przesądza

o prawie do grobu, ale uniemożliwia zarządowi cmentarza rozporządzenie grobem

przez dalsze 20 lat. Prawo do grobu ziemnego wygasa z mocy prawa z chwilą

zawarcia przez zarząd cmentarza po upływie 20 lat od pochowania, umowy

o ponowne użycie grobu w razie niewniesienia zastrzeżenia. Uregulowania art. 7

ust 1, 2 u.c.c.z. mają charakter porządkowy, ponieważ powstanie i utrata

uprawnień następują na skutek czynności prawnych zarządcy cmentarza

z osobami bliskimi zmarłego.

Zawarcie z zarządcą cmentarza umowy o pochowanie ojca stron w grobie

jego matki przed upływem 20 lat od poprzednio zawartej umowy, nie było

sprzeczne z art. 7 ust. 1 u.c.c.z., skoro wyraziły na to zgodę osoby, którym

przysługiwało prawo do pochowania matki w tym grobie. Czas trwania umowy

o pochowanie zwłok mógł być zatem skrócony, a pochowanie w grobie matki

zwłok ojca stron uzależnione było od tego, czy grób ten spełniał warunki

przewidziane w § 11 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia

7 marca 2008 r. w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby

i inne miejsca pochówku zwłok i szczątków (Dz. U. Nr 48, poz. 284), dotyczące

stanu stosunków gruntowych i wodnych, odpowiedniej głębokości grobu oraz

ułożenia zwłok.

Z ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że grób, w którym został pochowany

ojciec stron był grobem pogłębionym i doszło do zawarcia umowy o pochowanie

zwłok ojca stron z zarządcą cmentarza. Zarzut naruszenia art. 7 ust. 1 u.c.c.z.

6

należało uznać za bezzasadny. Nie było podstaw do uznania, że doznało

uszczerbku dobro osobiste powódki, wywodzone z prawa do pochowania ojca,

przez złożenie jego zwłok w niewłaściwym miejscu. Roszczenie zmierzające do

przeniesienia tych zwłok w inne miejsce nie spełniało przesłanki umotywowania,

przewidzianej w art. 15 ust. 1 pkt 1 u.c.c.z.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego

wynika z zasady objętej art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kc